تاريح مويىنداعان دارا تۇلعا
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:31
كونە تاريح ءوزىنىڭ ەلەۋلى وقيعالارىمەن عانا ەمەس, سول تاريحتى جاساۋعا جانە دە سول تاريحي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, ارتىنا جارقىن ءىز قالدىرعان تۇلعالارىمەن دە جاڭعىرىپ تۇراتىنى بار. ادامزات جاساعان ءدۇنيەنىڭ بارلىعى دا, نە ءبىر وقيعالار مەن جاعدايلار دا, ويلاپ تابىلعان جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردىڭ وزدەرى دە سول تاريحتىڭ ەنشىسى بولىپ قالادى دا, سولاردىڭ كوبىسى ۇمىت بولىپ تا جاتادى. ادامزات بالاسىنىڭ مۇنى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداۋى دا ورىندى.
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:31
كونە تاريح ءوزىنىڭ ەلەۋلى وقيعالارىمەن عانا ەمەس, سول تاريحتى جاساۋعا جانە دە سول تاريحي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, ارتىنا جارقىن ءىز قالدىرعان تۇلعالارىمەن دە جاڭعىرىپ تۇراتىنى بار. ادامزات جاساعان ءدۇنيەنىڭ بارلىعى دا, نە ءبىر وقيعالار مەن جاعدايلار دا, ويلاپ تابىلعان جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردىڭ وزدەرى دە سول تاريحتىڭ ەنشىسى بولىپ قالادى دا, سولاردىڭ كوبىسى ۇمىت بولىپ تا جاتادى. ادامزات بالاسىنىڭ مۇنى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداۋى دا ورىندى. الايدا, سول تاريحتىڭ ارىدەن سالعان ىزىمەن دە, جاساعان ىسىمەن دە حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى وشپەستەي بولىپ ساقتالىپ قالعان تۇلعالار بار. ۋاقىت وتكەن سايىن تاۋ تۇلعاسى ودان سايىن بيىكتەي تۇسەتىن, ونەگەلى ءىسى كەيىن دە وركەن جايىپ, سولارى كەيىنگىلەرگە ۇلگى رەتىندە ايتىلاتىن ۇلاعاتتى تۇلعالار دا بار. تاريح سونىسىمەن دە قىزىقتى, اسەرلى جانە مازمۇندى بولا تۇسپەكشى. ابىرويى اسقاق, داڭقى جەر جاراتىن جانە دە ەسىمدەرى ماقتانىشپەن ايتىلاتىن مۇنداي كورنەكتى تۇلعالاردى الەم تاريحىنىڭ ءار كەزەڭىنەن جولىقتىرۋعا بولادى.
عاني مۇراتباەۆ, مىنە, سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى! ول جارقىن دا ونەگەلى عۇمىرىمەن ءار بۋىننىڭ ۇرپاقتارىنا ۇلگى بولىپ قالا بەرمەكشى. مۇراتباەۆتىڭ ەسىمىن ءوز كەزىندە قازاق دالاسى عانا ەمەس, سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ حالقى دا, كوممۋنيستىك ينتەرناتسيونال مۇشە ەلدەرىنىڭ جاستارى دا جاقسى ءبىلدى, جاقسى تانىدى. عانيدىڭ تىم قىسقا بولعان ءومىر حرونولوگياسى, ياعني ءومىر دەرەگى بىرنەشە پاراقتان اسپاسا دا, ونىڭ اتقارعان قىزمەتى مەن ونەگەلى ىستەرى مەن تاريحي جارقىن بەينەسىن توم-تومداعان كىتاپتارعا سىيعىزۋعا بولار ەدى. ويتكەنى, عاني جالىندى عۇمىر كەشتى, سان-سانالى قىزمەتىن تىنىمسىز اتقاردى. ءوز قىزمەتىنىڭ ءوز ەلىنە قاجەت ەكەندىگىن سەزىنگەن سايىن, ول ءوز دەنساۋلىعىنىڭ جايىن دا ويلامادى. ءبارىن دە, ءتىپتى دەنساۋلىعىن دا جانە ءوز جەكە باسىنىڭ ىستەرىن دە كەيىنگە قالدىرىپ, جاستىق شاعىن, قىسقا ءومىرىنىڭ بار ۋاقىتىن, ءار ءساتىن ەلى مەن حالقىنا ارنادى, قوعامعا جانكەشتىلىكپەن ادال قىزمەت ەتتى. تۇلا بويى قايسارلىق پەن قايراتقا, ماقساتكەرلىك پەن ەرىك-جىگەرگە, نامىس پەن تاباندىلىققا, ويى اقىل مەن پاراساتقا, سانالىلىق پەن بىلىمگە تولى ول جاستاردىڭ بولاشاعىنا جارقىن جول سالدى, باسقالارعا سونىسىمەن ۇلگى بولدى.
ع.مۇراتباەۆ كەڭەستىك سوتسياليستىك يدەولوگياعا قىزمەت ەتىپ, سول مۇرات جولىندا كۇرەسسە دە, ونىڭ سول تۇستاعى باتىل ءىس-ارەكەتتەرى, اتقارعان شارۋالارى قازاق ەلىنىڭ بوستاندىعى مەن ەركىندىگىنە, تاۋەلسىز ەل بولىپ, الەمدىك قوعامداستىققا قازاق دەگەن جۇرتتىڭ بار ەكەندىگىن تانىتۋعا, ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا, جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا قول جەتكىزۋگە قىزمەت ەتتى. ەلدىڭ داڭقىن شىعارعان, ۇلتتىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن عانيدىڭ قىسقا دا جارقىن ءومىرىنىڭ بار اسىل قۇندىلىعى, مىنە, وسى بولىپ تابىلادى. عاني ءوز ءداۋىرىنىڭ دارا تۇلعاسى بولا الدى. ۇرپاقتار ۇلاعاتىن ۇران ەتتى. الاش اتىن اسقاقتاتۋعا, ۇلت نامىسىن جانىپ, وياتۋعا وراسان زور قىزمەت جاساپ, سوعان ۇلەسىن قوستى. ول جاستار ءىسى ءۇشىن ءوز كۇش-جىگەرىن, قايرات-قاجىرىن اياماعان, جاس بۋىننىڭ بويىنا الەمدىك مادەنيەتتى دارىتۋعا, قازاق وركەنيەتىن سول الەمدىك دەڭگەيگە شىعارۋعا ۇمتىلعان ۇلت بەرەنى بولدى.
ءوز كەزىندە تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اتقارۋ توراعاسى بولعان ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ: «ونىڭ ءومىرىنىڭ ەڭ باستى ماعىناسى – جاستار اراسىنداعى جۇمىس بولدى. ورتا ازيادا ونىڭ قاتىسۋىنسىز قۇرىلعان ءبىردە-ءبىر جاستار ۇيىمى بولعان جوق», دەپ جازۋى عاني ءومىرىنىڭ اقيقات بەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ قابىلدانۋى كەرەك. شىندىعى وسى ەدى! سولاي بولعاندىعىنا يلانساق تا, سول قىرۋار ىستەردىڭ ءبارىن بىردەي اتقارۋعا قالاي ۇلگەردى ەكەن دەپ تاڭداناتىنىمىز دا بار. بالكىم, عانيدىڭ سول وراسان دا قاۋىرت ىستەردىڭ ءبارىن دە تىندىرىپ, سوعان ۇلگەرىپ, اتقارا العاندىعى ونىڭ بويىنداعى جالىنداعان جاستىق جىگەرى مەن تاباندىلىعى, ءوز ەلى مەن حالقىنا دەگەن جاناشىرلىعى, وسى جولداعى ءوز موينىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە الۋى جانە دە وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى كۇش-قايرات بەرگەن دە بولار.
ول ءتىپتى جاستاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ارپالىسا ءجۇرىپ عۇمىر كەشتى, ءوزى ءۇشىن قاجەت بولار-اۋ دەگەن جايلارعا ۋاقىت تا تاپپادى, ءتىپتى سولارعا ۋاقىتىن دا ءبولمەدى. كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ بولا تۇرا, مۇراعات دەگەن مەكەمەنىڭ بار ەكەندىگىن, وندا جازبا قۇجاتتاردىڭ ساقتالاتىنىن, ونى كەيىنگى ۇرپاق پايدالاناتىنىن بىلە تۇرا, تىم بولماسا ءوز ءومىربايانىن دا ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرماعان دا ەكەن. عانيدىڭ ءبىر بەس-التى جىل اياسىندا اتقارعان قىزمەتتەرىنىڭ ۇشى-قيىرى جوق. سونان دا بولار, ونىڭ سونشالىقتى قىسقا عۇمىرى مەن اتقارعان ىستەرىنىڭ ءوزى ع.مۇراتباەۆتى عاسىر جاساعانداي اسەرگە بولەيدى. عانيدى جەرلەۋ كەزىندەگى ازالى جيىندا سويلەگەن سوزىندە لەنيننىڭ سەرىگى ن.پودۆويسكيدىڭ: «ءبىز كەڭەستىك شىعىستىڭ اسا ءىرى تۇلعاسىنان ايرىلدىق. مۇراتباەۆ اۋىر جۇمىستىڭ ازابىنان جانىپ كەتتى», – دەۋى ءبىزدىڭ وسى پايىمدى پىكىرىمىزگە دالەلدى انىقتاما بولا الار ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى كەڭەس وكىمەتى جۇزەگە اسىرا باستاعان ساياساتتىڭ قازاق دالاسىن دا الاساپىرانعا سالعانى بەلگىلى. سول ءبىر الاقۇيىن كەزەڭدە قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتەر از عانا عۇمىرىن ءوز حالقىنا, ەلىنىڭ بولاشاعى – جاستارعا ارناعان ع.مۇراتباەۆ ءومىر شىندىعىندا ءبىر ادامنىڭ ءجۇز جىلدىق عۇمىرىنا جۇك بولارلىقتاي ەدى. نەبارى جيىرما ۇشكە جەتەر-جەتپەس عۇمىر كەشكەن, بىراق سول از عانا عۇمىرىنىڭ وزىندە ەلى مەن حالقىنىڭ بيىك مۇراتتارىن نىسانا ەتىپ, سول ارماندى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بويىنداعى بار كۇش-جىگەرىن دە اياماستان, جالىنداي جانىپ, قۇرىشتاي نىعايىپ, قىرانداي بيىككە كوتەرىلدى. ول 20-22 جاسىندا رەسەي كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ العاشقى توراعاسى, كوممۋنيستىك جاستار ينتەرناتسيونالى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شىعىس ەلدەرى جاستارى اراسىنداعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, تىنىمسىز قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن شاعىندا وكپە اۋرۋىنا شالدىعادى دا, سونىسىن اسقىندىرىپ الىپ, 1925 جىلى 15 ساۋىردە دۇنيەدەن ءوتتى.
بەلگىلى جۋرناليست سەيىلحان اسقاروۆ عانيدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن جيناقتاپ, زەرتتەۋ جولىندا ۇلكەن ەڭبەك جاسادى. ول عاني قىزمەت ەتكەن تاشكەنت پەن ءماسكەۋگە بارىپ, ءتۇركىستان كومسومولى مەن بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇراعاتىن اقتارىپ, تىڭ مالىمەتتەر تاۋىپ, 1960-70-جىلدارى 50-گە جۋىق ماقالا جاريالادى. دەسەك تە, ع.مۇراتباەۆ تۋرالى مۇراعاتتىق دەرەكتەر تىم از. جاريالانعان ماقالالاردىڭ ءبىرازى ءبىرىن-ءبىرى قايتالاپ جاتاتىندىعى دا بار. بۇل تەگىندە عاني تۋرالى دەرەكتەردىڭ, قۇجاتتاردىڭ تولىق ساقتالماعاندىعىنان دا بولار. سونىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك, كەيدە ول تۋرالى ماقالالارداعى دەرەكتەر دە ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتادى. بىراق عانيدىڭ كوزىن كورگەندەر مەن ونىمەن قىزمەتتەس بولعاندار ونىڭ دارىنى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, تىنىمسىز ەڭبەگىن, باسقالارعا جاساعان رياسىز قامقورلىعىن, ادال جۇرەگىن, باتىلدىعى مەن قايسارلىعىن ايتىپ, ءتانتى بولادى.
مىسالى, تانىمال قالامگەر, قارىمدى جۋرناليست ايجارىق سادىبەك ۇلى «ۇلاندار ۇرانداتقان ءبىر زامان» دەگەن ماقالاسىندا: «ونىڭ جاراتىلىسىن ۆ.كۋيبىشەۆ پەن د.فۋرمانوۆ سىندى اقىلماندار جازباي تانىدى. 1922 جىلى مامىردا, بۇكىلرەسەي كومسومولىنىڭ ەكىنشى كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ۆ.كۋيبىشەۆتىڭ كابينەتىندە رەسەي جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتا ازيا بيۋروسىن قۇرۋ ماسەلەسى قارالدى. ۇسىنىس ماقۇلدانىپ, ءماسەلە بيۋرو قۇرامىنا سول ايماقتان كىمدى ۇسىنۋ كەرەكتىگىنە تىرەلگەندە, رەسەي كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى پەتر سمورودين عاني مۇراتباەۆقا سيپاتتاما بەرە كەلىپ, ونىڭ جاراتىلىسىنا قايران قالاتىنىن ايتىپ اعىنان جارىلعان. ول ايماقتا ونداي جەتەكشى جوق. باسى تولعان اقىل!», دەپتى. ال كۋيبىشەۆ بولسا: «مەن عانيدى تاشكەنتتەن بىلەمىن. ول ناعىز شەشەن, كوپتى باستاي الاتىن جەتەكشى, داۋىسى دا جارقىن جانە ويى العىر. سونىمەن قاتار, جۇمىسىن تاۋ قوپارعانداي ەتىپ اتقاراتىن ناعىز قىزمەتكەر», دەپ عانيدىڭ كانديداتۋراسىن ءبىردەن قولداعان ەكەن. عانيدىڭ قاسيەتىن بۇل نە دەگەن مويىنداۋ دەسەڭىزشى؟! اقيقاتىندا ع.مۇراتباەۆ تاريحقا ءوزىن ءوزى مويىنداتقان تۇلعا!
قازاق جاستارىنىڭ العاشقى باسىلىمىن شىعارۋ تۋرالى دا باستاما كوتەرىپ, سول ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن دە مۇراتباەۆ بولاتىن. قازاقستان كومسومولىنىڭ 1921 جىلى ءشىلدەدە وتكىزىلگەن سەزىندە ول قازاق اكسر-ءى جاستارىنىڭ ۇنپاراعىن شىعارۋدى جانە ونىڭ اتىن «جاس الاش» دەپ اتاۋدى ۇسىنادى. سەزد دەلەگاتتارى عانيدىڭ بۇل ۇسىنىسىنا قوسىلادى, الايدا گازەتتىڭ «جاس الاش» اتىنان ۇلتشىلدىقتىڭ جەلى ەسەدى, ونى وزگەرتۋ كەرەك دەگەندەر دە بولدى. ول ۇنپاراقتىڭ «جاس الاش» اتاۋىن تاباندىلىقپەن قورعايدى. ءبىراق كەڭەستىك يدەولوگيا ءبىر جىلدان كەيىن «جاس الاش» اتاۋىن وزگەرتىپ تىنادى. نەگىزىن ع.مۇراتباەۆ ءوزى قالاعان جانە تۇڭعىش رەداكتورى بولعان گازەت العاشقى ساندارىنان باستاپ-اق قوردالانعان قازاق ماسەلەسىن, ونىڭ ىشىندە جاستارعا قاتىستى ولاردى وقىتۋ, جۇمىسقا تارتۋ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.
عاني ءومىرى بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە! بىراق ءبىز عانيدى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق تاني دا الماي, ونى تانىتا دا الماي كەلەمىز. ءبىز ونىڭ ءومىرى مەن اتقارعان ءىسىن بىلۋىمىزبەن ءبىرگە, عاني سولاردى اتقاردى, وعان قالاي قول جەتكىزدى, قالاي ۇلگەردى, قالاي ۋاقىت تاپتى, قالايشا ءۇيلەستىردى, قانداي تاباندىلىق پەن قايسارلىق تانىتا الدى دەگەن ماسەلەلەردى دە كوبىرەك زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك-اق. بۇل ماسەلەلەردى ورىنداۋدى قازالىداعى عاني مۇراتباەۆتىڭ مەموريالدىق مۇراجايىنا مىندەتتەۋگە دە بولار ەدى. 1968 جىلى 7-قاراشادا قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋداندىق كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن اشىلعان بۇل مۇراجايدا العاشقى كەزدە جادىگەرلەر 200-دەي بولسا, قازىر ونىڭ سانى 6200-دەن استى, 8 ەكسپوزيتسيالىق جانە ءبىر كورمە زالى بار. عانيدىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولى وسى زالدارعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورنالاستىرىلعان. سونداي-اق, مۇراجايدا تۇپنۇسقا جادىگەرلەر, اتاپ ايتقاندا, عانيدىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتتارى, كوپشىلىككە بەيمالىم قۇجاتتارى مەن سۋرەتتەرى دە بار. مۇراجايدا ءاردايىم ءتۇرلى ءىس-شارالار مەن مەكتەپتەردە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار, جىلجىمالى كورمە ۇيىمداستىرىلادى.
2008 جىلى مۇراجايدىڭ نەگىزگى قالاعانىنا 40 جىل تولۋى قارساڭىندا مۇراجاي تاريحىنا ارنالعان «عاني تاعىلىمى» اتتى كىتاپ, ال ونىڭ 105 جىلدىعى قۇرمەتىنە ول تۋرالى جازىلعان ولەڭدەر مەن شىعارمالاردان, تولعاۋلاردان جانە اندەردەن قۇراستىرىلعان «مەن عانيمىن!» اتتى جيناق شىعارىلدى. مۇنىڭ ءبارى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى. ولاردىڭ بۇل ەڭبەگىن, مۇراجايدىڭ قىزمەتىن جاستارعا ءتالىم-تاربيە بەرۋدە, ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلگەنىمىز ءجون. عاني ءومىرىن كەڭىنەن ءارى جان-جاقتى ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ مۇراجايىمەن دە تانىسۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءار وڭىرلەردىڭ جاستارىنان الداعى ۋاقىتتا مۇراجايعا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرۋ دا ويلاناتىن جاي بولعانى ءجون.
بىراق!.. ءيا, بىراق وسى عاني مۇراجايىنىڭ اشىلعانىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, بىردە-ءبىر كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. مۇراجاي عيماراتىنىڭ توبەسىنەن سۋ اعىپ, ىشكى جانە سىرتقى قابىرعالارى ىزالانىپ, جارىقشاقتار پايدا بولۋدا. بۇل قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءوز دارەجەسىندە ساقتالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بيىل بولىنەدى دەپ ۋادە ەتىلگەن قارجى تاعى دا تابىلمادى. وسى سالعىرتتىعىمىزدان, قارجى ۇنەمدەۋىمىزدەن, اسىل مۇرامىزدان ءبىر ساتتە-اق ايرىلىپ قالۋىمىز دا مۇمكىن. ال ءبىز ءۇشىن وتكەن تاريحىمىزدان, اسىل مۇرامىزدان, قۇندى قۇجاتتار مەن جادىگەرلەرىمىزدەن قىمبات ەشنارسە دە بولماۋى كەرەك.
«بولاشاق – جاستاردىكى» دەپ ۇران تاستاعان, ولاردى بەلسەندى تۇردە ءبىلىم الىپ وقۋعا, ەڭبەك ەتۋگە شاقىرعان, ەلىن, جەرىن ءسۇيۋدىڭ, تاباندىلىق پەن قايسارلىققا قالاي قول جەتكىزۋدىڭ, نامىستى قالاي جانۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن ءبىر ءوزى كورسەتىپ بەرگەن عاني عۇمىرى, ونىڭ ەسىمى ماڭگى جاسايدى. ءوزىنىڭ بار قىسقا عۇمىرىندا شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزى, سونبەس شامشىراعى, دارا تۇلعاسى اتانعان ع.مۇراتباەۆ ەسىمى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا ونان ءارى جارقىراي تۇسەر دەگەن سەنىمدەمىز.
مۇرات باقتيار ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
استانا.
