وشپەس ەرلىك
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:29
ورال قالاسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا بەكتەنوۆامەن اڭگىمە
وسىدان وتىز جىل بۇرىن ورال قالاسىندا شىعىس قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيى اشىلدى. ءارى بۇل داتا باتىر قىزدىڭ تۋعانىنا الپىس جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇندا 1932-1934 جىلدارى مامەتوۆتەر وتباسى تۇرعان. وعان مانشۇككە قاتىستى ءار جىلدارداعى فوتولار مەن قۇجاتتار, مامەتوۆتەر وتباسىنىڭ جەكە تۇتىنعان زاتتارى قويىلعان.
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:29
ورال قالاسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا بەكتەنوۆامەن اڭگىمە
وسىدان وتىز جىل بۇرىن ورال قالاسىندا شىعىس قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيى اشىلدى. ءارى بۇل داتا باتىر قىزدىڭ تۋعانىنا الپىس جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇندا 1932-1934 جىلدارى مامەتوۆتەر وتباسى تۇرعان. وعان مانشۇككە قاتىستى ءار جىلدارداعى فوتولار مەن قۇجاتتار, مامەتوۆتەر وتباسىنىڭ جەكە تۇتىنعان زاتتارى قويىلعان. سونىمەن بىرگە, 1993 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى كۇنى اتالعان مەموريالدىق مۋزەيدىڭ جانىنان «مانشۇكتىڭ وشپەس ەرلىگى» اتتى قايتالانباس تاماشا ديوراما جاساقتالدى. بۇل رەسپۋبليكامىزدا ەشقانداي بالاماسى جوق ونەر تۋىندىسى بولىپ تابىلادى. ديورامانىڭ اۆتورى ماسكەۋ قالاسىنداعى گ.گرەكوۆ اتىنداعى اسكەري ستۋديانىڭ سۋرەتشىسى – ميحايل انانەۆ. وسى ارادا م.مامەتوۆا مۋزەي ءۇيىنىڭ اشىلۋىنا قولداۋ كورسەتكەن سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى, ۇلتتىق نامىستى تۋ ەتىپ كوتەرە بىلگەن ازامات, مارقۇم مۇستاقىم ىحسانوۆ ەكەنىن دە ايتا كەتكەندى ءجون كورەمىز. سوڭعى جىلداردىڭ جۇزىندە مۋزەي ءۇيدىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن «شاپاعات» مەدالىنىڭ يەگەرى, مادەنيەت قايراتكەرى, مانشۇكتىڭ ارتىندا قالعان ءجادىگەرلەردىڭ جوقتاۋشىسى س.س.بەكتەنوۆا اتقارىپ كەلەدى. ونىمەن اڭگىمە تومەندەگىشە ءوربىدى.
– سۆەتلانا سارجانقىزى, ءمانشۇكءتىڭاتا-اناسى, تۋما-تۋىسقاندارى, ولاردىڭتاعدىرى, باتىر قىزدىڭ وقىعان جەرى,سوعىسقا قالاي اتتانعانى جونىندە مۋزەيدەقانداي دەرەكتەر بار؟
– 1983 جىلى مۋزەيگە قاتىستى ءماسەلەمەن العاش رەت الماتىعا جولىم ءتۇستى. سول كەزدە ءمانشۇكتىڭ اناسى ءامينا ءسۇلەيمەنقىزىنا ارنايى بارىپ جولىعىپ تۇڭعىش ەكسپوناتتاردى الۋعا قول جەتكىزدىم. بۇلار مانشۇكتىڭ تىككەن كەستەلەرى مەن سالعان سۋرەتتەرى, وقىعان كىتاپتارى, مايداننان ەلگە جولداعان حاتتارى جانە XIX عاسىردىڭ اياعىندا تۋلادا جاسالعان ساماۋرىن ەدى. 1932-1934 جىلدارى ورال قالاسىندا تۇرعان كەزدە ءمامەتوۆتەر وتباسى وسى ساماۋرىننان ءشاي ءىشىپ, قوناقتارىن كۇتكەن ەكەن. مانشۇكتى تاربيەلەپ وسىرگەن اكەسى احمەت مامەتوۆ قازاقتىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جايساڭ جاندارىنىڭ ءبىرى بولعان. ول دومبىرامەن كۇي تارتىپ, ءان سالا بىلگەن. سول كەزدە ونىڭ جانىنان ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ءورىمتال قىز مانشۇك ءبىر ەلى قالماپتى. ول اكەسىن ايرىقشا جاقسى كورىپ, وعان ءار كەز سىيلاستىقپەن قاراي بىلگەن. ءبىر قىزىعى ءدال سول كەزدە مانشۇك احمەت ءمامەت ۇلى ءوزىنىڭ اسىراپ العان اكەسى ەكەنىن بىلمەگەن.
ەرلى-زايىپتى احمەت پەن ءامينا ءوز زامانىنىڭ وقىعان, توقىعان, كوكىرەك كوزدەرى وياۋ زيالى ادامدارى اتانعان. ولار جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە اراعا ءبىر جىل سالىپ چەرنىشەۆسكي اتىنداعى ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. ءسويتىپ, ءبىرى مۇعالىم, ەكىنشىسى دارىگەر ماماندىعىن الىپ شىعادى. سودان كەيىنگى جىلداردا جوعارىدا ايتىلعانداي ەكەۋى ورالعا كەلىپ باس قوسىپ بۇگىندە مۋزەي ورنالاسقان ناريمانوۆ كوشەسىندەگى № 51 ۇيدە تۇرعان. بۇل قازاق دالاسىندا اشتىق پەن جالاڭاشتىق كورىنىستەرى باستالعان كەز ەدى. ايەل انالار ءوز قۇرساعىن جارىپ شىققان ءسابيلەرىن تاماقتاندىرۋعا شامالارى جەتپەيتىن. ەل-جۇرت امان قالۋدىڭ امالدارىن ىزدەپ الاسۇردى.
وسى ءبىر قاتىگەز جىلداردا احمەت پەن ءامينانىڭ ورداعا جولى تۇسەدى. مۇندا ولار تۋىسقاندارى قانات جانە جەڭسىكالى مەن تويىلشا اليەۆتەرمەن جولىعىپ ولارمەن سىر بولىسەدى. وسىنداي كەزدەسۋ ساتىندە ءامينانىڭ كوزى سىرتقى ءتۇرى احمەتكە وتە ۇقساس شىناشاقتاي عانا ءمانسيا ەسىمدى قىزعا تۇسەدى. ول وعان بىردەن ۇنايدى. ءسويتىپ, ونى اسىراپ الۋ ءجونىندەگى ويىن ەرىنە جەتكىزەدى. بۇل ۇسىنىسقا ءمانسيانىڭ تۋعان اتا-اناسى جەڭسىكالى مەن تويىلشا دا قارسى بولا قويمايدى. وسىلايشا ءتورت جاسار قىز ءوز پەرزەنتتەرى جوق احمەت پەن ءامينانىڭ تاربيەسى مەن قامقورلىعىنا الىنادى. ارينە, ەكى بالانىڭ ورتاسىنداعى جالعىز قىزى ءمانسيامەن تىرىلەي قوشتاسۋ ولار ءۇشىن وڭايعا سوقپايدى. تەك ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن عانا امالسىز كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى. كەيىن احمەت پەن ءامينا قىزدارىنىڭ ءمانسيا دەگەن اتىن ءسال عانا جۇمسارتىپ مانشۇك دەگەن ەسىممەن اتاي باستايدى. ءارى ونى وزدەرىنىڭ فاميلياسىنا كوشىرەدى. دەگەنمەن, اكەسىنىڭ اتىن وزگەرتپەي سول كۇيىندە قالدىرىپ جەڭسىكالىقىزى اتاندىرادى.
مانشۇك مەكتەپ تابالدىرىعىن رەسەيدەگى ساراتوۆ قالاسىندا اتتايدى.ءتورتىنشى كلاسقا كوشكەندە ورال قالاسىنا اۋىستىرىلادى. مۋزەي ءۇي ەكسپوزيتسيالارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى م.مامەتوۆانىڭ وسى الاڭسىز بالالىق شاعىنا ارنالعان. ونىڭ سول كەزدەگى ۇستازى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى ۆالەنتينا زايتسەۆا 1982 جىلى ورالدا شاكىرتىنىڭ مۋزەي ءۇيى اشىلعان كەزدە قوعامدىق قىزمەتتەن قالا قويماعان-دى. ول مەموريالدىق مۋزەيدىڭ اشىلعان كۇنىنەن باستاپ ونىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى. مۇندا ءتالىمدى دە تاعىلىمدى ءىس-شارالاردىڭ وتكىزىلۋىنە باستاماشى بولدى. مۋزەي قورىندا ۆ.گ.زايتسەۆانىڭ قولجازبالارى مەن جەكە قۇجاتتارى, ەستەلىكتەرى مەن فوتولارى مۇقيات ساقتاۋلى تۇر.
1934 جىلدىڭ جازىندا احمەت پەن ءامينا مامەتوۆتەر بىلىكتى دە ىسكەر كادرلار رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ استاناسىنا شاقىرىلادى. بۇل كەزدە مانشۇك الماتى قالاسىنداعى №28 مەكتەپتە وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرادى. ونىڭ كلاسس جەتەكشىسى سوفيا ساۆينا كەيىن شاكىرتى مەكتەپ ءبىتىرىپ كەتسە دە قامقورلىعىن ۇزبەيدى. بۇل كەزدە مانشۇكتىڭ اكەسى احمەت «حالىق جاۋى» رەتىندە تۇتقىنعا الىنعان ەدى.
سوعىستىڭ الدىندا مانشۇكتىڭ بولاشاق تاعدىرى كۇردەلەنە ءتۇستى. اناسى اميناعا «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى دەگەن ايدار تاعىلىپ, ول دۇركىن-دۇركىن جاۋاپقا الىندى. مامەتوۆتەردىڭ بۇرىنعى ارالاسقان دوس-جولداستارىنىڭ بىرقاتارى ولاردان سىرت اينالىپ كەتتى. اكەسىنىڭ اباقتىعا قامالۋى مانشۇكتى قاتتى قامىقتىردى. سونىڭ وزىندە دە ول بورداي ەزىلىپ كەتپەي, قولدى-اياققا تۇرماي زىر جۇگىرىپ قارالاۋشى ورگاندارعا شاعىمدانىپ, قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي اكەسىنىڭ كىناسىز ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. وكىنىشكە قاراي ونىڭ بۇل قام-قارەكەتىنىڭ ءبارى زايا كەتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە قاھارلى 1941 جىل دا كەلىپ جەتتى. سوعىس باستالدى. بۇل كەزدە مانشۇك ون سەگىزگە تولعان-دى. قىم-قۋىت ۋاقىت ونى تەز ەسەيۋگە ءماجبۇر ەتتى. كوپ كەشىكپەي ول مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانىپ, نەمىس فاشيستەرىمەن سوعىسۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدايدى. وسىلاي ىستەسە اكەسى احمەتتى ادىلەتسىزدىكتىڭ تورىنان قۇتقارىپ قالاتىنداي اسەردە بولدى. ءويتكەنى, ءدال وسى كەزدە حالىق اراسىندا «ەگەر «حالىق جاۋىنىڭ» بالالارى وتاندى قورعاۋعا اتتانسا, وندا ولاردىڭ اتا-انالارىنا كەشىرىم جاسالادى» دەگەن قاڭقۋ ءسوز تارالىپ كەتكەن ەدى.
بۇل شاقتا ايەلدەردى سوعىسقا الۋ ءجونىندەگى كسرو ۇكىمەتىنىڭ نۇسقاۋى جوق بولاتىن. سوندىقتان دا مانشۇك مامەتوۆا اسكەري كوميسسارياتتان ءوز ءوتىنىشىنىڭ ورىندالۋىن جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى كۇتىپ قالادى. تەك سودان كەيىن عانا قازاقتىڭ قارشاداي قىزى كويلەگىن گيمناستەركاعا, ءتۋفليىن كەرزى ەتىككە ايىرباستاۋعا, تۋعان جەرىنەن مىڭداعان شاقىرىم جەردە وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا كىرۋگە رۇقسات الادى. وسىنىڭ ءوزى مانشۇكتىڭ العاشقى ەرلىگى ەدى.
1942 جىلدىڭ ون ءۇش تامىزى كۇنى قازاقستاننىڭ استاناسى الماتىدا قازاقتىڭ ءجۇزىنشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىن جاساقتاۋ ءىسى باستالادى. بۇل ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قۇرىلعان بەس قازاق ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ ءبىرى بولاتىن. بريگادا تۇگەلدەي دەرلىك قازاق جاۋىنگەرلەرىنەن جاساقتالعانى قاھارلى جىلدار تاريحىنان ءمالىم. اتالعان بريگادا 1942 جىلدىڭ 25 قاراشاسى كۇنى 39 ارميا قۇرامىندا ءبىرىنشى رەت ۇرىسقا كىرەدى. ۇلكەن كۇش-جىگەر سونىمەن بىرگە از شىعىنمەن بريگادا كالينين وبلىسىنداعى توعىز دەرەۆنيانى جاۋ قۇرساۋىنان بوساتادى. بۇدان كەيىنگى ارالىقتا قاۋىپ-قاتەرگە, سونداي-اق قورعانىس پەن شابۋىلعا تولى ۇرىستار 1943 جىلدىڭ باسىندا ۆەليكيە لۋكيدە جالعاسادى. مىنە, سوعىس تاريحىندا ءوز ورنى بار بەلگىلى بريگادا قاتارىندا شىعىس قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان جارىق جۇلدىز مانشۇك مامەتوۆا دا بار ەدى.
– ورال وڭىرىندە مانشۇكتى كورگەن, سوعىسقا بىرگە قاتىسقان زامانداسقۇربىلارى بولىپ پا ەدى؟ مانشۇك مۋزەءيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان«مايدانگەر ايەلدەر» كلۋبى اراسىندا ونى بىلەتىندەر بار دەپ ەستىپەدىم. ومىردەن وتكەن قازاقتىڭ پارتيزان قىزى «مايدانگەر ايەلدەر»كلۋبىنىڭ جەكە داۋىستاعى ءانشىسى بولعان نۇرعانىم بايسەيىتوۆا دامانشۇكپەن قارىم-قاتىناستا بولعان ەكەن دەگەن ءاڭگىمە شىندىققاقانشالىقتى جاناسىمدى؟
وبلىس اۋماعىندا تىكەلەي وسى توپىراقتىڭ ءتول پەرزەنتى مانشۇكپەن قاتار سوعىسقا كىرگەن ونىڭ قارۋلاستارى جوق. الايدا مۋزەي دەرەكتەرى باتىسقازاقستاندىق مايدانگەرلەر كەنجەعالي قۇتتىعۇلوۆ پەن فيليپ زيامزين 1942-1944 جىلدارى مانشۇكپەن ءجۇزىنشى قازاق اتقىشتار بريگاداسى قۇرامىندا پسكوۆ جەرىندە قاناتتاس سوعىسقانىن ايعاقتايدى. ارينە, ولار وزدەرىنىڭ جەرلەسى, باتىر قىز ءمانشۇكتىڭ وشپەس ەرلىگى ءجونىندەگى حابارلارعا جاقسى قانىق بولعان. الايدا, ونىمەن كوزبە-كوز, جۇزبە-ءجۇز كەزدەسپەگەن. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, پسكوۆ بويىنداعى قيان-كەسكى ۇرىستار ونىڭ بارلىق ەندىكتەرىندە ءجۇرىپ جاتقان ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءمانشۇكتىڭ بريگاداسى بەكىنگەن زايۆانە دەرەۆنياسى پسكوۆتىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاستى.
ال ءبىزدىڭ ايگىلى پارتيزان اپامىز نۇرعانىم بايسەيىتوۆانىڭ مانشۇكپەن قانداي قارىم-قاتىناسى بولدى دەگەن ساۋالىڭىزدىڭ توركىنىنە كەلسەك, مۇنىڭ ءمانىسى تومەندەگىدەي. ول كىسى ءوزىڭىز ايتقانداي, ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن «مايدانگەر ايەلدەر» كلۋبىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى ءارى جەكە داۋىستاعى ءانشىسى بولدى. اتالعان كلۋب م.مامەتوۆا مۋزەيىنىڭ جانىنان 1989 جىلى قۇرىلدى. مانشۇك پەن نۇرعانىم ەسىمدەرىن بىرىكتىرەر جايتتارعا كەلسەك, ەكەۋى دە نارىن قۇمىندا ومىرگە قاتار كەلگەن. ايتسە دە ولار سوعىس كەزىندە ءبىر-بىرىمەن تانىس بولماعان.
دەگەنمەن, سوعىس اياقتالعان سوڭ 1946-1947 جىلدارى نۇرعانىم بەكەنقىزى پودپولكوۆنيك, ءجۇزىنشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ ءبىرىنشى كوميسسارى, سوعىستان كەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ساقتاعان ءبايىشەۆپەن كەزدەسىپ, مانشۇكتىڭ ەرلىگى مەن ۇرىس دالاسىنداعى باتىر ءىس-قيمىلدارى ءجونىندەگى جان-جاقتى دەرەكتەرگە قانىعادى. ولاردىڭ سوعىستاعى تاعدىرى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. مانشۇك ورىستىڭ پسكوۆ جەرىن جاۋدان قورعاسا, نۇرعانىم بەلورۋسسيا ورماندارىندا دۇشپان بەكىنىستەرىن جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە قاتىستى.
– سوڭعى كەزدە مەموريالدىق مۋزەي قانداي ەكسپوناتتارمەنتولىقتىرىلدى؟ مانشۇكتىڭ ەرلىكپەن قازا تاپقان جەرى نەۆەلقالاسىمەن بايلانىستارىڭىز بار ما؟ نەۆەلدە دە مانشۇككە ەسكەرتكىشقويىلعان عوي. ونىڭ كۇءتىمگە الىنۋى قالاي ەكەن؟ وسىنداي ەكى جاقتىبايلانىستار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– بۇگىنگى كۇنى مۋزەي ەكسپوناتتارى نەگىزىنەن اسكەري مازمۇنداعى قۇندىلىقتارمەن تولىقتىرىلۋدا. مىسالى, 2010 جىلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قۇرمەتىنە رجەۆ قالاسىندا وسى شاھاردى ازات ەتۋگە قاتىسقان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان مەموريالدىق كەشەن اشىلدى. ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە بارۋ ءۇشىن قازاقستاننان ارنايى «جەڭىس پويىزى» ۇيىمداستىرىلدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا رجەۆتە بولعان ۇرىسقا قاتىسۋشىلار كاكەن ابەنوۆ پەن سۇلتان جيەنباەۆتار بار بولاتىن ارناۋلى پويىز ساپارعا 2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ 7-ءى كۇنى تاڭعى ساعات سەگىزدە اتتاندى. ايتايىن دەگەنىم, ءجۇزىنشى بريگادا قۇرامىنداعى بۇرىنعى مايدانگەرلەرگە سوعىس كەزىندەگى اسكەري تەحنيكانىڭ باعا جەتپەس قۇندى ەكسپوناتتارى – پۋلەمەت لەنتالارى, «ماكسيم» پۋلەمەتىنىڭ قوندىرعىلارى مەن جەكەلەگەن بولشەكتەرى, كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ كاسكاسى سىيلانىپ, مۇنىڭ ءبارى كەيىن اتالمىش پويىزبەن ەلورداسى استاناعا جەتكىزىلگەن. مىنە, وسى اسا قۇندى جادىگەرلەردى اتتاي قالاپ م.مامەتوۆانىڭ مۋزەيىنە جەتكىزۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى قانداي عانيبەت. مۇنىڭ ءبارى بۇگىندە اسكەري جىلداردىڭ كورىنىسىن بەينەلەيتىن تاريحي تۋىندىلار بولىپ تابىلادى. مۋزەيدەگى وتىزىنشى جىلدارى تۇرمىستا قولدانىلعان مامەتوۆتەر وتباسىنىڭ قايشىسى دا كوزگە تىم ىستىق كورىنەدى. مانشۇكتىڭ قولى كەستە, كيىم تىگۋگە ەپتى بولعان ەكەن.
ارينە قازاقتىڭ باتىر قىزى ماڭگى دامىلداپ جاتقان نەۆەل قالاسىمەن تىعىز بايلانىسىمىز بار. وعان تالاي رەت جولىمىز ءتۇستى دە. بۇل قالاداعى ورتا مەكتەپتىڭ ءبىرى م.مامەتوۆانىڭ اتىندا. 1979 جىلى نەۆەلدە مانشۇككە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە سول جىلى ءمانشۇكتىڭ اناسى ءامينا دا قاتىسقانى ءجونىندەگى دەرەك مۋزەيدىڭ كورنەكى جەرىنە قويىلعان. وسى جىلداردا ءمانشۇكتىڭ سۇيەگى ەكىنشى رەت قايتادان جەرلەنگەن ەدى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا. 1943 جىلدىڭ 15 قازانىندا بولعان قيان-كەسكى ۇرىستار كەزىندە مانشۇك ءوزىنىڭ كوپ ۇلتتى كوپتەگەن قارۋلاستارىمەن بىرگە ەرلىكپەن قازا تاپتى. سول كۇنى ولار نەۆەلدەن 25 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى زايۆانە دەرەۆنياسىنىڭ تۇبىندەگى توبەگە جەرلەنگەن ەكەن. 1944 جىلدىڭ ءبىرىنشى ناۋرىزى كۇنى ءمانشۇك مامەتوۆاعا وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
ارادا كوپ جىل وتكەن سوڭ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە ءوڭىر باسشىسى نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ونى ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقان بوزداقتاردىڭ قۇرمەتىنە «باتىرلار كەشەنى» مەموريالىن اشۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدايدى. ولاردىڭ اراسىندا مانشۇك مامەتوۆا, يبرايىم سۇلەيمەنوۆ, ءابىلحايىر بايمولدين سەكىلدى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر دە بار ەدى. ءمانشۇكتىڭ سۇيەگىنىڭ نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىنا قايتا جەرلەنۋىنىڭ ءمانىسى وسىنداي.
– مانشۇك جونىندە بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن قانداي دا ءبىر بولماسىنتىڭ دەرەكتەر بار ما؟
– مۋزەي ءۇيدىڭ كورنەكى جەرىنە سوناۋ وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ءمانشۇككە ونىڭ تۋما-تۋىسقاندارى سىيلاعان قامشى تۇر. بۇل جونىندە بىزگە ءبىر جولى مانشۇكتىڭ اناسى ءامينا سۇلەيمەنقىزى اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى. 1932 جىلى مانشۇك ورالدا تۇراتىن اكە-شەشەسىمەن بىرگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ورداعا بارادى. سوندا ول وزىمەن قاتارلاس اۋىل بالالارىنىڭ تايعا ءمىنىپ قۇيعىتىپ جۇرگەنىن كورەدى. سول ساتتە بۇعان دەيىن اتقا وتىرىپ كورمەگەنىنە قاراماستان, ون جاسار قىز تايسالماي قايسارلىق مىنەز كورسەتەدى. ونىمەن قويماي تاي ۇستىندە ولاردى قۋىپ جەتىپ باسىپ وزادى. مىنە, ونىڭ بويىنداعى قايىرىمدىلىق پەن ىزگىلىك, ادىلدىك پەن باتىلدىق, وجەتتىك جانە تالاپكەرلىك سەكىلدى قاسيەتتەر وسىلايشا بالا كەزىنەن قالىپتاسقانىن اڭعارتادى.
– مانشۇكتىڭ ەسىمى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا ەرلىكتى دارىپتەۋ مەن وتانشىلدىق سەزىمدى ورنىقتىرۋدا قانشالىقتى ىقپال جاساپ وتىر دەپ سانايسىز؟
رەسپۋبليكا اۋماعىندا جاساقتالعان مۋزەيلەر كەلۋشىلەرگە نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى باعىتتا قىزمەت كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى تاريحي-ولكەتانۋ تۇرعىسىندا بولسا, ەكىنشىسى پاتريوتتىق سيپاتتاعى مۋزەيلەر. ورال قالاسىنداعى مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۋزەي ءۇيى پاتريوتتىق رۋحاني ورىندار قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الادى. وسى ارقىلى ول ءوزىڭىز ايتقانداي بۇگىنگى قازاقستاندىق جاستاردىڭ بويىندا وتانشىلدىق سەزىمدى تەرەڭدەتۋگە, قاجەت جەرىندە ءوز مەملەكەتىن قورعاي ءبىلۋ قاسيەتىن ورنىقتىرۋعا, ەل مەن جەردى, تۋعان توپىراقتى شەكسىز سۇيە بىلۋگە ىقپال جاسايدى. وسىنداي پاتريوتتىق قاسيەتتەردىڭ تامىر تارتۋىنا ۇندەيدى.
بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءبىزدىڭ مۋزەي بۇگىنگى جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن ورتالىققا اينالىپ كەلەدى. پاتريوتتىق مۋزەيلەردىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى مەن ارتىقشىلىعى دا وسىندا. بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن مامەتوۆا مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «مايدانگەر ايەلدەر» كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى نەگىزىنەن ءمانشۇكتىڭ تۇستاستارى مەن قاتارلاستارى. ولاردىڭ ءبارى دە مايدان شەبىندە بولعاندار. بۇگىندە ولاردىڭ ەڭ جاسى كىشىسىنىڭ ءوزى توقسانعا تاياپ وتىر. مىنە, ۇزاق جىلدار بويى ولار اق قىراۋ شالعان باسى مەن ۇلعايعان جاستارىنا قاراماستان, ۇرىس دالاسىنان قايتپاي قالعان ەرلەردىڭ وشپەس ەرلىكتەرىن ۇلگى ەتىپ دارىپتەۋمەن كەلەدى. ارينە, بۇل ءتىزىمنىڭ باسىندا مانشۇك مامەتوۆا تۇرعانى ايتپاسا دا بەلگىلى شىعار.
مانشۇكتىڭ وشپەس رۋحى مەن ەرلىگى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانشىلدىق مىنەز-ق ۇلىقتى ورنىقتىرۋعا قىزمەت جاساي بەرمەك. ونىڭ ەسىمى بىزگە سونىسىمەن دە قىمبات, سونىسىمەن دە قاستەرلى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
