ءاربىر ادامنىڭ وزىنە ءتان عۇمىر جولى, تىرشىلىك بايانى بولادى. بىراق ەتكەن ەڭبەك, كورگەن بەينەت, تاتقان زەينەت, العان اسۋ, جەتكەن بيىك اركىمنىڭ ومىرىندە ارقيلى. ونى سىرت كوز وزىنشە باعالاپ تا جاتادى. سونداعى جالپىنىڭ ىزدەيتىنى بىرەۋ: ول – كىسىلىك كەلبەت, ازاماتتىق تۇلعا. حايدار ارىستانبەك ۇلى – ەڭ الدىمەن كىسىلىك كەلبەتى جارقىن, كوڭىلى اشىق, پەيىلى دارياداي, وزىنە جۇكتەلگەن قانداي جاۋاپكەرشىلىگى زور مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ىسكە اسىرعان بىلىكتى باسشى, ۇستانىمى مىقتى ناعىز ۇستاز بولدى. قايراتكەر عالىمنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن قۋات-كۇشى, رۋحاني كەلبەتى مەن مىقتى ەرىك-جىگەرى جۇرەگىندە ەكەنى تۇلعالىق بولمىس-بىتىمىنەن, تىرشىلىگىندە اتقارعان جۇيەلى دە ناتيجەلى ىسىنەن ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن.
حايدار ارىستانبەك ۇلىنىڭ ءبىلىم-عىلىم جولىنداعى ايشىقتى ءبىر بەلەسى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا – توقسان جىلدىق تەرەڭ تاريحى بار قازىرگى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى قابىرعاسىندا وتكەنىن ءبىز ماقتانىشپەن ايتا الامىز. قايراتكەر عالىم وسى ينستيتۋتتا 1963–1981 جىلدار ارالىعىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ, 19 جىل رەكتور بولدى. ودان كەيىنگى جىلدارى ۇلاعاتتى ۇستاز رەتىندە ينستيتۋتتا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور بولىپ, جاستارمەن مول تاجىريبەسىن ءبولىستى.
«ءبىلىم – تاۋسىلمايتىن كەن, اقىل – ازدىرمايتىن ەم» دەپ ايتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ ءسوزىن جالاۋ ەتىپ, وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلىپ, عىلىمدى يگەرۋگە تالپىنىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ماماندىق رەتىندە تاڭداعان قانشاما جاسقا حاكەڭ ايقىن باعىت كورسەتىپ, ولارعا ۇلكەن ومىرگە جولداما الىپ بەردى.
مەن حاكەڭدى ديقان سياقتى دەر ەدىم. ول زەردەلى ۇستاز رەتىندە ءار ادامنىڭ جانىنا ءبىلىم ءدانىن سەپتى. ءار شاكىرتىن ايالاپ ءوسىرىپ, ءومىر اتتى شەكسىز عالامعا قاتايتىپ ۇشىرا ءبىلدى. ادامدى ءومىر سۇرۋگە تاربيەلەيدى. سول ءۇشىن بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن شاكىرتتەرىنە ءسىڭىرىپ, تەر توكتى.
حايدار ارىستانبەك ۇلىنىڭ ونەگەلى ءومىرى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى بولدى. دانا حالقىمىزدا قالىپتاسقان تۇسىنىك: اۋىل – التىن بەسىك, ۇلت ۇياسى, مەملەكەتتىك بىرلىكتى, تۇتاستىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى. اۋىل – ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ پەن سالت-ءداستۇردىڭ, تۇمسا تابيعات پەن قازاقى ءان مەن كۇيدىڭ, بەرەكە مەن مولشىلىقتىڭ وشاعى. وسى ءبىر قۇندىلىقتار الدىڭعى تولقىن اعالار مەن كەيىنگى تولقىن ءىنىلەردىڭ ساباقتاستىعى ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
حاكەڭ قاراپايىم اۋىل ورتاسىندا قالىپتاسقان, ءوز ۋاقىتىنىڭ تارپاڭ تارتىستى تالابىنان وزىق بولا ءبىلگەن, سانالى ءومىرى مەن قىزمەتىن جەمىستى ءناتيجەلەرگە باعىتتاپ, ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشى بولا بىلگەن قايراتكەر تۇلعا.
قاراعاندى وڭىرىندەگى قوڭىرات اۋدانىنان تۇلەپ ۇشىپ, الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن 1941 جىلى ءبىتىرىپ, ۇلكەن ەڭبەككە ارالاسىپ, عىلىمدى يگەرىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردى.
قازاق كسر تەحنيكالىق داقىلدار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر ماقتا شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمدارىن اتقارىپ, ەل سەنىمىن اقتادى.
زيالى ازامات, بىلىكتى باسشى, ءىزدەنىمپاز عالىم رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋىنا تىكەلەي ىقپال جاساپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداپ, سوعان سايكەس قولدا بار مۇمكىندىكتەردى جۇمساي بىلگەن حاكەڭ شىنىندا دا ناعىز ەڭبەكقور ادام ەدى. قاي قىزمەتتە دە قاتاڭ ءتارتىپ پەن جەكە باستىڭ كىرشىكسىز تازالىعىن ساقتاپ, جاستارعا قامقور بولىپ, عالىمدار مەن قاراپايىم شارۋاعا دەيىن قولداۋ ءبىلدىردى.
حايدار ارىستانبەك ۇلىنىڭ ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. كوپ جىلدار ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ, كورنەكتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ەسىمى تەك قانا رەسپۋبليكادا ەمەس, ءبۇكىل كەڭەس وداعى كولەمىندە بەلگىلى بولدى. قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايتىلعان جەرلەردى يگەرۋ ءىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, كۇردەلى دە جاۋاپكەرشىلىگى مول جۇمىستاردى ىسكە اسىرعان حاكەڭ, اسىرەلەمەي ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارا نارى ەدى. حايدار ارىستانبەك ۇلى تىڭ يگەرۋ جۇمىسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن تەرەڭ تالداۋعا سالدى. تۋعان ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيگىزەتىن پارمەندى ىقپالىن اۋىلدى كوركەيتۋ ماسەلەسىنە باعىتتادى. ميلليونداعان گەكتار جەردى قوپارىپ تاستاۋ ءبىر جىلدىق قانا ناۋقان ەمەس, ءبىرتۇتاس قارالىپ, كەزەكپەن ىسكە اساتىن, ۇزاق ۋاقىتقا ەسەپتەلگەن قوعامدىق, مەملەكەتتىك شارۋا ەكەنىن, ونىڭ قازاقستان جەر-سۋىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرى بولاتىنىن, عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاجىريبەنى مۇقيات ەسكە الۋ, عالىمدار مەن ماماندار, ەگىنشىلەر مەن مالشىلار كەڭەسىنە قۇلاق اسۋ كەرەكتىگىنە شەشىم قابىلدايتىن ورىنداردىڭ كوزىن جەتكىزۋگە كوپ كۇش سالدى.
1954 جىلدىڭ العاشقى قىس ايلارىنان تىڭ يگەرۋ اياقتالعانعا دەيىن وسى تىڭ اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋعا بەلسەنە قاتىستى. سولتۇستىك وبلىستارعا كەلگەن ءجۇز مىڭداعان ادامدى قارسى الۋ, ورنالاستىرۋ, ماماندىققا ۇيرەتۋ, تۇرمىستىق جاعداي جاساۋىن ۇيىمداستىرۋدان باستاپ, جۇزدەگەن كەڭشاردىڭ ورنالاساتىن جەر مولشەرىن بەلگىلەۋ, جاڭا ۇجىمداردى تەحنيكامەن, جاعار-جانارماي, تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشتى.
ءوندىرىس باسىندا شىڭدالعان مايتالمانداردى, بەلگىلى عالىمدار مەن جاس مامانداردى ءوز ماڭىنا توپتاستىرىپ, ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستىردى. الماتى, ماسكەۋ مەكەمەلەرىندە اگرارلىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ, كيەۆ, مينسكىدە رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, تەحنيكا, كادر ماسەلەلەرىن شەشۋمەن قاتار كەڭشار, اۋدان كولەمىندە ىستەلىپ جاتقان جۇمىستاردى كوزبەن كورىپ, ساپالى قارقىنىن كوتەرۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. حاكەڭ ءاربىر كەڭشار ديرەكتورىمەن, بريگادا باسشىلارىمەن ولاردىڭ شارۋاشىلىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن جاقىن تانىس بولدى. بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن قاتار قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن دە تىعىز بايلانىسىن ۇزبەي, سىيلاستى. ولارمەن تانىستىرعان دا, تابىستىرعان دا – تۋعان جەر, ونى ۇتىمدى پايدالانۋداعى ارمان-مۇرات ۇندەستىگى.
حاكەڭ پاراساتتى تۇلعا ەكەنىن ەلىنە تانىتا ءبىلدى. ول ادام بويىنداعى بيىك قاسيەتتەرگە بىلىمىمەن, عىلىمىمەن كەلەتىنىن اڭعارتتى. بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا يگىلىكتى ىقپالىن مولىنان تيگىزگەن قازاق جەر وڭدەۋ (كيز) ينستيتۋتىن دا باسقاردى. كەيىن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى, كورنەكتى عىلىمي ناتيجەلەردىڭ يەگەرى رەتىندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى بولىپ سايلاندى.
حايدار ارىستانبەك ۇلى اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن باسقارعان جىلدارى اتالعان وقۋ ورنى جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلدى. وسى قىزمەتكە كەلەردەن بۇرىن دا اۋىل شارۋاشىلىعىن بەس ساۋساعىنداي جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى كاسىبي مامان رەتىندە مۇمكىندىكتەرىن ەل يگىلىگىنە جۇمساي ءبىلدى. سوندىقتان حاكەڭ اۋىلعا قانداي ماماندار كەرەك, زامان مەن شارۋاشىلىق تالابى قانداي ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ادام. ول ينستيتۋت باسشىلىعىنا كەلىسىمەن ونىڭ جان-جاقتى دامۋىنا, وقۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىردى. كوپتەگەن جاڭا وقۋ عيماراتتارىن سالعىزىپ, جاڭا ماماندىقتار اشۋعا مۇرىندىق بولدى. حاكەڭنىڭ ىسكەرلىگى مەن تاباندىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە قىسقا مەرزىمدە 4 وقۋ عيماراتى, 5 جاتاقحانا سالىندى. وقۋ عيماراتتارى وقىتۋ ۇردىسىنە, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالدى. سونىڭ ىشىندە ماشينا مەن تراكتور پاركىن پايدالانۋ كافەدراسىنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە باعىتتالىپ ۇيىمداستىرىلعان توپىراق كانالى وداق كولەمىندە باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولعان ەمەس. وسى كەزەڭدە اۋىلشارۋاشىلىق ينتسيتۋتىنىڭ باستاماشىل قادامدارى مەن ەنگىزگەن جاڭالىقتارى وداق كولەمىندە نازارعا ءىلىنىپ, باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇلگى رەتىندە ۇسىنىلىپ ءجۇردى. ينستيتۋتتاعى وكىتۋ ءۇردىسىن جەتىلدىرۋدەگى, زامان تالابىنا ساي قايتا قۇرۋداعى ءىس-ارەكەتىنىڭ داۋىرمەن ۇندەس بولۋى – حاكەڭنىڭ كوپ ىزدەنىستەرىنىڭ, ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىر قىرى عانا.
حاكەڭ ستۋدەنتتەردىڭ العاشقى ءبىلىم الۋ قادامىن تاجىريبەمەن استاستىرا جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ۇجىم مۇشەلەرىنە, وكىتۋشىلاردىڭ نازارىنا ءاردايىم ەسكە سالىپ, سونىڭ جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي نازار اۋدارىپ, ەرەكشە كەڭىل ءبولىپ وتىراتىن. سونىڭ ناتيجەسى بولار: ءبىتىرۋشى ماماندارعا رەسپۋبليكادان دا تىس جەرلەردەن سۇرانىس كوپ تۇسەتىن. ءومىر-ورتامەن ارالاسا ءجۇرىپ, تاجىريبەدە بايقاي وتىرىپ, ءبىلىم الۋدىڭ تيىمدىلىگىن العاش دالەلدەۋشىلەردىڭ ءبىرى, بىرەگەيى بولا ءبىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى تەك ءبىر سالانىڭ عانا شەڭبەرىندە شەكتەلىپ كالماۋى كەرەك. ول اۋىل حالقىمەن ءبىرلىكتە قىزمەت اتقاراتىن, تۇيسىك-تانىمى اۋقىمدى, جۇرتتى ءوز باستاماسىنا ىلەستىرە الاتىن, ۇيىمداستىرۋشى قابىلەتى جان-جاقتى بولۋى شارت. سونى ويلاستىرعان حاكەڭ جاس مامانداردىڭ الەۋمەتتىك تانىمىنىڭ كەڭ دە تولىمدى بولۋىن ىسكە اسىرۋ جولىندا ءار ءماسەلەدەن مالىمەت بەرەتىن سەكتسيالار اشۋدى قولعا الىپ, جاستاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن قاتار رۋحاني-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە بارىنشا كوڭىل ءبولدى.
حاكەڭنىڭ كىندىك قانى تامىپ, وسكەن ورتاسى اقتوعاي – اتاقتى ايماق. ونىڭ اتاعى – ايتۋلى ازاماتتارى, قالىڭ قازاققا قادىرلى قىزدارى. اقتوعايدىڭ ءۇش ارىسى: ءا.بوكەيحان, ءا.ەرمەكوۆ, ج.اقباەۆ ۇلتىنىڭ بوستاندىعى مەن تەڭدىگى, ءوز الدىنا مەملەكەت كۇرۋ, دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاساۋ قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىلارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. وسىنداي الاش ارىستارى كەڭەس وكىمەتى باسشىلىعىنىڭ الدىنا اتىراۋدان التايعا, قىزىلجاردان تاسقالاعا دەيىنگى ايماقتى زاندى ءتۇردە, دەكرەتپەن كازاق حالقىنا ماڭگى بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن قويىپ قول جەتكىزگەنىنە تاريح كۋا. جەردى ساقتاۋ – ۇلت بولاشاعى دەگەن اقيقاتقا ارداگەرلىك ارىمەن, كورەگەندىك, كوسەمدىك كۇشتەرىن سارپ ەتتى. ال اقتوعايلىك كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ الەم تاريحىندا «قازاق بۇلب ۇلى» دەگەن اتى التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
بولمىسى بەكزات, جۇرەگى كەڭ, ءبىلىمى تەرەڭ حاكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوز ۇستانىمدارىنا ادال بولىپ, تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, سوڭىنان سۇبەلى عىلىمي مۇرا قالدىردى. عالىمنىڭ اگرارلىق سالادا اتقارعان زەردەلى ەڭبەكتەرى عىلىمي ورتادا مويىندالىپ, جوعارى باعاسىن الىپ, ءار جىلدارى قۇرمەتتى اتاقتار مەن ماراپاتتارعا يە بولدى.
حايدار ارىستانبەك ۇلى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن كوتەرۋمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ىرگەلى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتكەن ۇلتجاندى ازامات بولدى. ءبىلىم مەن ەڭبەكتى ونەگەلى ءتاربيەمەن ۇشتاستىرا بىلگەن ءتالىمى مول ۇستازدىڭ ءومىر جولى كەيىنگى بۋىن جاستارعا ۇلگى-ونەگە.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
ۇعا اكادەميگى
