ەرتەدە ەڭىرەگەن ءبىر ەر وتكەن…
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:27
كونە ساراي كەڭ دۇنيە, كىمدەر ءبىر كەلىپ كەتپەگەن, – دەيدى ءبىزدىڭ قازاق. كەتكەن كوپ, كەلەتىن ۇرپاق تا از ەمەس بولار. ال كەتكەندەر اراسىندا تاريحتا تەك ەسىمى قالعاندار عانا ەمەس, سول تاريحتىڭ ءوزىن جاساپ كەتكەن كەسەك تۇلعالار بار. ولارعا قۇرمەت مىنا ەلگە قۇرمەت. ويتكەنى, نەعۇرلىم تاريحى تەرەڭ جۇرتتىڭ بۇگىن مەرەيى ۇستەم, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى نىق. ال ءبىز, مىنا بۇگىنگى بۋىن كەشەگى ءباھادۇر بابالاردىڭ قادىرىنە تولىق جەتە الدىق پا, مەرەيىن ۇستەم ەتە الدىق پا؟ راس, كوپ ءىس اتقارىلدى, كوپ دۇنيە جۇيەلەندى, كوپ كەمدىك جويىلدى, ەل قالىپتى دا بايىپتى دامىپ كەلەدى.
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:27
كونە ساراي كەڭ دۇنيە, كىمدەر ءبىر كەلىپ كەتپەگەن, – دەيدى ءبىزدىڭ قازاق. كەتكەن كوپ, كەلەتىن ۇرپاق تا از ەمەس بولار. ال كەتكەندەر اراسىندا تاريحتا تەك ەسىمى قالعاندار عانا ەمەس, سول تاريحتىڭ ءوزىن جاساپ كەتكەن كەسەك تۇلعالار بار. ولارعا قۇرمەت مىنا ەلگە قۇرمەت. ويتكەنى, نەعۇرلىم تاريحى تەرەڭ جۇرتتىڭ بۇگىن مەرەيى ۇستەم, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى نىق. ال ءبىز, مىنا بۇگىنگى بۋىن كەشەگى ءباھادۇر بابالاردىڭ قادىرىنە تولىق جەتە الدىق پا, مەرەيىن ۇستەم ەتە الدىق پا؟ راس, كوپ ءىس اتقارىلدى, كوپ دۇنيە جۇيەلەندى, كوپ كەمدىك جويىلدى, ەل قالىپتى دا بايىپتى دامىپ كەلەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قيىنان قيىستىرىپ, قيادان وتكەل تاۋىپ, اۋمالى دا توكپەلى كەزەڭدەردەن حالىقتى, تۇتاس ەلدى امان الىپ شىقتى. سوقتىقپالى سوقپاقتا شالدىقتىرماي داڭعىل جولعا باستادى, جەتكىزدى. بار بولعانى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە قازاقستان ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەنىڭ ماساتتانىپ, باسى اينالاتىنداي جەتىستىكتەرگە جەتتى. العاشقى جىلدارى تەك كۇنكورىسىن عانا كۇيتتەگەن بۇقارا بىرتە-بىرتە اينالاسىنا قارايتىن, بولاشاعىن باعامداپ, ۇلتتىڭ وتكەن جولىنا, بابا تاريحىنا ۇڭىلەتىندەي دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول كومەسكى تارتا باستاعان كونە زامانعا كوز سالعاندا الدىمەن زور تۇلعالار, سۇسى مەن مىسى باسىم حاندار, تۋعاندى ەمەس تۋرا ءسوزدى بيلەر, جۇرەگى تۇكتى باھادۇرلەر ىرىكتەلىپ ەل اۋزىنا ىلىكتى. تالاي تەز بەن ەزگى كورسە دە تاريحي جادىن مۇقىم جوعالتىپ جىبەرمەگەن ۇلت ءدۇر سىلكىندى. سول كەزەڭدە مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ جاسالىپ, ات ۇستىندە جۇرگەن ازاماتتار جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىپ تالاي ارداقتارىمىزدىڭ ەسىمى ەلىمەن قايتا قاۋىشتى.
ۇلتتىڭ ۇلىق تۇتاتىن ۇلدارى ءارينە از ەمەس. بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلى سولاردىڭ ءبىرى. تالاي قيامەتتى باستان وتكەرگەن قازاقتىڭ قاتپار-قاتپار قالىڭ تاريحىنداعى سالماعى اۋىر, حاس باتىردىڭ ءبىرى. قارا ورمان قالىڭ ەلدەن اسىرىپ ءوز ۇلانىن ەشكىم دە سۋرەتتەپ بەرە الماسى انىق. دەگەنمەن, حاس باتىردىڭ ومىرىنەن از-كەم دەرەك كەلتىرەلىك.
بۇقارباي ەستەكباي ۇلى 1812 جىلى قازىرگى قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ, سول كەزدەگى پەروۆسك ۋەزىنىڭ بايزاق بولىسىندا تۋعان. شەجىرە دەرەكتەرى وڭتاڭبالى تابىننىڭ تەكە تارماعىنان تاراتادى. كىندىك قانى شوتان كولى ماڭايىنا تامعان. ەسىمى ەلگە 1827-29-شى جىلدار ارالىعىنداعى كۇمىسقورعانعا شابۋىل كەزىندە ايگىلى بولعان دەسەدى كونە دەرەكتەر. كەيىن قازاقتىڭ سوڭعى حانى, ۇلت-ازاتتىق اتالاتىن ۇلكەن جورىقتىڭ كوسەمى كەنەسارى ءباھادۇر-حانعا ەرىپ باسقىنشى جۇرتقا قارسى كۇرەسكەن, تىرەسكەن, تالاي رەت جان الىسىپ جان بەرىسكەن. ول جورىقتىڭ ون جىلعا جالعاسىپ, (1837-1847) سوڭى نەمەن تىنعانىن كوپشىلىك بىلەدى. حان كەنەنىڭ ەركە دە, قول باستاعان سەركە ءىنىسى ناۋرىزباي باتىرمەن, شۇبىرتپالى اعىباي باتىرمەن بۇقارباي ءباھادۇردىڭ ەسىمى قاتار اتالادى. ەرەك ەرلىكتەرىمەن وزگەلەردى تامساندىرعان باتىر بۇقاربايدىڭ – ۇلقاياق, بۇلانتى, جىلانشىق وزەندەرى بويىنداعى شايقاستارى مەن سول زامانداعى سوزاق, اقمولا بەكىنىستەرىن العان شابۋىلداعى الاپات قيمىلدارىن قازىنا قاريالار ءالى كۇنگە اسپەتتەپ, جۇيەلەپ, مايىن تامىزا وتىرىپ اڭگىمەلەپ بەرە الادى.
سول كەزەڭدەردى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك رەسەي پاتشالىعىنا قاراستى اسكەردىڭ جالعىز باتىس قازاقستان عانا ەمەس, سونىمەن قوسا بۇكىل قازاق جەرىن جاپپاي وتارلاپ, وڭتۇستىككە قاراي سۇعىنىپ كەلە جاتقان كەزى بولاتىن. كوكشەتاۋ, ەسىل, نۇرا, باياناۋىل, قارقارالى سياقتى تابيعاتى اسەم, توپىراعى قۇنارلى جەرلەر باسىپ الىنىپ, وعان ورىس شارۋالارىنىڭ جاپپاي قونىستانۋى باستالدى. ارينە, جەرى باسقىنشىلىققا, ەلى تالاۋعا ءتۇسىپ, اشۋعا مىنگەن حالىقتىڭ بۇعان جايدان-جاي مويىنۇسىنۋى قيىن بولعان-دى. كىشى ءجۇزدىڭ تابىن رۋىنىڭ باتىرى بۇقارباي ءوز جاساقتارىمەن كەنەسارىنىڭ قول استىندا سوعىسقا قاتىسىپ ءجۇردى. اتاقتى ءسۇيىنباي اقىننىڭ:
…جاۋدى كورسە قۋانعان,
الماسىن قانعا سۋارعان,
تابىننان شىققان بۇقارباي,
تۋ ۇستاعان ءنانباي,
جورتۋشى جولشى بۇعىباي,
جالاڭ قىلىش بايلانعان,
جاۋ قايدا دەپ سايلانعان,
باتىرلار كەلدى قوردايعا… – دەپ جىرلايتىنى وسى تۇستا بولسا كەرەك. سوندىقتان سىر بويىندا ورىستاردىڭ بيلىك قۇرىپ, بەكىنىستەر سالا باستاۋى بۇقارباي سياقتى باتىرلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماۋى مۇمكىن ەمەس.
قالىڭ قازاق قاشاننان ەكى بىردەي داريانى ەمىپ جاتقان ءوڭىردى «سىر ەلى» دەپ اتايدى. بۇل انىقتاما ارقىلى تۇسپالداپ, استارلاپ, ءتىپتى كەيدە جۇمباقتاپ سويلەيتىن ءبىزدىڭ جۇرت سىرداريانى عانا مەڭزەپ تۇرماعان سەكىلدى. تالاي تاريحي شايقاستار وتكەن, تالاي ماڭىزى زور وقيعالار بولعان مەكەننىڭ كوپ سىردى ىشىنە بۇككەنىن ايتىپ تۇرعانداي كورىنەدى ءبىزدىڭ كوزگە. سول سىرلاردىڭ بىرىنە حيۋا, قوقان حاندىقتارىمەن ارپالىسقان كەزەڭدەردى جاتقىزۋعا بولاتىن شىعار. مىسالى حيۋالىقتار الىم-سالىقتان باس تارتقان ءالىم – ءشومەندەردى السىرەتىپ, باسۋ ءۇشىن جاڭاداريانىڭ ارناسىن بوگەپ تاستاپتى. قىشبوگەتتىڭ تۇسىنان قىسقان ەكەن,-دەيدى داريانى. پيعىلى تار قاۋىمنىڭ كوزدەگەنى بەلگىلى دە, سۋ جوق جەردە تىرشىلىك جوق. ءالىم-شومەندى شومىشتەن قىسساق الدىمىزعا تىزەرلەپ كەلەدى دەسە كەرەك. بىراق قىساستىققا باسقا كونسە دە باتىر شىداعان با؟ اعايىننىڭ نامىسىن جىرتقان باھادۇر بابامىز اتقا قونسا كەرەك. ءارى شەجىرەلى قارتتاردىڭ ايتۋىنشا بۇقارباي باتىردىڭ قاندى كويلەك قارۋلاسى, قۇرمەت تۇتقان اعا باتىر جانقوجا ءوتىنىش ايتىپتى سول كەزدە. قىشبوگەتتىڭ تۇسىنا جىگىتتەرىمەن سۋىت جەتكەن باتىر كۇزەتتە جۇرگەن جۇزقارالى ساربازدى تۇتقىنداپ, بوگەتتى تالقانداپ, ارنانى شىرەپ تۇرعان سۋدى ەلگە بۇرىپ قايتىپتى. كەيىن ءدال وسى ءبىر كۇرەتامىرداي ماڭىزدى تۇستى باقىلاۋدا ۇستاپ, باسقارۋ دا بۇقارباي بابامىزدىڭ قۇزىرىنا ءوتىپتى.
ەر-ازامات اتقا قونعان, ارپالىسىپ الاساپىران بولعان كەزەڭ سايابىر تارتقان كەزەڭدە ەستەكباي بابامىزدان قالعان قابىلان تۇياق بۇقارباي ءباھادۇر ەكى تاڭبالى تابىندى باستاپ, جەر وڭدەۋ ىسىنە ماشىقتاندىرعان ەكەن. ءتىپتى سول كەزدە ارنا قازدىرىپ, سۋ بۇرىپ, جۇرتتىڭ ەگىنشىلىك كاسىپتى مويىنسۇنۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, اعايىن اراسىنداعى بىرلىك پەن ىنتىماققا ۇيىتقى بولىپ, سىرتتان كوز الارتقان قاۋىم كەزدەسسە ايبارىمەن-اق مىسىن باسقان مىقتى ەدى, دەسەدى ەل.
ءبىر ويدى ءبىر وي قوزعايدى, سول بۇقارباي ەستەكباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل تۋرا ەكى عاسىر تولىپ وتىر. تاريح تەرەڭدەگەن سايىن كوپ مىقتىلاردىڭ كومەسكىلەنىپ, شىن تۇلعالاردىڭ ەسىمى ايقىندالا تۇسەرى, ەلەكتەن تەك ىرىلەردىڭ ىرىكتەلىپ شىعارىن ۋاقىت شىركىن كورسەتىپ كەلەدى. سول ىرىكتەلىپ, حالىقتىڭ جادىنان وشپەي كەلە جاتقان ناعىز ءباھادۇردىڭ ءبىرى – بۇقارباي ەستەكباي ۇلى ەكەنىن كەسىپ ايتا الامىن. باتىردىڭ تۋعانىنا ەكى ءجۇز جىل تولۋىن بيىل رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ ءوتۋ جوسپارلانعان.
ويتكەنى, «2012-2014 جىلدارى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەردىڭ تىزبەسى» تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋلىسىندا بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىن مەيلىنشە كەڭىنەن اتاپ ءوتۋ ماسەلەسى انىق كورسەتىلگەن. قاۋلى سوناۋ جىلدىڭ باسىندا, قاڭتاردىڭ 17-سىندە شىققان. سودان بەرى ءبىر ءوڭىر جۇرتى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس الاشتىڭ بۇگىنگى بۋىنى ءۇشىن ماڭىزدى شاراعا ازىرلىك قىزۋ قولعا الىندى. مىسالى, قازىر قىزىلوردا قالاسىنداعى باتىر بابا اتىمەن اتالاتىن كوشەنىڭ باستاۋىنا باتىر باباعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ ءجونىندە ءتيىستى شەشىم قابىلدانىپ, ازىرلىك جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن ەلدى جاۋدان قورعاعان قابىلان ءباھادۇر بۇيىرسا, اتتىڭ ۇستىندە اي بالتاسى بەلىندە, ايبارلى كەيىپتە قاسقايىپ ەلىنە جوعارىدان قاراپ تۇراتىن بولادى. ۋاقىتى كەلگەندە ەل كورەر, ءوز باعالارىن بەرەر. بۇل ەسكەرتكىش قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ورناتىلاتىن ەسكەرتكىشتەر مەن مونۋمەنتتەر ءجونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا 5 رەت قارالىپ, ءمۇيىزى قاراعايداي پروفەسسورلار مەن بىلىكتى مامانداردان قۇرالعان كوميسسيا ءمۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى جان-جاقتى ەسكەرىلىپ جاسالدى. بۇل كوپتەن كۇتكەن زور قۋانىش, زور قۇرمەت.
استانا – تۇتاس قازاقستاننىڭ مەرەيىن شىعارعان شاھار. ەلوردا تۋرالى ءسوز بولعاندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن, كورەگەندىگىن ايتپاي كەتۋ ازاماتتىعىمىزعا سىن. قيىن جىلدارى باستاما كوتەرىپ, ءبىردى-بىرگە جالعاپ, ەلدىڭ ءتورىن الماتىدان سول كەزدەگى اقمولاعا كوشىرۋ ەردىڭ ەرى, ازاماتتىڭ ازاماتى عانا اتقارا الاتىن قيامەت شارۋا ەدى. ەلباسى ءدال وسى قيامەت شارۋانى قيىننان قيىستىرىپ, بەينەلەي ايتقاندا «كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىنى» جيىپ قويىپ, تەرىن توگىپ ءجۇرىپ اتقاردى. ناتيجەسى – تۇتاس قازاقستان سەرپىلدى. سول ەلگە ءتور بولعان ەلوردانىڭ سان عاسىرلىق تاريحىنداعى تاۋەلسىزدىك جولىندا رەسەي پاتشالىعى وتارشىلدارى مەن وزبىرلارىنا قارسى جان بەرىپ-جان الىسقان, ۇرپاقتان ۇرپاققا, اتادان بالاعا مۇرا بولعان قاسيەتتى جەرىمىزدى «نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن» قورعاعان, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باستاۋشى كەنەسارى حاننىڭ جاساعىمەن بىرگە باس ساردارلارىنىڭ ءبىرى, قازاق باتىرى بۇقارباي ەستەكباي ۇلىنىڭ بۇدان 174 جىل بۇرىن, ياعني 1838 جىلدىڭ 7 تامىزىندا اقمولا قامالىنا شابۋىل جاساپ باسىپ العانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. سول كەزدەگى قامال كومەندانتى كاربىشەۆ پەن قوڭىرقۇلجا سۇلتان قامالدان قاشىپ قۇتىلعانى جونىندە ايگىلى اقىن نىسانباي اقىننىڭ «كەنەسارى-ناۋرىزباي» شىعارمالارىنان وقۋعا بولادى. باتىردىڭ ەرلىكتەرىن اقىن-جىراۋلاردىڭ مۇرالارىندا, تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە, جازۋشى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «قاھار» رومانىندا, زەرتتەۋشى ق.بەرداۋلەتوۆتىڭ كىتابىندا كورىنىس تاپقان. وسى دەرەكتەردى باسشىلىققا الىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى اتىنان استانا قالاسىنداعى ورتالىق ءبىر كوشەگە بۇقارباي ەستەكباي ۇلى ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ۇسىنىس بولعان. وبالى نە, شاھاردىڭ اكىمدىگى بۇل ۇسىنىسقا وڭ كوزىمەن قارادى. ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا شىعارىپ, ءبىر كوشەگە ەسىمىن بەرۋ جونىندە وڭ شەشىم قابىلدادى. «ونوماستيكا زاڭىنا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋگە بايلانىستى» كوشەگە باتىر ەسىمىن بەرۋ جۇمىسى ۋاقىتشا كەيىنگە قالدىرىلدى. اتالمىش زاڭعا ەلباسى قول قويعان سوڭ جاقىن كۇندەرى كوشەنىڭ دە لەنتاسىن قياتىن كۇننىڭ الىس ەمەستىگىن الدىن-الا حابارلاعىم كەلىپ وتىر. بۇل دا كەسىمدى ۋاقىتىن كۇتىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان ۇلكەن شارا وتپەك. ارينە, تالاي جامپوزدىڭ كىندىك قانى تامعان قىزىلوردا ءوڭىرى ءبىر جاساپ قالارى ءسوزسىز. ويتكەنى, باتىرعا ەڭسەسى بيىك ەسكەرتكىش اشىلادى, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلادى. «بايراعى بيىك ەر بابا!» دەگەن اتاۋمەن ارقالى اقىنداردىڭ ايتىسى دا وتپەك. ول دوداعا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ايتىسكەر اقىندار قاتىسادى دەپ كۇتىپ وتىرمىز.
ارينە, ايتۋعا وڭاي بىراق بەينەتى كوپ بۇل شارالاردىڭ بارلىعىن ەلىمىزدەگى قۇزىرلى مەكەمەلەرى قال-قادەرىنشە قولعا الىپ, ۇيىمداستىرىپ وتىر. بۇقارباي بابانىڭ ۇرپاعى رەتىندە ءوز باسىم وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتارعا شىن كوڭىلىمنەن العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, سپورت جانە دەنە تاربيەسى ىستەرى اگەنتتىگى دە, باتىردىڭ سۇيەگى جاتقان, ۇرپاقتارى ءوسىپ ونگەن ولكە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى دە مەيلىنشە قولداپ, ماڭىزدى شارۋاعا ۇيىتقى بولىپ وتىر. اۋقىمدى ءىس قاشاندا كوپتىڭ قولداۋىمەن, ىنتا جىگەرىمەن عانا جۇزەگە اسارى داۋسىز دۇنيە.
اقتىق دەمى ۇزىلگەنشە ەلىن دە, جەرىن دە قىزعىشتاي قورعاپ, ىرگەسىن بەكەمدەپ, قارنىن توعايتىپ, كوڭىلىن بىرلەپ كەتكەن بابامىز قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋدانى قاراكەتكەن ەلدى مەكەنىنە قاراستى نۇرالىق دەگەن جەردە ماڭگى ۇيقى قۇشاعىندا جاتىر. باسىنا اق كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ءزاۋلىم كەسەنە الىستان قاراعانىڭىزدا الىپ اققۋعا ۇقسار ەدى. ال قۇس تورەسى اققۋ – بۇل ادالدىقتىڭ, پاكتىكتىڭ بەلگىسى. جانىڭىز – ءجانناتتا, توپىراعىڭىز تورقا بولعاي, ءبىرتۋار بابا!
قوجاحمەت بايماحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» حالىقتىق- دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ مۇشەسى.
