سايلاۋ قالاي وتەدى؟
الدىمەن, اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى قالاي وتەدى, پرايمەريز دەگەن نە, وسىعان قىسقاشا توقتالايىق. اقش كونستيتۋتسياسىنىڭ ەكىنشى بابىنا سايكەس, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانۋ ءۇشىن تۇلعا اقش-تا تۋعان, ەل اۋماعىندا كەمىندە 14 جىل تۇرعان, 35 جاستان كىشى ەمەس ازامات بولۋى كەرەك.
2020 جىلدىڭ 3 اقپانىنان باستاپ بارلىق شتاتتاردا پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردىڭ العاشقى سايلاۋى وتەدى. مۇنى پارتيا ىشىندەگى سايلاۋ دەۋگە بولادى. ويتكەنى سايلاۋشىلار ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق جانە دەموكراتيالىق پارتيالاردىڭ اتىنان پرەزيدەنتتىككە تۇسەتىن ۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەرەدى. سايلاۋدىڭ وسى ءبىرىنشى كەزەڭى پرايمەريز تەرمينىمەن بەلگىلى.
بۇدان كەيىن پارتيا باسشىلىعى ۇلتتىق سەزدەر وتكىزىپ, ءار پارتيانىڭ اتىنان پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ءبىر-ءبىر كانديداتتى بەكىتەدى. ءۇشىنشى كەزەڭ – باستى كەزەڭ. بۇل ارالىقتا اقش ازاماتتارى پرەزيدەنتكە قانا داۋىس بەرىپ قويماي, سونداي-اق ءوز شتاتتارىنىڭ وكىلدەرىن – تاڭداۋشىلاردى سايلايدى. ال قورىتىندى ءتورتىنشى كەزەڭدە سايلاۋ القاسىنىڭ داۋىسى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
Ballotpedia پورتالىنىڭ 15 ساۋىردەگى دەرەگى بويىنشا, بۇگىندە پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءتۇسۋ ءۇشىن فەدەرالدى سايلاۋ كوميسسياسىنا 671 كانديدات تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 227 كانديدات – دەموكراتيالىق پارتيانىڭ, 84-ءى – رەسپۋبليكالىق, 24-ءى – ليبەرالدىق جانە 14-ءى «جاسىلداردىڭ» وكىلى.
ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنا تىركەلۋشى كانديداتتاردىڭ سانى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. باستالۋىنا ءبىر جىل ۋاقىت بار بولسا دا, الداعى سايلاۋعا تىركەلگەندەر سانى 2012 جىلعى جالپى كانديداتتار سانىنان اسىپ ءتۇستى. 2016 جىلعى سايلاۋدا 1762 كانديدات تىركەلگەن. جانە كانديداتتاردىڭ ىشىندە دەموكراتتاردىڭ ۇلەسى باسىم. سوڭعى 20 جىلداعى دەرەككە سۇيەنسەك, تەك 2004 جىلى عانا رەسپۋبليكاشىل كانديداتتار كوپ تىركەلگەن.
رەسپۋبليكاشىل ەكەۋدىڭ ءبىرى, قازىرگى پرەزيدەنت دونالد ترامپ 2017 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا ءوزىنىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندە قايتا سايلاۋعا تۇسەتىنىن بىلدىرگەن. ال ەكىنشىسى بيلل ۋەلدتىڭ سايلاۋعا تۇسەتىنى بيىل جاقىندا عانا 15 ساۋىردە بەلگىلى بولدى. ول – ماسساچۋسەتس شتاتىنىڭ بۇرىنعى گۋبەرناتورى, 2016 جىلعى سايلاۋعا ليبەرالداردىڭ اتىنان قاتىسقان. قازىرگى رەيتينگ بويىنشا ترامپتىڭ رەسپۋبليكاشىلداردىڭ 90 پايىز قولداۋىنا يە ەكەنىنە قاراماستان, ۋەلد وعان باستى قارسىلاس بولماقشى. ول ترامپتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ىقپال ەتۋگە تىرىستى دەپ مالىمدەدى. سونداي-اق ۋەلد قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ عالامدىق جىلىنۋ جانە كليمات وزگەرىسى ماسەلەلەرىنە قاتىستى كوزقاراسىن قاتاڭ سىنعا الدى.
بۇعان قوسا, رەسپۋبليكاشىلداردىڭ ىشىنەن الەۋەتتى كانديدات رەتىندە وگايونىڭ گۋبەرناتورى دجون كەيسيك پەن مەريلەند شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى لارري حوگاننىڭ ەسىمدەرى اتالادى. 2016 جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسقان جاساندى تۇسىككە قارسى كۇرەسكەر جانە تومەن سالىقتار جاقتاۋشىسى دجون كەيسيك وسى جولى پرايمەريز كەزىندە ترامپقا ايتارلىقتاي قارسىلاس بولا الادى دەپ جورامالدانۋدا. ال لارري حوگان قارۋعا شەكتەۋ قويۋدى جولعا قويدى جانە ءبىرجىنىستى نەكەنى قولدايدى. ول سونداي-اق دەموكراتتارمەن پارتياارالىق ىنتىماقتاستىقتى جونگە كەلتىرۋدى قۇپ كورەدى.
ترامپ تاعىن ساقتاپ قالۋعا قانشالىقتى قاۋقارلى؟
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, دونالد ترامپ رەسپۋبليكالىق پارتيا دەڭگەيىندە زور قولداۋعا يە. وتكەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا NBC News سايتىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا 10 امەريكالىقتىڭ تورتەۋى ونى كەلەسى جىلى قايتا سايلاۋعا دايىن ەكەن. ولاردىڭ 58 پايىزى د.ترامپتى رەسەيگە قاتىستى ۇستانىمىنا سوڭىنا دەيىن بەرىك ءارى ءادىل بولمادى دەپ سانايدى. تاعى 60 پايىزى ونىڭ وڭتۇستىك شەكارادا قابىرعا سالۋ ءۇشىن توتەنشە جاعداي ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى.
الداعى سايلاۋدا ەلدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ماڭىزدى ءرول اتقارۋى مۇمكىن. ويتكەنى سوڭعى 20 جىلدا اقش-تىڭ اق ءناسىلدى ازاماتتارىنىڭ سانى 10 پايىزعا قىسقارعان جانە قازىر 66,7 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل جىل وتكەن سايىن قارا ءناسىلدى حالىقتىڭ سانى كوبەيىپ جاتقانىن كورسەتەدى. وعان قوسا, 2019 جىلدىڭ باسىندا يسپان ءتىلدى ازاماتتاردىڭ سانى العاش رەت افروامەريكالىقتاردان اسىپ ءتۇستى. ياعني, 2016 جىلعى سايلاۋدىڭ ناتيجەسىن ەسكەرسەك, دونالد ترامپتىڭ ورنىن ساقتاپ قالۋى وڭاي شارۋا ەمەس. ماسەلەن, وتكەن سايلاۋدا افروامەريكالىقتاردىڭ 88 پايىزى حيللاري كلينتوندى قولداعان. سونداي-اق لاتىنامەريكالىقتاردىڭ 65 پايىزى, ازياتتاردىڭ 65 پايىزى ترامپقا قارسى داۋىس بەرگەن.
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
