ءىزاشار
سارسەنبى, 21 قاراشا 2012 7:12
قازاققا ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدى اشقان عۇلاما عالىم اقجان ماشاني ۇلت دانالىعىنىڭ كەرەگەسىن 10 عاسىرعا كەڭەيتكەن بولاتىن
وسى جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عۇلاما عالىم اقجان ءماشانيدىڭ 105 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەلى جاتىر. ابىز اكادەميكتىڭ ۇلت وركەنيەتىن ورگە سۇيرەۋدەگى ايتۋلى ەڭبەگى, اسىرەسە, الەمگە ءماشھۇر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى.
سارسەنبى, 21 قاراشا 2012 7:12
قازاققا ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدى اشقان عۇلاما عالىم اقجان ماشاني ۇلت دانالىعىنىڭ كەرەگەسىن 10 عاسىرعا كەڭەيتكەن بولاتىن
وسى جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عۇلاما عالىم اقجان ءماشانيدىڭ 105 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەلى جاتىر. ابىز اكادەميكتىڭ ۇلت وركەنيەتىن ورگە سۇيرەۋدەگى ايتۋلى ەڭبەگى, اسىرەسە, الەمگە ءماشھۇر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. وسىعان وراي ءبىز ءوزى دە 75 دەگەن مەرەيلى جاسقا كەلگەن ماشانيتانۋشى عالىم, عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, «ءال-ماشاني» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كورنەكتى قالامگەر, پروفەسسور شامشيدەن ابدىرامانعا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– 2007 جىلى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى, عۇلاما اقجان ءماشانيدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ اتاۋلى كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزىلدى, – دەپ باستادى ءاڭگىمەسىن شامشيدەن ءابدىرامان ۇلى. – وسىعان وراي سول كەزدە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ-دا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تاقىرىبى «شىعىس عۇلامالارىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق, رۋحانياتتىق قۇندىلىقتارى جانە اقجان ماشاني» دەپ اتالعان-دى.
باسقاسىن ايتپاعاندا, سول كونفەرەنتسياعا يۋنەسكو-نىڭ وكىلى بار 13 الىس شەتەل عالىمدارى قاتىسقان ەدى. وسىناۋ حالىقارالىق فورۋمنىڭ قازۇتۋ-دا باس قوسۋىنىڭ باستى سەبەپكەرى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى بابامىز ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدىڭ قازاق تۋماسى ەكەندىگىن العاش دالەلدەپ, ۇرپاعىمەن قاۋىشتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇڭعىش تۇلەگىنىڭ ءبىرى, جەر عىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى – گەومەحانيكانىڭ ىرگەتاسىن حح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قالاعان گەولوگيا سالاسىنىڭ جاس مامانى اقجان جاقسىبەك ۇلى ماشاني بولاتىن. تەك بۇل عانا ەمەس, ا.ماشاني سول كەزدە ءوزى بىتىرگەن وسى ۋنيۆەرسيتەتتە الدىنان مىڭداعان ينجەنەرلەر تۇلەتكەن ۇلاعاتتى ۇستاز دا ەدى. 1997 جىلى 91 جاسقا قاراعاندا ءفانيدەن وتكەن عۇلاما بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوزى بىتىرگەن ءبىلىم ورداسىندا كاسىبي ماماندار دايارلاي ءجۇرىپ, ءال-فارابي باباسىنىڭ مۇرالارىن 40 جىلداي ءۇزىلىسسىز زەردەلەۋدەن جازباعان-دى.
– قازىر فارابي بابامىزدىڭ مۇراسىن پايىمداي زەرتتەپ جۇرگەنعالىمدار, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. ولار دا فارابيتانۋشى ساناتىنداقۇرمەتتەلەدى. بىراق فارابيتانۋداعى ماشانيدىڭ ورنى ءبارىبىر بولەك,وقشاۋ تۇرادى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ورتا عاسىر عۇلامالارى عىلىمنىڭ ءبىر عانا سالاسىمەن اينالىسىپ قويماعان. دالىرەك ايتساق, ءال-فارابي دە, ودان بۇرىنعى عۇلامالار دا بۇگىندە سالا-سالا بولىپ ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ كەتكەن عىلىمداردى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرا, تۇتاس قاراستىرىپ وتىرعان. وعان مىسال كەلتىرسەك, ءال-حورەزمي, ءال-فارابي, ءال-بيرۋني, يبن سينا, ات-تۋسي, ۇلىقبەك سياقتى تۇران ويشىلدارىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق ۇلان-عايىر ءبىلىمنىڭ زاڭعارى اتانۋى وسىدان. دەمەك, ءبۇگىنگى قازاق عالىمدارىنىڭ اراسىندا ۇلى باباسىنىڭ فيلوسوفياسى مەن لوگيكالىق, ماتەماتيكالىق, فيزيكالىق, استرونوميالىق جانە مۋزىكالىق تراكتاتتارىن عىلىمنىڭ ءاربىر سالاسىنا قاراي بەيىمدەي زەردەلەۋ بارىسىندا فارابيتانۋشى اتانۋى تابيعي قۇبىلىس…
ال اقجان ماشاني عالاماتى سوندا, ول كىسىنىڭ وزىندە ۇلى باباسىنىڭ بولمىستىق تابيعاتىن ەلەستەتەتىندەي ەنتسيكلوپەديالىق كەنەن ءبىلىم بولدى. اقاڭدى فارابيتانۋدىڭ ابىزى اتاندىرعان باستى سەبەپ وسى دەپ بىلەمىن.
– ولاي بولسا, اقجان حازىرەتتىڭ ءال-فارابي باباعا بارۋ جولىنان از-كەمحاباردار ەتىپ, اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز؟
– كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتى باتىس ەۋروپادان باستالىپ, شىعىسقا قاراي ورشىگەن جوق پا. سول كەزدە كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى لەنينگراد, كيەۆ, ماسكەۋ سياقتى ءىرى قالالارىنداعى عالىمدار كىندىك ازياعا قونىس اۋداردى. ءبىر توبى قازاقستانعا كەلىپ, قانىش ءساتباەۆتىڭ ماڭىنا توپتالدى. ولاردىڭ اراسىندا باتىس ەۋروپا عالىمدارى دا بار-تىن.
قازاقستاندا عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن قانىش ساتباەۆ ءوز ماڭىنا توپتاسقان اتىشۋلى عالىمدارمەن عىلىمي كەڭەستەردى ءجيى ۇيىمداستىراتىن. وسىنداي كەڭەستىڭ بىرىندە چەحوسلوۆاكيادان كەلگەن كولمان دەگەن ماتەماتيكا تاريحىنىڭ بىلگىرى بايانداما جاسايدى. باياندامانىڭ نەگىزگى مازمۇنى ورتا ازيا مەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ ورتا عاسىرلارداعى عىلىمعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ەدى. 1943 جىلدىڭ باس كەزىندە بولعان وسى كەڭەسكە التايداعى كەنىشتىڭ بىرىندەگى ءىسساپارىنان ورالعان اقجان ماشاني دا قاتىسادى.
شىعىس مادەنيەتىنە قۇلاعى تۇرىك جاس مامان ا.ماشاني كىندىك ازيادان شىققان عالىمداردىڭ الەمدىك عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن جان-جاقتى تالداعان شەشەندى زور ىنتامەن تىڭداي وتىرىپ, ءال-حورەزمي, ءال-فارابي, ءال-جاۋحاري, ءال-بيرۋني, يبن-سينا, ابۋل-ۆافمي, ءال-فەرعاني, ومار حايام, ات-تۋسي, ۇلىقبەك, ءال-حازني ءتارىزدى تۇران عۇلامالارىنىڭ ەسىمدەرىن كوكەيىنە ەرەكشە ماقتانىشپەن ۇيالاتادى. ەۋروپا ەلىنىڭ عىلىمي ورلەۋىنە شاراپاتى مولىنان اسەر ەتكەن وسى ادامدار ەكەندىگى دە قۇلاعىنا سونشالىقتى جاعىمدى ەستىلەدى. وسىلاردىڭ اراسىندا اقجانعا تەك ءال-فارابي ەسىمىنەن باسقالارى تانىس بولاتىن… ءال-فارابي كىم سوندا… قاي ەلدىڭ تۋماسى؟
مىنە, اقجان ماشاني اعامىز سانالى عالىمدىق, قايراتكەرلىك ءھام ازاماتتىق عۇمىرىنىڭ قىرىق جىلداي ۋاقىتىن وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋگە, ىزدەپ قانا قويماي, سونى جەرىنە جەتكىزە ىزەرلەۋگە ارنادى. سول قاجىرلى, قايتپاس ىزەرلەۋ ارقىلى ول الەم الەۋمەتىنە 10 عاسىر بويى شىعىستىڭ اريستوتەلى, ەكىنشى ۇستاز نامىمەن ءماشھۇر بولىپ كەلگەن عۇلامانىڭ فاراب-وتىرار جەرىندە كىندىك قانى تامعان قىپشاق-قازاق پەرزەنتى ەكەندىگىن دالەلدەپ, ءال-ءفارابيدىڭ بۇگىنگى سان-سالالى عىلىمداردىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى ويشىل ەكەندىگىن ايعاقتاي كەلىپ, فارابيتانۋدىڭ ابىزى اتانعان بولاتىن.
ارينە, سوعىس ۋاقىتىنىڭ قىسىلتاياڭى اقاڭا ءال-ءفارابيدىڭ كىم ەكەندىگىن بىردەن انىقتاۋعا مۇرشا بەرمەگەن. قازاقستانداعى انىقتاما ادەبيەتتەردە ونداي ەسىم كەزدەسپەيدى. تۇران ويشىلدارىنا يە بولۋدان الدىنا جان سالمايتىن وزبەك اعايىندار دا ءال-فارابي جايىنان حابارسىز بولدى. وقتا-تەكتە ماسكەۋ, لەنينگرادقا بارىپ ءجۇرىپ العاشىندا «ءال-فارابي اراب عالىمى» دەگەن اقپاراتقا جولىققاندا توقتالىپ قالماي, ىزدەنىسىن تالماي دا مويىماي جالعاستىرا بەرەدى. سودان نە كەرەك, زەرتتەۋشىنىڭ قولىنا ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جىلى 870 جىل, ولگەن جىلى رەسمي تۇردە 950 جىل دەگەن مالىمەت تۇسەدى. ەرتە زامانداعى ءداستۇر بويىنشا كىسى ەسىمىمەن بىرگە تەگى رەتىندە تىركەلەتىن تۋعان جەر اتاۋى – فاراب قالاسى سول كەزدە ەكى ەلدە بولدى. ءبىرى ءامۋداريا بويىندا, تاجىك جەرىندە. سول ءۇردىس بويىنشا ۇزاق جىلدار بويى ءال-فارابي يراندىق ناسىلدەن دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسادى. تاعى ءبىر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ۇلى بابامىزدى وسىعان قاراپ وزدەرىنە يكەمدەگەن يراندىقتار پارسى تىلىندە ءال-فارابيگە ارنالعان 4 بىردەي ەنتسيكلوپەديا شىعارعان كورىنەدى. «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەن وسى-اۋ دەسەك تە, قازىر شىعىس اريستوتەلىنىڭ وتانى يران دەگەن قاتە پىكىردى قولداۋشىلار جوق.
شىن مانىندە ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى سىرداريا بويىنداعى فاراب (وتىرار) ەكەنىن دالەلدەپ جازىپ, كارتاعا تۇسىرگەن اتاقتى عالىم-گەوگراف يبن-حاۋكال بولاتىن. ول ءوزىنىڭ «كيتاب ماساليك ۋا ماماليك» اتالاتىن گەوگرافيالىق ەڭبەگىندە تۇركىستان ايماعىن سيپاتتاپ, كارتاعا ءتۇسىرەدى. «بۇل جەر اتاقتى عۇلاما دارەجەسىنە جەتكەن فيلوسوف ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى» دەپ جازدى. يبن-حاۋكال جاسى كىشى بولعانىمەن, ءبارىبىر ءال-فارابيگە زامانداس سانالادى. ولار داماسكىنىڭ ءامىرى سايف-اد-داۋلانىڭ سارايىندا ءبىر-بىرىمەن ءماجىلىستەس بولىپ ءجيى كەزدەسىپ تۇرعان.
مىنە, جىگەرىن جانىپ, قايرات بەرگەن وسى كىتاپ قولىنا تۇسكەن سوڭ ا.ماشانيدەي مارعاسقا عالىم ءال-ءفارابيدىڭ بۇگىنگى قازاق ۇرپاعىنىڭ باباسى ەكەنىن دالەلدەۋگە بىلەك سىبانا كىرىسىپ ەدى.
– سوندا الەم تانىعان ءال-فارابي ەسىءمى, ءوزىنىڭ اتاجۇرتىندا, تاريحيوتانىندا بۇعان دەيىن مۇلدە بەيماعلۇم بولىپ كەلگەن بە؟
– ولاي دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ايتۋعا بولماس. مىسالى, قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءاز-جانىبەك كەزىندە شيپاگەرلىگىمەن تانىلعان وتەيبويدىق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايانى» («جالىن», 1996) كىتابىندا ونىڭ ءابۋناسىر ءال-فارابي شىعارمالارىمەن ءبىرشاما تانىستىعى بايقالادى.
ال ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تۇركىستان» پوەماسىنداعى:
«تۇرىكتىڭ كىم بىلمەيدى مۋزىكاسىن,
فارابي توعىز شەكتى دومبىراسىن» – دەگەن جولدار كەيىنگى زاماندا دا قازاق قاۋىمىنا ۇلى بابا ەسىمىنىڭ تانىس بولعاندىعىنا تاماشا دالەل. بىراق قاساڭ كوممۋنيستىك يدەولوگيا, اسىرەسە, بىزدەي بودان ۇلتقا باسقا جاققا كوپ مويىن بۇرعىزا بەرمەسە كەرەك. تىپتەن 1960 جىلدارى مىناۋ سەندەردىڭ ۇلى بابالارىڭ دەپ دالەلدى دايەك ايتقان ا.ماشانيعا عالىمدار اراسىنان: «ءاي, اقجان, سەن ءدال عىلىمنىڭ وكىلىسىڭ, مىنا سالدە كيگەن مولداڭ كىم ءوزى؟» دەپ كەلەمەجدەگەندەردى كوزىم كوردى. ءبىر قىزىعى, ماسەلەنىڭ بەتى ايقىندالعان سوڭ سولاردىڭ دەنى فارابيتانۋشى بولىپ شىعا كەلدى.
– ءال-فارابي بابانى اتاجۇرتىنا قايتارۋ ورايىندا ا.ماشاني قاندايقيىندىق-كەدەرگىلەرگە كەزدەستى؟
– 1968 جىلى شاحماردان ەسەنوۆتىڭ قولداۋىمەن ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ جونىندە ارنايى ءبولىم قۇرىلعانعا شەيىن بابانىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىندا ءۇش رەت اتالدى. ءبىرى كولماننىڭ اۋزىنان شىقتى. ەكىنشىسى – ا.ماشانيدىڭ ءوز قولىنا تۇسىرگەن ءال-فارابي مۇرالارىن دالەل ەتىپ 1960 جىلى ق.ساتباەۆقا جازعان حاتى (قانىشتىڭ قازاسىنا بايلانىستى ءىس توقتاپ قالدى) جانە ءۇشىنشىسى – ا.ماشانيدىڭ 1961 جىلى «اكادەميا حابارشىسىنىڭ» №5 سانىندا شىققان «ءال-فارابي مۇرالارى تۋرالى» دەگەن ماقالاسى. ال 1962 جىلى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ №1 سانىندا عىلىم ۇيرەنۋ ءۇشىن نە قاجەتتىگى تۋرالى 9 تراكتاتى جاريالانعان ءال-فارابي بابامىز تۇڭعىش رەت قازاقشا, تۋعان حالقىنىڭ تىلىندە سويلەدى. ول تراكتاتتارعا العىسوز بەن ارنايى ماقالانى ا.ماشاني جازعان ەدى. بىراق سول كەزدەگى كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارى ونى ەلەمەيتىندەي سىڭاي تانىتقان-دى. تىپتەن يۋنەسكو شەشىمىنە وراي كسرو ۇكىمەتى ءال-فارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا 1975 جىلدىڭ 5-10 قىركۇيەگىندە اۋەلى ماسكەۋدە باستالعان كونفەرەنتسيانى الماتىدا جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولا تۇرىپ, سول جيىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ بىردە-ءبىرىن ورىنداماي, بابا مۇراسىن قيتۇرقىلىقپەن وزبەكستانعا قاراي ىسىرۋ ساياساتىن ۇستانعان-دى.
وسىناۋ مارتەبەلى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قارساڭىندا ا.ءماشانيدىڭ 1973 جىلى جازىلعان «ءال-فارابي جانە بۇگىنگى عىلىم» اتتى پايىمدىق ىرگەلى مونوگرافياسى دا شىعارىلمادى. وعان زەرتتەۋدە ءال-ءفارابيدىڭ قۇدايعا سەنەتىندىگى ايتىلعان دەگەن ايىپ تاعىلدى. ۇلى بابامىزدىڭ عىلىمي ءومىربايانى ىسپەتتەس وسى زەرتتەۋ اراعا 30 جىل سالىپ بارىپ باسپا ءجۇزىن كوردى. بۇل كەزدە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا ون ءۇش جىلدان اسىپ ەدى. بۇل دا «بۇرىنعى جابايى قازاق مادەنيەتى قازان ءتوڭكەرىسىنەن كەيىن دامىدى» دەلىنەتىن استامشىل يدەولوگيانىڭ ىقپالىنان ءالى دە قۇتىلا الماي كەلە جاتقاندىعىمىزدان ەمەس پە ەكەن دەگەن ءدۇدامال وي كەلەدى. ايتپەسە, ءال-ءفارابيدى ازەلدەن-اق «شىعىستىڭ اريستوتەلى» دەپ اتاعان مادەنيەتتى ەلدەردىڭ ءسوزىن بۇرمالاپ, «ەكىنشى اريستوتەل» دەۋگە بەيىم تۇراتىندىعىمىز دا ۇنامدى جاعداي ەمەس, سانامىزدان كەتىپ بولماعان باياعى قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ سالقىنى بولسا كەرەك.
– عافۋ ەتىڭىز, ال ەندى ءال-فارابي بابامىزدى «مۇعالىم اس-ساني» – «ەكىنشىۇستاز» دەپ تە جاتامىز عوي. وسىنىڭ ءمانىسى قالاي؟
– كەزىندە اريستوتەل, پلاتون جانە پتولومەي مۇرالارىندا بولماعان جايلاردى ارتىعىمەن جەتىلدىرىپ, اراب تىلىنە جاڭالىق دارەجەسىنە جەتكىزە اۋدارعان ۇلى بابامىزدى العاشىندا « ۇلى ءتۇسىندىرۋشى» (ۆەليكوي كوممەنتاتور) دەي كەلىپ, شىعىستىڭ اريستوتەلى اتاۋى ءوز الدىنا. ال اراب ەلدەرىندە «ءال-مۇعالىم ءال-ساني» – ەكىنشى ۇستاز دەۋى ءال-ءفارابيدىڭ جاڭا زاماندا مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردان كەيىنگى عالىم-ۇستاز دەگەن ماعىنادا ايتىلۋىن ا.ماشاني مۇرالارىنان ءجيى ۇشىراتۋعا بولادى. مەن وسى پىكىردى 2010 جىلى يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى پاتەر ۇيىندە وتكىزىلگەن كەزەكتى 25-ءشى كونفەرەنتسياسى كەزىندە قازاقستان ەلشىلىگى ۇيىمداستىرعان «ءال-فارابي جانە ەۋروپانىڭ وركەندەۋى» دوڭگەلەك ۇستەلىنە ارنايى بارعان جولى جاساعان «ءال-فارابي – جاڭا ءداۋىردىڭ باس ۇستازى» اتتى باياندامامدا ايتتىم دا. شىنتۋايتىنا كەلسەك, ورتا عاسىردا ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىندىرمەسىنسىز اريستوتەلدى ۇعاتىن ەۋروپا عالىمى بولماعان ەدى.
وسىعان بايلانىستىرا ايتسام, ءوز كەزەگىندە اقجان حازىرەتتىڭ بايىپتى زەرتتەۋلەرىنسىز بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءال-فارابي مۇراسىنا ەتەنە بويلاپ بارا المايتىندىعىنا كوزىم جەتتى. ياعني 2005-2011 جىلدار اراسىندا اقجان ماشاني مۇرالارىن جيناقتاپ, 16 تومدىق شىعارمالارىن باسپاعا دايارلاۋ بارىسىندا وسىنداي پىكىرگە كەلدىم. تۇجىرىمداي قايىرسام, اقجان ماشاني فارابيتانۋدىڭ كىلتىن بەرىپ قانا قويعان جوق, قازاق دانالىعىنىڭ كەرەگەسىن 10 عاسىرعا كەڭەيتكەن ءارى ابايتانۋدىڭ رەنەسسانستىق باعىتىن ايقىنداعان «ءال-فارابي جانە اباي» زەرتتەۋىن (1994) كەيىنگى ۇرپاققا ولمەس مۇرا ەتىپ قالدىردى.
– ابىز عالىم ا.ءماشانيدىڭ 105 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىقعىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا «فارابيتانۋشى اقجان ماشانيمۇرالارى جانە ستۋدەنتتەردە ينتەللەكتىك قۇندىلىقتار قالىپتاستىرۋماسەلەلەرى» دەپ اتالعان ەكەن. ولاي بولسا, وسىنىڭ ءوزى ەلباسىنۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» جوباسىن ءىسكەاسىرۋ ورايىنداعى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ادام كاپيتالىن مايەكتەندىرۋدەگىفارابيتانۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور ەكەندىگىن بىلدىرمەي مە؟
– وسى سۇراعىڭىزعا كەڭىرەك جاۋاپ بەرەيىن. دامىعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق بايلىعى ەكونوميكالىق الەۋەتىمەن عانا ولشەنبەيتىنىن, سوعان قوسا حالقىنىڭ بيىك ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىمەن دارالاناتىنىن ەسكەرسەك, بۇل – اسا كوكەيكەستى ماسەلە.
باقۋاتتى ەلدە ۇلتتىق بايلىقتىڭ 75 پايىزىن ينتەللەكت قۇراۋى كەرەك. دەمەك, بۇل مەنىڭ ۇعىمىمدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2008 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارمەن كەزدەسۋ كەزىندە العاش ايتىلعان «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» جوباسىنىڭ, ەندى جاستارمەن قاناتتاستىرا بۇكىل حالىقتى قامتيتىن قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋىنا اپاراتىن جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋدىڭ نىساندىق نەگىزىن ايقىندايتىن باعىت. ەلباسىنىڭ ايتقانىنداي, «بۇكىل جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنىڭ تابىسقا اپاراتىن ءتۇيىندى فاكتورى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭارتۋعا» تىرەلۋى تەگىن ەمەس. وسى رەتتە جاستارعا وتانشىلدىق ءتاربيە بەرەتىن يننوۆاتسيالىق كۋرستاردىڭ جوقتىعىنا, جەكە تۇلعانىڭ الەۋمەتتەنۋىنىڭ ادىستەمەسىندە «اكمەولوگيا» ءتارىزدى ءپاندەردىڭ وتە سيرەك قولدانىلاتىندىعىنا, جاس ورەندەردىڭ «رۋحاني-پاراساتتىق تاربيەسىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى وتكىر تۇرعان ماسەلە» ەكەندىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى دە وتە ورىندى. دەمەك, پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, «بۇگىنگى ابدەن ەسكىرگەن ادىستەمەگە نەگىزدەلگەن وقۋ-تاربيە ۇدەرىستەرى» قانداي باعىتتا دامىتىلۋى كەرەكتىگىن قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ ۇجىمى كەڭىنەن ويلاسىپ, ورتاعا سالعانى ءجون-اق.
كەزىندە «كوشپەندىلەر» رومانىنىڭ اۆتورىمەن بولعان كەزدەسۋلەر جانە پروفەسسور اقجان ءماشانيدىڭ فارابيتانۋداعى زەرتتەۋلەرى بولاشاق ينجەنەرلەر بويىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىنىن كوردىك. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە ا.ج.ماشاني اتىنداعى تانىمدىق-تاربيە ورتالىعى قۇرىلدى. 2005-2011 جىلدارى وسى ورتالىقتا ازىرلەنىپ شىعارىلعان ا.ءماشانيدىڭ قازاق فارابيتانۋىنىڭ شىڭى ىسپەتتەس 16 تومدىق شىعارمالارى «اكمەولوگيا» ءپانىنىڭ نەگىزىنە اينالعان-دى. تۇران ويشىلدارى مەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحانياتتىق مۇرالارىن تانىمدىق-تاربيە ىسىنە قولدانۋدىڭ مۇمكىنشىلىگى وسىلايشا زەردەلەندى.
بۇل يگىلىكتى ءىس ەلباسىنىڭ «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ اۋقىمىندا اتقارىلاتىن پراكتيكالىق قام-قارەكەتتەرگە مۇرىندىق بولدى. شىن مانىندە, دالدىك عىلىمداردىڭ باستاۋىندا تۇرعان: ءال-حورەزمي, ءال-فارابي, ءال-بيرۋني, يبن سينا, ات-تۋسي, ۇلىقبەك سىندى تۇران ويشىلدارى قاعيداتتارىنىڭ جالپى ينجەنەرلىك پاندەردەگى ءمانىن اشۋ بولاشاق تەحنيكالىق كاسىبي مامانداردىڭ بويىندا ەرەكشە ماقتانىش تۋدىرىپ, وتانشىلدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرارى كۇمانسىز. سەبەبى, بۇگىنگى ۇرپاققا سونداي ۇلى ويشىلداردىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن سەزىندىرۋ جانە كاسىبي بىلىكتىلىكتى قالىپتاستىرۋدا تاربيە كومپونەنتتەرىن ەنگىزۋ ءاربىر ماماننىڭ وتانشىلدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىز بولاتىندىعىن ءبىز ءىس جۇزىندە دالەلدەدىك دەي الامىز.
يگى تالپىنىستار «اكمەولوگيا» سياقتى پاندەردىڭ جەكە تۇلعانى الەۋمەتتەندىرۋدەگى ادىستەمەسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. ناتيجەسىندە, ا.ج.ماشاني ورتالىعىندا اتقارىلعان تانىمدىق-تاربيەلىك جۇمىستار قورىتىندىلانىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020» جوباسىنىڭ قولدانىس اياسىنا ارنالعان «ينتەللەكتىك عيبرات» وقۋ-تاربيە ءىس-شارالارىنىڭ كەشەندىك باعدارلاماسى ومىرگە جولداما الدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا, كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە وقۋ-تاربيە ءىسىن جۇيەلى تانىمدىق نەگىزگە كوشىرۋ ورايىندا قولدانىلعان العاشقى قادام بولىپ وتىر. وسىعان ورايلاستىرا قازۇتۋ-دا جاسالعان «ينتەللەكتۋالدىق عيبرات» كەشەنى كاسىبي-تەحنيكالىق بىلىمگە پاتريوتتىق ءتاربيەنى ساباقتاستىرۋمەن عانا شەكتەلمەيتىندىگىن, ياعني مۇنىڭ ادىستەمەلىك مەتودولوگياسىن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا, تىپتەن مەكتەپكە دەيىنگى بۇلدىرشىندەر تاربيەسىندە دە قولدانۋ مۇمكىندىگىنىڭ مول ەكەندىگىن ايتۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم سانايمىن.
ۇلى ۇستاز ءال-فارابي مۇرالارى, سول مۇرانى تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ جولىندا شەشۋشى قايرات-جىگەر جۇمساعان اقجان ماشاني ەڭبەگى بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىنىڭ قىزمەتىندە ەكەندىگى وسى جايدان-اق اڭعارىلسا كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
