كوكبالاق
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:19
قازاق مادەنيەتىندە, قازاق ونەرىندە جىلقى بەينەسى ەرەكشە ورىن الاتىنى بەلگىلى. ەر قاناتى قازانات قازاقتىڭ ەپوسىندا باتىرمەن قاتار اتالادى. بايىرعى جانە جاڭا زامان ادەبيەتىندە, ءداستۇرلى مۋزىكا مادەنيەتىندە اتتىڭ سىنى مەن قاسيەتىنە ارنالعان قانشاما شىعارمالار بولعان. مىنە, وسىنداي تۋىندىلاردىڭ ءبىرى – بايجىگىتتىڭ كۇيى «كوكبالاق».
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:19
قازاق مادەنيەتىندە, قازاق ونەرىندە جىلقى بەينەسى ەرەكشە ورىن الاتىنى بەلگىلى. ەر قاناتى قازانات قازاقتىڭ ەپوسىندا باتىرمەن قاتار اتالادى. بايىرعى جانە جاڭا زامان ادەبيەتىندە, ءداستۇرلى مۋزىكا مادەنيەتىندە اتتىڭ سىنى مەن قاسيەتىنە ارنالعان قانشاما شىعارمالار بولعان. مىنە, وسىنداي تۋىندىلاردىڭ ءبىرى – بايجىگىتتىڭ كۇيى «كوكبالاق».
ابىلايدىڭ جيىرمادان جاڭا اسقان كەزى. ۇلكەن ءبىر شايقاستا شارىش باتىردى ءولتىرىپ قالماقتىڭ ساعىن سىندىرعان, بۇلعاقتاعان جاس سۇلتاننىڭ اسكەردەگى بەدەلى ۇلكەن ەكەن. كارى-جاسى بار, قول باستاعان باتىرى مەن قاتارداعى الامانى, بارلىعى: «ەندىگى حانىمىز ابىلاي بولسا ەكەن», دەپ ارمانداپتى…
…قوڭىر كۇزدىڭ باسىندا, ابىلاي جانىندا ەكى ءجۇز نوكەرى بار اڭعا شىعادى. نەشە كۇن اڭ اتىپ, ويىن-ساۋىقپەن كەلە جاتقان البىرت توپ قالماقتىڭ جەر قايىسقان اسكەرىنە جولىعىپتى. اياۋسىز ۇرىستا نوكەرىنىڭ ءبارى قىرىلىپ ابىلاي, جانىندا مادداقيا دەگەن باتىر, ەكەۋدەن ەكەۋ عانا قالىپتى. قالدان سەرەننىڭ ۇلى لاما دورجى دەگەن باتىر: «ءا, جولىم بولدى, باسقا ەمەس, قاقپانعا ابىلايدىڭ ءوزى ءتۇستى», دەپ سىرنايلاتىپ-كەرنەيلەتىپ ەلىنە قايتادى…
…شارىشتى ولتىرگەن ابىلايدى كورەمىز دەپ بۇكىل قالماق جينالىپتى. سوندا جۇرتتىڭ الدىنا شارىشتىڭ شەشەسى كۇنسايىن حانىمشا شىعىپ, ابىلايعا ايتتى دەيدى.
– ەي, يتتەن جاراتىلعان… مەنىڭ شارىشىمدى قاي جەردە ءولتىردىڭ؟ اسىلىمنىڭ, ارداعىمنىڭ قانىن قالاي توكتىڭ, كانى, ايتشى, – دەپ.
سوندا ابىلاي تۇرىپ: «مىنا قولىممەن شەڭگەلدەپ تۇرىپ تالاي قالماقتىڭ قانىن ۇرتتاپ ەدىم. سەنىڭ بالاڭ سياقتى قاڭعىعان قالماقتىڭ باسى قاي ءشيدىڭ تۇبىندە جاتقانىن مەن قايدان بىلەيىن», – دەپتى.
كۇنسايىن قالدان سەرەنگە ايتتى دەيدى: «قالدان, وسى ادام ءتىرى كەتسە, مەن ەشقاشان كەشپەيمىن سەنى. بۇكىل مالىمدى, بار داۋلەتىمدى ال, تەك مىنا ابىلايدى قولىما بەر. وسىنىڭ قانىن ىشكەندە عانا كەگىم قايتادى», – دەپ.
– نە ايتاسىڭ؟ – دەپتى قالدان سەرەن ابىلايعا قاراپ.
ابىلاي ايتىپتى: «مەن شارىشتى تۋ سىرتىنان اتقام جوق. ۇيىقتاپ جاتقان جەرىندە ولتىرگەم جوق. مەن ونى جەكپە-جەكتە جەڭدىم. و زاماندا, بۇ زامان, مايداندا جاۋدى ءولتىرۋ قاشاننان بەرى قىلمىس سانالاتىن بولعان. زاڭدارىڭ قىزىق ەكەن, قالماق», – دەپ.
– ەرتەڭ تاڭەرتەڭگە دەيىن مۇرسات بەرەم. كۇن شىعىپ كەلە جاتقاندا باسىڭ شابىلادى, – دەپتى قالدان سەرەن. – نە ارمانىڭ بار, سۇلتان؟
– ەشقانداي ارمانىم جوق, – دەپتى ابىلاي, – شاپ. قولىڭدا تۇرمىن عوي. بىراق ەسىڭدە بولسىن, قالدان باتىر. سەن مەنىڭ باسىمدى الاسىڭ. ال مەنىڭ باتىرلارىم الدىڭدى شاڭ قىلادى, بۇكىل قالماقتى قىرادى. ۇرعاشىڭنىڭ بارلىعى قازاققا قاتىن بولادى. ەركەك كىندىكتىنىڭ بارلىعى قازاققا قۇل بولادى. باسقا ايتارىم جوق.
سودان سوڭ, ابىلاي مەن مادداقيانى قاماپ تاستاپ, قالماقتىڭ نوياندارى مەن تايشىلارى كەڭەس قىلادى. بارلىعى ءبىراۋىزدان: «بۇنداي كوكجالدى قويا بەرسەك ەرتەڭ وپىق جەيمىز. بۇل – قالماقتىڭ سورىنا جاراتىلعان قانىشەر, سوندىقتان ءولتىرۋ كەرەك. ءتورەلىگىن ءوزىڭ ايت», دەيدى قالدان سەرەنگە.
بىراق قالماق تا سوعىسا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ەرلىگىنە باس يگەن حالىق. قالدان سەرەن ابىلايدى ولىمگە قيماپتى. وتىرعاندارعا ايتىپتى, قاپتاعان قالىڭ جاۋدىڭ ورتاسىندا تۇرىپ يمەنبەدى, مۇنداي ەردى ولتىرگەن كۇنا بولادى. قالماق, كەشەگى جەكپە-جەكتە ولگەن شارىشتى ۇمىتا الماي وتىر, ال ءابىلمامبەت حان ءوز بالاسىنان ارتىق سانايتىن ابىلايدى قازاق قالاي ۇمىتادى. ءارقايسىڭ ءوز بالاڭدى ابىلايدىڭ ورنىنا قويىپ كور, قازاققا تۇتقىن بولىپ, باسىنىڭ شابىلعانىن قالار ما ەدىڭ, دەپتى.
نوياندار امالسىز حاننىڭ ايتقانىنا كونەدى. تەك حاننىڭ, قازاقتان تۇتقىن بولىپ كەلگەن كۇڭىنەن تۋعان ۇلى لاما دورجى اكەسىنە كەك ساقتاپ كەتىپتى. شارىشتىڭ شەشەسى كۇنسايىنعا كەلىپ: «اكەم الجىعان ەكەن. ابىلايدى قورعادى. وسىنى ءوزىمىز-اق ولتىرە سالمايمىز با؟» دەيدى.
سودان كۇندەردىڭ كۇنىندە قالىڭ قالماق اۋىلى جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتقاندا ءبىر مەرگەن ابىلايدى اتىپتى. بىراق وعى ءمۇلت كەتىپ, سۇلتاننىڭ سول جاق بەتىن جالاپ ءوتىپتى. بولعان جاي دەرەۋ قالدان سەرەنگە جەتكىزىلەدى. حان اقىلدى ادام, جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن دەرەۋ اڭداپ, لاما دورجىنى ورداسىنا الدىرادى. سونداعى تەرگەۋ كەزىندە لاما دورجى: «اكە, مەن ابىلايدى سەنىڭ قولىڭا اكەلىپ تابىستادىم. بۇكىل قالماقتىڭ الدىنا الىپ شىعىپ باسىن شابادى دەپ ەدىم. ال سەن ونى ولتىرتپەي ۇستاپ وتىرسىڭ. ءالدە قازاقپەن دوس بولعىڭ كەلە مە؟ دوس بولساڭ كۇشتىمەن دوس بول. شىلدەي بىتىراپ, بولەك-بولەك جۇرگەن قازاقتان نە بارقادار تابام دەپ ويلايسىڭ. سەنىڭ بۇلاي ءىستەيتىنىڭدى بىلگەندە, مەن سول ۇستاعان جەرىمدە, سول ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە باسىن ءوزىم-اق الار ەدىم», – دەپتى.
قالدان سەرەن ايتىپتى: «حان ايتپايدى, ايتقانىنان قايتپايدى. سەن دە, كۇنسايىن دا, ەگەردە ابىلايدى ءولتىرسەڭدەر, وندا ماعان جاۋ بولعاندارىڭ», – دەپتى.
ابىلايدىڭ ارتىندا قالعان ەلى بولعان جايعا قانىققاننان كەيىن, ءولگەندەردى ارۋلاپ جەرلەيدى. اراسىندا ابىلاي مەن مادداقيانىڭ جوق ەكەنىن ءبىلىپ, ولاردىڭ تۇتقىندا ەكەنىنە, ءتىرى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن, ارادا ءبىر جىل سالىپ قالماققا ەلشىلىك جىبەرەدى. مامىلەگەرلەردى اقشورا دەگەن بي باستاپ بارادى. سوندا ەلشىلەر: «سۇلتانىمىز ءتىرى بولسا كورسەتىڭىز», – دەپتى. قالدان سەرەن الاقانىن شارت ەتكىزىپ ابىلايدى ورداعا الدىرادى. قالماقشا كيىندىرىپ قويعان ابىلايدى كورىپ, اقشورا بي كوزىنە جاس الىپتى. «سۇلتان يەم, ءسىزدى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن عوي», – دەپتى. ابىلاي ايتتى دەيدى: «جىلاماڭىز بي, ءبارى دە اللانىڭ قولىندا. اللا قالاسا قىرىق قۇلاش زىنداننان دا امان شىعاسىڭ», – دەپ.
قالدان سەرەن سوندا بىلاي دەپتى: «بۇدان بىلاي قالماقتى شاپقاندى قوياسىڭ. ابىلايدىڭ امان بولۋى قازاقتىڭ تىنىش بولۋىنا بايلانىستى. سۇلتاندارىڭدى امان كورەمىن دەسەڭ, جاۋلىعىڭدى قوي, قازاق», – دەپ. تاعى دا ايتتى دەيدى: «ءبىر جىل بەدەلىندە ابىلمامبەت حاننىڭ ۇلى ابىلپەيىز سۇلتاندى وسىندا اماناتقا الىپ كەلىپ قانا, ابىلايدى الا الاسىڭدار», – دەپ.
ەلشىلەر قوش ايتىسىپ قايتىپ كەتەدى. سودان ءبىر كۇنى قالدان سەرەن ورداعا ابىلايدى الدىرىپ, ەكەۋى شاي ءىشىپ وتىرعاندا: «سەن ءباھادۇر عانا ەمەس, قازاققا قادىرلى ادام ەكەنسىڭ, ەلىڭنىڭ اتاۋسىز حانى ەكەنسىڭ. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن تۋساڭ جارتى دۇنيەنى بيلەگەن پاديشاھ بولار ەدىڭ», – دەپتى. سوندا ابىلاي ايتىپتى: «سەن كىشى ەلدىڭ باسىندا وتىرسىڭ, بىراق ايدىنىڭا قاراپ ايتايىن, ۇلكەن جۇرتتىڭ باسىندا وتىرۋعا لايىق حانسىڭ. قازاق پەن قالماقتىڭ جۇلدىزى قارسى بولدى, ايتپەسە ءبىر سەن, ءبىر مەن بولىپ تىزە قوسىپ شاپساق, الماعان جاۋ قويماس ەدىك», دەپتى. «ونىڭ راس», دەپ ويلانىپ قاپتى قالدان سەرەن…
…بىردە ابىلاي سەرۋەندەپ كەلە جاتىپ قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە ءبىر قالاشىققا كەزدەسەدى. الدەبىر ادامدار اربادان زەڭبىرەك پەن مىلتىق ءتۇسىرىپ, قالماققا تابىستاپ جاتىر ەكەن. ۇزاق قاراپ تۇرىپ اقىرى بۇنىڭ قالماققا قارۋ تاسىپ اكەلىپ جۇرگەن سارتتىڭ كەرۋەنى ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى.
(كەيىننەن ەلگە امان-ەسەن قايتىپ, باتىرلارمەن, بيلەرمەن ءبىر كەڭەس ءۇستىندە وتىرعاندا وسى جايىندا ايتىپتى.
– كىم بىلەدى, اللاتاعالا, ءورىسىمدى كەڭەيتەيىن دەپ تۇتقىنعا ادەيى ءتۇسىرگەن شىعار. بۇرىندارى قالماق بۇكىل دالانى ورتەپ ءوتىپ, سارتتىڭ ىرگەسىنە لىقىپ كەلىپ, ارى قاراي بارماي كەرى قايتقانىن تالاي كوردىم. سوندا, بۇل نە جۇمباق, بازارلى كەنتكە ەندى جەتكەندە اتتىڭ باسىن كەرى بۇرعانى نەسى دەپ عاجاپ قالىپ, تۇسىنبەي ءجۇردىم. وسى جۇمباقتى مەن تۇتقىندا وتىرىپ شەشتىم. قالماق پەنەن سارت ءبىر تۋدىڭ استىندا ەكەن. قالماقتى قارۋلاندىرىپ وتىرعان سارت ەكەن. ءدىن قارىنداس دەگەن سارت وسىلاي ىستەگەندە, باسقا نە ىستەمەيدى. مىنا كەڭ دۇنيەدە قازاقتىڭ ارقا سۇيەيتىن دوسى دا, ەشكىمى دە جوق ەكەن. ەشكىمنەن كومەك بولمايدى ەكەن. قازاقتىڭ ءبىر عانا دوسى بار ەكەن. ول – ءوز قازاعى ەكەن دەپ).
سونىمەن جىلجىپ جىل وتەدى. ايتىلعان مەرزىمدە ءابىلپەيىز سۇلتاندى الىپ, مول تارتۋ-تارالعى كوتەرىپ قازاقتىڭ ەلشىلەرى كەلەدى.
قالدان سەرەن ءوزىنىڭ قوشا مەرگەن دەگەن ءبىر ءبيىنىڭ قىزىن ابىلايعا ايەلدىككە بەرىپتى. بۇل قاسىم سۇلتاننىڭ شەشەسى, سارجان مەن ەسەنگەلدى, كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ اجەسى توپىش ەدى. سونىمەن ەلشىلەر ءابىلپەيىز سۇلتانمەن قوش ايتىسىپ, ابىلايدى الىپ ەلگە قايتادى.
جولدا كەلە جاتىپ ابىلاي بىرنەشە مازار كەزدەسكەندە سول جەردى كوكبالاق تۇلپارىمەن اينالا شاۋىپ ايقايلاپ, سودان سوڭ جەرگە ەتبەتىمەن جاتىپ ەڭىرەپ جىلاپتى. ەشكىم ەشتەڭە دەمەپتى. سەبەبى, بۇل ابىلايدىڭ ەكى ءجۇز ءنوكەرىنىڭ جاتقان جەرى ەكەن. كەيىننەن ابىلاي ايتتى دەيدى: «كەزىندە قالماققا كوز جاسىمدى كورسەتپەيىن دەپ جىلاماي كەتىپ ەدىم. مەن ءۇشىن, مەنى قورعاپ ولگەن قايران دوستارىم يت-قۇسقا جەم بولىپ قالا بەردى. مىنە, سول جەرگە كەلگەندە سولاردى جوقتاپ جىلاپ ەدىم», – دەپ.
كۇندەردىڭ كۇنىندە قالدان سەرەن جاسى جەتىپ ولەدى. اكەسىنىڭ ورنىنا حان بولعان سىبان دورجى سول كۇنى-اق ابىلپەيىز سۇلتاندى جانىنداعى ءنوكەرلەرىمەن ەلىنە قايتارىپ جىبەرىپتى. قالماق اماناتقا العان ادامدى نەعىپ قايتارا قويدى دەپ جۇرت قايران قالعاندا, ابىلاي ايتتى دەيدى: «ونىڭ قايران قالاتىن ەشتەڭەسى جوق. ەندى قالماق ءبۇلىنەدى. سوندىقتان سىبان دورجى اكەسى سياقتى اقىلدى ادام. اماناتتا وتىرعان قازاقتىڭ تورەسى بوستان-بوسقا ولمەسىن دەپ قايتارعان», – دەپ.
سونىمەن قالماق نەشە جىل ءب ۇلىنىپ, اقىرىندا ءامىرسانا مەن داباشى دەگەن ەكى حانزادا ابىلايعا قاشىپ كەلىپتى. كەزىندە قالدان سەرەن: «مەن ولگەننەن كەيىن جيەنىم ءامىرسانا باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋىپ الدىڭا كەلسە كومەكتەس. مەن بولماسام, مىنا نوياندار سەنى ولتىرەتىن ەدى. مەن سەنى ءولىمنەن قۇتقاردىم. ەندى سەن دە ءامىرساناعا جاقسىلىق قىل», – دەپ ابىلايدان سەرت العان ەكەن. ابىلاي ەكى حانزادانى جاقسىلاپ قارسى الادى. كوپ ۇزاماي قالماقتان ەلشىلەر كەلىپ, قونتايشى لاما دورجى ساعان سالەم ايتتى, قالماقپەن بۇدان بىلاي دا بىتىمدە بولام دەسە ءامىرسانا مەن داباشىنى, كىسەندەپ قايتارسىن دەپ جاتىر», – دەيدى. ابىلاي ەلشىلەردى كۇتتىرىپ قويىپ قۇرىلتاي شاقىرادى. ءبۇكىل بيلەر مەن باتىرلار: «ءامىرسانا مەن داباشىنى قالماققا بەرمەۋ كەرەك», – دەپ شەشىم قابىلدايدى. سول كۇنى ابىلاي ەلشىلەرگە قۇرىلتايدىڭ شەشىمىن ايتادى.
قالماقتىڭ باس ەلشىسى: «باياعىدا قازاقتار كەلىپ سۇراعاندا, ءبىز سەنى قايتارىپ ەدىك. سوندا قالماقپەن ەندى جاۋلاسپايمىن دەپ انت-سۋ ءىشىپ اتتانىپ ەدىڭ. ەندى قونتايشىنىڭ ءبىر تىلەگىن ورىنداي المادىڭ. بۇنىڭ نە؟ قۋلىعىڭا قۇرىق بويلامايتىن قۋ ەكەنسىڭ ابىلاي», – دەپتى. ابىلاي: «مەنىڭ ەلىم قالماققا ەلشى جىبەرگەندە, مەنى التىن تاققا وتىرعىزىپ حان قىلۋ ءۇشىن سۇراپ الدى. ال سەندەر قازاقتى پانالاپ كەلگەن داباشى مەن ءامىرسانا حانزادانىڭ باسىن الۋ ءۇشىن سۇراپ وتىرسىڭدار. قازاق پانا سۇراپ كەلگەن ادامدى جاۋعا بەرمەيدى», – دەپتى. ەلشى: «سونىمەن ءبىتىم اياقتالدى. ەندى سوعىسامىز. مىنا دالاڭدى قانعا باتىرامىز», – دەيدى. ابىلاي: «مەنىڭ الدىمدا تۇرىپ وسىلاي مەنمەنسىپ ءسويلەگەنىڭ ءۇشىن باسىڭدى الىپ, قونتايشىڭا سالەمدەمە قىلىپ جىبەرۋگە بولار ەدى, يت قالماق. بىراق ءبىز مۇسىلمانبىز, سىيىنعانىمىز ءبىر اللا. ءبىزدىڭ زاڭىمىز ەلشىنى ءولتىرۋگە تىيىم سالادى. سوندىقتان جانىڭ – ولجا, بار. قونتايشىڭا سالەم ايت, تۇرىساتىن جەرىن ايتسىن», – دەيدى.
ەلشىلەر قايتىپ كەتەدى. اپتا ءوتپەي-اق قالماقتىڭ جەر قايىسقان ءاسكەرى ەل شەتىنە كەلەدى. شايقاس اياكوزدىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى نارىن, اقشاۋلى, قوڭىرشاۋلى دەگەن جەردە بولىپتى.
تامىزدا باستالعان سوعىس قاراشا مەن جەلتوقسانعا سوزىلىپتى. قازاق پەن قالماق ءبىرىن-ءبىرى الا الماي ابدەن قالجىراپتى. وسى الماعايىپ كۇندەردىڭ بىرىندە ابىلاي ءوزىنىڭ ورداسىنا داباشى مەن ءامىرسانانى شاقىرتادى.
– ايتىڭدارشى, – دەپتى ابىلاي, – لاما دورجىنىڭ ورداسىندا قانشا تولەڭگىتى بار؟
– قالدان سەرەن اكەمىزدەن قالعان ادەت بويىنشا وردادا ۇنەمى ەلۋ ادام كۇزەتشى بولادى, – دەپتى ءامىرسانا. – ال قالعان اسكەردىڭ بارلىعى ءوزىڭ كورىپ تۇرعانداي قازاقپەن سوعىسىپ جاتىر.
– ەندى ءسوز تىڭداڭدار, – دەپتى ابىلاي. – سەندەر ۇمىتپاسام ەكى ءجۇز ءنوكەر ەرتىپ كەلدىڭدەر. مەن سونى ءوزىمنەن كىسى قوسىپ مىڭ اسكەر قىلىپ بەرەيىن. ونى بايان باتىر باستاپ بارادى. جولدى جاقسى بىلەتىن مادداقيانى قوسىپ بەرەمىن. سەندەر قاسقىرجىم سوقپاقپەن, ەل كوزىنە تۇسپەي ءجۇرىپ جوڭعارعا باراسىڭدار. ەگەر ايتقاندارىڭداي لاما دورجىنىڭ ورداسىندا ادام از بولسا جولدارىڭنىڭ بولعانى. ءتىپتى, كوپ بولسا دا, قورىقپاڭدار. مەنىڭ ساربازدارىم ناعىز سايىپقىران, سايلاۋىت اسكەر. لاما دورجىنىڭ ورداسىن الاسىڭدار. ارى قاراي نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەسىڭدەر.
ەكى حانزادا ءبىر-بىرىنە قاراپ ءۇنسىز وتىرىپ قالىپتى.
– سەندەر نە وسى ايتقاندى ورىندايسىڭدار, ال بولماسا وندا ءومىر بويى وسىلاي قۋعىندا وتەسىڭدەر, – دەيدى ابىلاي. – ءبىز قالماقپەن بىتىمدە وتىرمىز. لاما دورجىمەن سوعىساتىن ەشقانداي ءجونىمىز جوق ەدى. ءبىز سەندەر ءۇشىن قىناپتان قىلىش سۋىردىق.
– جارايدى, ابىلاي, كەلىستىك, – دەيدى ءامىرسانا مەن داباشى.
– ال, ولاي بولسا, مەن سەن ەكەۋىڭدى بيلىككە جەتكىزەيىن دەپ وتىرمىن, – دەيدى ابىلاي, – ەندى سەندەر دە مەنىڭ ءبىر تىلەگىمدى ورىنداڭدار.
– ايتىڭىز, حان, – دەپتى ەكى حانزادا.
– داباشى, سەنىڭ جاسىڭ ۇلكەن, جول سەنىكى, سوندىقتان سەن قالماققا حان بولاسىڭ, – دەيدى ابىلاي. – ال, ءامىرسانا, سەن حاننىڭ مۇراگەرى – قالعا بولاسىڭ. ەندىگى اڭگىمە بىلاي, داباشى. تاققا وتىرىپ بۇكىل ۇلىسقا بيلىگىڭدى ورناتقاننان كەيىن بۇكىل قالماقتىڭ ءاسكەرىن كەرى قايتارىپ ال, قازاقتىڭ دالاسىنان الىپ كەت.
– قۇپ, – دەيدى داباشى.
سودان سوڭ ابىلاي ورداعا بايان باتىر مەن مادداقيانى شاقىرتادى.
– بايان, مادداقيا, – دەپتى ابىلاي ەكى باتىرىنا قاراپ وتىرىپ. – مەن ەكەۋىڭدى ءبىر قيىن جولعا جۇمسايىن دەپ وتىرمىن. ەكەۋىڭ ءبىر مىڭ قارالى ءاسكەردى باستاپ جوڭعارعا اتتاناسىڭ. ەستەرىڭدە بولسىن, سەندەردى ەشكىم كورمەۋى كەرەك. ءامىرسانا مەن داباشى سەندەرمەن بىرگە اتتانادى. سەندەر لاما دورجىنىڭ ورداسىن شاۋىپ, دەرەۋ باسىن الاسىڭدار دا قالماقتىڭ تاعىنا حانزادا داباشىنى وتىرعىزاسىڭدار. ارينە, قيىن شارۋا. ەكەۋىڭ قايتپاي قالۋلارىڭ دا مۇمكىن. سوعىستا نە بولمايدى دەيسىڭ. بىراق مەن ەكەۋىڭە كامىل سەنەمىن. وزىمە سەنگەندەي سەنەم. سوندىقتان باسقا ەمەس, ەكەۋىڭدى جۇمساپ وتىرمىن.
– قۇپ, حان يەم, – دەيدى ەكى باتىر.
– ەستەرىڭدە بولسىن, سەندەر ءامىرسانا مەن داباشىنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاڭدار, – دەيدى ابىلاي. – بۇكىل قالماق داباشىنى حان دەپ مويىنداعاندا عانا ەكەۋىڭ ەلگە قايتاسىڭدار.
سونىمەن ەكى حانزادانى ورتاعا العان مىڭ اسكەر ءتۇن ىشىندە اتتانىپ كەتەدى. سول كەتكەننەن سەلدىرەگەن قازاقتىڭ جاساعى اقپاننىڭ اياعى, ناۋرىزدىڭ باسىندا ەلگە جەتىپتى. بۇل ەكى ارادا نارىن مەن اياكوزدىڭ بويىندا تاعى قانشاما قان توگىلەدى, الاشتىڭ تالاي بوزداعى شەيىت بولادى.
ۇسىك شالىپ, بەت-اۋىزدارى قارايىپ كەتكەن بايان مەن مادداقيا كىرىپ كەلىپ, تەرى قاپتىڭ اۋزىن شەشىپ لاما دورجىنىڭ باسىن ابىلايدىڭ الدىنا دومالاتىپ تاستاي سالعان دەسەدى. ابىلاي, كەسىر باستى ت ۇلىمىنان كوتەرىپ, جۇمۋلى كوزگە قاراپ تۇرىپ: «ە, لاما دورجى, مەنىڭ قانىمدى ۇرتتاۋ – ارمانىڭ ەدى. اقىرىندا ءوز باسىڭدى جۇتىپسىڭ», – دەپتى.
باتىرلاردى قۇشاقتاپ العىسىن ايتىپتى. ازدان سوڭ جاڭا حان داباشىدان كەلگەن قاتقىل بۇيرىق بويىنشا بۇكىل قالماقتىڭ اسكەرى اتىس-شابىستى توقتاتىپ, تۋلارى جەلبىرەپ ەلىنە قايتىپتى. بۇدان كەيىن قالماقتىڭ باسىنا دا نەبىر زوبالاڭ كەلىپتى. ودان كەيىن اتا جاۋ جەر بەتىنەن جويىلعانشا سوعىستىڭ بارلىعى سول قالماقتىڭ توپىراعىندا ءوتىپتى. ابىلاي ءباھادۇر «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامانىڭ» قارىمتاسىن وسىلاي قايتارعان دەسەدى.
كەيىن حاننىڭ اتىن باعاتىن جىلقىشى كەلىپ:
– حان يەم, ءسىزدىڭ كوكبالاق تۇلپارىڭىز ولەيىن دەپ جاتىر, – دەگەندە, ابىلاي, جەكە تىگۋلى ۇيدە باسىن سوعىپ ومىرمەن قوشتاسىپ جاتقان كوكبالاقتىڭ جانىنا كەلىپ, باسىن سۇيەپ, قامىعىپ:
– ە, دۇنيە, قالماققا تۇتقىن بولىپ كەتكەنىمدە جانىمدا مادداقيا مەن وسى كوكبالاق تۇلپارىم عانا بولىپ ەدى. قيىن كۇندەرى, تاعدىرىم قىل ۇستىندە تۇرعاندا, كوكبالاعىم باسىن كەۋدەمە قويىپ, وقىرانىپ دەم بەرۋشى ەدى, – دەپ كوزىنە جاس العان دەيدى.
ەرتەڭىنە حاننىڭ تۇلپارىن, ءبورەنەدەن بيىك الاۋ جاعىپ ورتەپتى. كەيىننەن ابىلاي ايتتى دەيدى: «سەندەر كوردىڭدەر مە, وت ازايعاندا كوكبالاققا قانات ءبىتىپ ورنىنان تۇردى. سودان سوڭ اسپان قاق ايىرىلىپ باياعى مەنىڭ ەكى ءجۇز نوكەرىم, كىل قاناتتى ات ءمىنىپ, ۇشىپ كەلىپ كوكبالاقتى وزدەرىمەن بىرگە ەرتىپ الىپ كەتتى», – دەپ.
* * *
يەسى ابىلايمەن تۇتقىندا بىرگە بولعان, ودان سوڭ تۇياعىنان وت شاشىپ تالاي ۇرىس-سوعىسقا كىرگەن كوكبالاق تۇلپار وسىنداي اڭىزدىق تۇلعا. كەيىننەن حاننىڭ كۇيشىسى بايجىگىت ءايگىلى تۇلپارعا ارناپ كۇي شىعارىپتى. «كوكبالاق» دەپ اتالاتىن بۇل كۇي قازاقتىڭ ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن تارتىلادى.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.
استانا.
