باتىربەك داتقا
بەيسەنبى, 7 ماۋسىم 2012 7:34
گەنەرال چەرنياەۆتىڭ قۇپيا حاتتارى وسى تۇلعا تۋرالى تانىمىمىزدى تۇبىرىنەن وزگەرتىپ وتىر
اسپاندا قۇداي, جەردە ارحيۆ بار.
(باۋىرجان مومىش ۇلى)
ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسى تەرريتوريالىق جاعىنان بولشەكتەنىپ, ءۇش بولىككە ءبولىنىپ كەتتى. رەسەي وتارشىلدارى كىشى ءجۇزدى بوداندىققا كوندىرىپ, ساياسي ورتالىعى ورىنبورعا اينالىپ, ەل بيلەۋ جۇيەسىن وزدەرىنە لايىقتاپ, وزىندىك ەرەكشەلىگى بار سۇلتان پراۆيتەل بيلىگىن ەندىردى. بيلىككە ءتورەلەردى وتىرعىزدى. ويتكەنى, ولار وتارشىلدارعا اسا سەنىمدى سۇلتان پراۆيتەلدەر بولۋى سەبەپتى دە ولاردىڭ اراسىنان بەس قازاق گەنەرالدارىنىڭ شىعۋى جات قۇبىلىس ەمەس ەدى. قاشان قازاق دالاسىن باۋىرىنا تۇتاس باسىپ, تۇركىستان ولكەسىن تۇگەل جاۋلاپ العانشا,
بەيسەنبى, 7 ماۋسىم 2012 7:34
گەنەرال چەرنياەۆتىڭ قۇپيا حاتتارى وسى تۇلعا تۋرالى تانىمىمىزدى تۇبىرىنەن وزگەرتىپ وتىر
اسپاندا قۇداي, جەردە ارحيۆ بار.
(باۋىرجان مومىش ۇلى)
ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسى تەرريتوريالىق جاعىنان بولشەكتەنىپ, ءۇش بولىككە ءبولىنىپ كەتتى. رەسەي وتارشىلدارى كىشى ءجۇزدى بوداندىققا كوندىرىپ, ساياسي ورتالىعى ورىنبورعا اينالىپ, ەل بيلەۋ جۇيەسىن وزدەرىنە لايىقتاپ, وزىندىك ەرەكشەلىگى بار سۇلتان پراۆيتەل بيلىگىن ەندىردى. بيلىككە ءتورەلەردى وتىرعىزدى. ويتكەنى, ولار وتارشىلدارعا اسا سەنىمدى سۇلتان پراۆيتەلدەر بولۋى سەبەپتى دە ولاردىڭ اراسىنان بەس قازاق گەنەرالدارىنىڭ شىعۋى جات قۇبىلىس ەمەس ەدى. قاشان قازاق دالاسىن باۋىرىنا تۇتاس باسىپ, تۇركىستان ولكەسىن تۇگەل جاۋلاپ العانشا, كىشى ءجۇز بەن ورتا جۇزدە ەل بيلەۋ تىزگىنىن سۇلتان پراۆيتەلدەر مەن اعا سۇلتاندارعا ۇستاتقاندا ۋاقىتشا «ۇزىن ارقاۋ, كەڭ تۇساۋ» ساياساتىن ۇستاندى. وسى قۇبىلىستى سەزىنگەن جاۋىنگەر اقىن مادەلىقوجا:
اۋزىمەن حان قارانى تەڭ قىلىپ تۇر,
«ۇزىن ارقان – تۇساۋدى كەڭ قىلىپ» تۇر.
ز ۇلىمنىڭ مارتەبەگە قولى جەتىپ,
ارادا مومىن جاتقان ەل قۇرىپ تۇر,
– دەپ ەل بيلەۋگە ەندىرىلگەن وتارشىلدىق مۇددەنىڭ اشىق كورىنىسىنىڭ شىندىعىن ءدال اڭعارتادى.
ورتا جۇزدە دە ەل بيلەۋدىڭ اعا سۇلتاندىق جۇيەسى بويىنشا ول ورىنعا اۋەلى تورەلەر تىزگىن ۇستاسا, كەنەسارى حاندىعىنان كەيىن قارا حالىق وكىلدەرى بيلىككە قول ارتۋى – وتارشىلداردىڭ تورەلەرگە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىنان ەدى. بۇل كەزدە وڭتۇستىك ولكەسىندەگى بيلىك تىزگىنى قوقان حاندىعى تاراپىنان قويىلعان داتقالارعا بەرىلدى. مۇنداعى ەرەكشەلىك ءىرى رۋ باسشىسى داتقالىق بيلىك تىزگىنىن ۇستادى.
اسكەري ەكسپەديتسيانى باسقارعان گەنەرال چەرنياەۆ الدىمەن اۋليەاتا قالاسىن كۇشپەن باسىپ الىپ, ارتىنشا شىمكەنت, تاشكەنت قالالارىنا شابۋىل جاساعان تۇستا قازاق داتقالارىمەن تىكەلەي ارالاسا باستادى. وڭتۇستىك قازاقستانداعى قازاق داتقالارى بايزاق, باتىربەك, شوقاي, ساپاق تورتەۋى دە بەدەلدى, زامان اعىمىن جاقسى سەزىنگەن رۋ باسىلارى بولاتىن. بۇل داتقالار ىشىندە بايزاق داتقا مەن باتىربەك داتقا ءوز زامانىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قىزۋ ارالاسىپ, حالىق تاعدىرىنا ارا تۇسكەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە دە ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز اڭگىمەلەردىڭ جەلىسىنە ارقاۋ بولىپ ورىلگەن كەيىپكەرلەرگە اينالعان. ەكەۋى دە سول زامان شىندىعىنىڭ سۋرەتكەرلەرى بولعان اۋزى دۋالى اتاقتى اقىندار جىرىندا كوبىرەك ورىن الىپ, ءسوز بولۋى جاي نارسە ەمەس. ويتكەنى, گەنەرال چەرنياەۆتىڭ «بۇل كىسىلەردىڭ اراسىنداعى باتىربەك داتقا – مەن ءۇشىن وتە قۇپيا تۇلعا. يسلام دىنىنە, سالت داستۇرىنە وتە بەرىك. ورىستاردى جات دىندىلەر دەيدى. باسقا داتقالارعا قاراعاندا وڭتۇستىك وڭىردە حالىق اراسىندا اتاق-ابىرويى وتە زور, بۇلاردى وزگە داتقالار دا اشىق مويىندايدى» دەپ سوعىس مينيسترىنە مىنەزدەمە بەرە حابارلايتىنى بار. گەنەرالدىڭ رەسمي باعالاۋى مەن سول زاماننىڭ اتاقتى اقىندارى شوجە, ءسۇيىنباي, مايلىقوجا, مادەلىقوجا جىرلارىندا سۋرەتتەلگەن باتىربەك داتقا بەينەسىن تانىپ-باعالاۋى ءبىر جەردەن شىعىپ جاتۋىندا ءمان بار. بىزدەر تانىپ-ءبىلمەگەن ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كوپتەگەن استارى بەلگى بەرۋىندە بەيمالىم سىرلار قاباتى جاتقانداي اسەر دە قالدىرادى.
ارقانىڭ اتاقتى ايتىس اقىنى شوجە وڭتۇستىك ايماعىن ارالاپ, ەل تانىپ, جەر تانىپ, ەل يەسى داتقالاردى جىرعا قوسقاندا, باتىربەك داتقاعا ەرەكشە توقتالىپ:
سيقىمنىڭ بولعان بالاسى,
دۋلاتتىڭ بولعان پاناسى, –
دەپ پىكىر وربىتكەندە باتىربەك داتقانى ەل قورعانى بولعان, حالىق ءۇشىن بار كۇشىن ايانباعان قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرە باعالاۋىنان شوجە اقىننىڭ دۋالى اۋزىمەن بەرىلگەن تاريحي شىندىقتىڭ بولمىسىن كورگەندەي بولامىز.
جەتىسۋ اقىندارىنىڭ التىن دىڭگەگى دەپ اتالعان اتاقتى ءسۇيىنباي – داتقالار تۇلعاسىن سومداۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان ساڭلاق اقىن. ءسۇيىنبايدىڭ سۇيەگىنە بىتكەن شىنشىلدىق پەن سىنشىلدىق ونەر داتقالار تۇلعاسىن سومداۋ جولىندا دا ءوز وي تاڭباسىن قالدىرىپ وتىرادى. ءسۇيىنباي باتىربەك داتقانى جاقسى بىلگەن, سان رەت بەتپە-بەت كەزدەسكەندە داتقانىڭ ەلگە سىيلى, حالقىنىڭ مۇددەسىنە جەگىلە قىزمەت ەتكەن ارەكەتىن جىرلاۋمەن بىرگە, كەمشىلىگىن دە بەتىنە باسا ايتقان قايسارلىعى دا, بۇلت ىشىندە ويناعان نايزاعايداي شارت ەتەتىن تۇستارى دا بەلگى بەرىپ جاتادى.
رەسەي وتارشىلدارىنىڭ قازاق ەلىن جاۋلاۋدا قولدانعان ءادىس-امالىنىڭ نەگىزى ەلدى, ونداعى رۋلاردى ءبىر بىرىنە ايداپ سالىپ, اعايىن تۋىستاردى ءوزارا ارازداستىرىپ, وتارشىلدىق ساياساتىن بىرىمەن ءبىرى قىرقىسقان قازاقتاردىڭ ءوز قولىمەن جۇزەگە اسىرىپ وتىراتىن ءداستۇرلى جىمىسقى ساياساتى بولاتىن-دى. وڭتۇستىك ولكەسىن جاۋلاۋ كەزىندە دە وسى ساياساتتى قولدانعان گەنەرال چەرنياەۆتىڭ, ياعني وتارشىل ورىستار «ورتا ازيانىڭ ەرماگى» دەپ ماقتان تۇتقان قولباسشىسىنىڭ سوعىس مينيسترىنە جازعان حاتىندا: «…سولتۇستىك ءوڭىردى مەكەندەگەن قىرعىز-قايساقتار كوسەمدەرىنىڭ الاۋىزدىعى ءورشىتىلىپ, رەسەي قاراماعىنا وتۋلەرى قامتاماسىز ەتىلگەن جوق پا؟ وسى ساياساتتى, ءادىس-ايلانى وڭتۇستىك ءوڭىر حالقىنىڭ كوسەمدەرىن ارازداستىرۋ ماقساتىندا سىزدەردىڭ قامقورلىقتارىڭىزبەن تەزدەتىپ ىسكە اسىرۋ كەرەك», دەپ كوسەمسيتىنى بار.
چەرنياەۆتىڭ وسى ساياساتىنا ىلىك بولعان باتىربەك داتقا مەن بايزاق داتقا اراسىنداعى جەرگە بايلانىستى تۋىنداعان ءوزارا تارتىستى پايدالانۋدان تارتىنباعان ايلا-ءتاسىلىن ءوزى ايتىپ, ءوزىن-ءوزى ارتىن اشاتىن ارەكەتىن دە وسى رەسمي سوعىس مينيسترىنە قۇپيا حاتىنان تانىپ بىلەمىز.
ەكى داتقا اراسىنداعى كيكىلجىڭدى ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردەن قۇلاعىمىز شالىپ, حاباردار دا بولاتىنبىز. بۇل اڭگىمە, اسىرەسە, مادەلىقوجا مەن مايلىقوجا ولەڭدەرىندە اششى شىندىققا ارا تۇسكەن, ەلگە دەگەن جاناشىر سوزدەرى دە بىزدەرگە جەتىپ وتىر, مىسال رەتىندە اتاپ وتەر بولساق, مادەلىقوجا «تاستاما جۇرتقا شالا كوشەرىڭدە» دەگەن ارا اعايىن رەتىندە ايتىلعان ولەڭىندە:
دۇشپاندار تىڭ سالماي ما شابىسىڭا,
تۇلپارداي ءاربىر شىققان دابىسىڭا.
بايزاق, باتىربەكپەن ەكى نۋسىڭ,
وت سالما ءوزدى ءوزىڭنىڭ قامىسىڭا,
– دەپ ەسكەرتۋىندە گەنەرال چەرنياەۆتىڭ ىشكى ارامزا ساياساتىن سەزگەندەي تاپ باسىپ ايتاتىن جاناشىر ەسكەرتۋ سوزىندە سەزىنگەن كوپ سىردىڭ اشىلماعان قاباتتارى جاتقانداي. ويتكەنى, «ءبىر دۇشپان ەكەۋىڭدى جانىپ جۇرمە» دەۋى ارقىلى گەنەرال چەرنياەۆتىڭ سوعىس مينيسترىنە: «بايزاقتىڭ ءولىمىن ءوز ماقساتىما پايدالاندىم, ونىڭ ولىمىنە ساپاق, شوقاي, باتىربەك داتقالار كىنالى, وزدەرى بىرگە كەلىسسوزگە بارمادى, بايزاقتى جالعىز جىبەردى دەپ جەرگىلىكتى سەنىمدى ادامدار ارقىلى سىبىس تاراتتىم. بۇل قۇپيا ارەكەتىم ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. قازىر ماعان كەلىپ جاتقان استىرتىن ءمالىمەتتەر بويىنشا, بايزاقتىڭ كەيبىر تۋىستارى باسقا داتقالاردىڭ تۋىستارىمەن اراز بولۋدا» – دەپ قۋانا حابارلاۋىنان قاندىبالاق گەنەرالدىڭ بار ىشكى ءدۇنيەسىنىڭ سىرىن, ەكىجۇزدىلىگىن اشىق تاني الامىز. بىزدەر, ياعني بايزاق ولىمىنە باتىربەك داتقا كىنالى دەگەن وتىرىك, ايلاكەر سىبىسىنا ءبىر جارىم عاسىر بويى نانىپ كەلگەن ۇرپاقتار, وتارشىلدار ساياساتىنىڭ, جاۋىزدىق وزەك تامىرىنا الدانىپ, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى ىلگەرىشىل قۇبىلىس دەپ سانامىزعا سىڭىرگەن كومپارتيانىڭ وتىرىگىنە دە نانىپ كەلدىك ەمەس پە؟
گەنەرال چەرنياەۆ بايزاق داتقانى سانالى تۇردە ءوزى ولىمگە ايداپ, ءوز كىناسىن باسقا داتقالار موينىنا ارتقانىنا ەلدىڭ ەستى كىسىلەرى نانباعانىن جانە داتقالار قانشا ارازداسسا دا ءبىرىن-ءبىرى وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايتىنىن مويىندايتىنى بار.
گەنەرالدىڭ ماقساتى وزىنە قولۇشىن بەرگەن بايزاق, باتىربەك, ساپاق, شوقاي داتقانىڭ تورتەۋىن دە قوقاندىقتاردىڭ قولىمەن ءولتىرتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى كوسەمسىز قالدىرۋ بولاتىن. وسى جاۋىزدىق نيەتتى سەزگەن داتقالار گەنەرالدىڭ كۇماندى شاقىرۋىنا كەلمەي قالادى, تەك بايزاق داتقا عانا ەلىنىڭ قونىسى ورىس اسكەرى قول استىندا بولۋى سەبەپتى لاجسىز كەلەدى. چەرنياەۆ شىمكەنتتەگى قوقان قورعانىن بەيبىت جولمەن, كەلىسىممەن الۋ ءۇشىن شارت قويىپ, بايزاقتىڭ جانىنا ورىس ەمەس تاتاردىڭ ەكى ۋنتەر وفيتسەرىن قوسىپ, ەلشى رەتىندە جىبەرمەك بولعاندا بايزاق «قوقاندىقتار بارىسىمەن ولار مەنى ولتىرەدى» دەپ قارسىلىق بىلدىرەدى. بىراق گەنەرال چەرنياەۆ وعان «سەن ورىس قولىنىڭ ەلشىسى رەتىندە باراسىڭ, جانىڭا ورىس وفيتسەرىن قوسىپ بەرەمىن» دەپ ءبىر جاعىنان سەس كورسەتىپ, ءبىر جاعىنان سوزبەن ناندىرىپ, كۇشتەپ وتىرىپ جىبەرەدى. ول بايزاقتىڭ قوقان قولىنان ولەتىنىن ءبىلىپ وتىرىپ, ادەيى قازاق رۋلارى اراسىندا وت جاعىپ, ءبىر-بىرىنە ارازدىق تۋدىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن ارام پيعىلىن جاسىرماي, سوعىس مينيسترىنە: «…بايزاق داتقانىڭ كەلىسسوزدەن ءتىرى قالمايتىنىن بىلدىك, سول ءۇشىن دە ورىس وفيتسەرلەرىن قاسىنا قوسپادىم, تاتار ءتىلماش پەن ەكى تاتار ۋنتەر وفيتسەرىن قوستىم, بارلىعى مۇسىلماندار عوي (مۇعامەدتاندار)» – دەپ ىشكى سىرىن اقتارا جازاتىنى بار.
مايلىقوجا اقىن باتىربەك پەن بايزاق داتقاعا ارناعان ولەڭدەرىندە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ولارمەن ءبىر زاماندا جاساۋى سەبەپتى كوزبەن كورىپ, ويمەن بىلگەن ءومىر شىندىعىن قاز قالپىندا سۋرەتتەۋگە ءمان بەرەدى, مىسالى: «ەلگە قونىس اپەرگەن» دەپ اتالاتىن جىرىندا بىلاي دەيدى:
جۋالىدا باتىربەك
كەلمەگەن جاۋى قاسىنا,
ارىستان وندا جاتىر دەپ.
ارعى اتاسىن سۇراساڭ,
ىرىسبەك, شىنەت – اسىلتەك,
سيقىمعا قونىس اپەردى,
اياماي كۇشىن ازىرلەپ,
سوڭىنا ەرگەن حالقىنا,
نە دەسە سونى ماقۇل دەپ.
ءوز ورداسىن تەرىس وزەنىنىڭ باستاۋ كەزىندەگى سازعا ورناتىپ وسى وردادا كەنەسارى, قۇنانباي, شورماننىڭ مۇساسى مەن تەزەك تورە, شوقان ءۋاليحانوۆ, ت.ب ايتۋلى تۇلعالار قوناقتا بولىپ ەل تاعدىرى جايلى سىر شەرتكەن كۇندەر دە وتكەن.
گەنەرال چەرنياەۆ ەكسپەديتسياسىندا بولعان ش.ءۋاليحانوۆتى باتىربەك داتقا ورداسىندا ارنايى سىيلى قوناق رەتىندە قابىلداۋى, ورىس وتارشىلدارىنىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق ماقساتتارى مەن كەلەشەكتە جەرگە, دىنگە قول سالىپ, ميسسيونەرلىك ارەكەتتەردىڭ ءورىس الىپ, حالىقتىڭ رۋحاني قىسپاققا تۇسەتىنىن سەزىنگەن داتقا شوقانعا كوپ سىردىڭ استارىن اشقان بولسا كەرەك. ويتكەنى, گەنەرال چەرنياەۆ «باتىربەك داتقا جونىندە بارلىق اقپاراتتى زامانداستارى بايزاق, شوقاي, ساپاقتاردان ءبىلىپ العان سوڭ ەكىنشى رەت ول كىسىنى وزىمە تاعى دا شاقىرتىپ ءسويلەستىم. ءبىرىنشى كەزدەسۋىمدە اڭگىمەگە روتميستر شوقان ءۋاليحانوۆ قاتىسقان بولاتىن. ەكىنشى كەزدەسۋىمىزدە روتميستر قاتىسقان جوق, ول ماعان رەنجىپ, ەكسپەديتسيادان كەتىپ قالعان. روتميستردىڭ ماعان رەنجىپ كەتۋىنە, ەستۋىمشە, باتىربەك داتقانىڭ تىكەلەي قاتىسى بار, سەبەبى, ەكەۋى وڭاشا كەزدەسكەن, روتميستردى ول جات دىندىلەرگە كومەكتەسىپ ءجۇرسىڭ دەپ كىنالاعان, ءوز حالقىڭا قارسى سوعىسىپ ءجۇرسىڭ دەپ ايىپتاعان كورىنەدى. ولارعا شىداماعان روتميستر ش.ءۋاليحانوۆ ەكسپەديتسيادان كەتتى», – دەپ جازۋى ارقىلى بىزگە كوپ ماسەلەنىڭ استارلى سىرىن جاڭا قىرىنان قاراپ اشۋعا ناقتىلى وي جەلىلەرىن بەرىپ وتىر. مىسالى, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ەكسپەديتسيادان كەتىپ قالۋىن بۇرىندارى اۋليەاتا بەكىنىسىن العانداعى ورىس سولداتتارىنىڭ قالانى توناۋعا سالىپ, قاستاندىقپەن جاساعان زورلىق-زومبىلىق ىستەرىنە نارازى بولۋى سەبەپتى دەيتىن. ال گەنەرال چەرنياەۆتىڭ حاتىندا باتىربەك داتقا مەن ش.ءۋاليحانوۆتىڭ اراسىنداعى بولعان اڭگىمەنىڭ بارىسىندا ۇلتتىق, دۇنيەتانىمدىق تۇسىنىكتەن تۋىنداعان سەبەپتىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىنە ءمان بەرە بايانداۋى بىزدەر ءۇشىن جاڭا تانىمنىڭ ساڭلاۋىن اشۋى – زەرتتەۋشىنى جاڭا تىڭ ويلارعا, سىنشىل كوزقاراستارعا باستايدى.
اتا-بابادان قالعان ەل بيلەۋ مەن شالقىعان داۋلەتتى, ەلى ءۇشىن جاساعان ەرلىكتى اتا ءداستۇرىن جالعاستىرىپ دامىتۋ سالتى اقىن جىرىندا بايزاق, باتىربەك ۇرپاقتارىن سۋرەتتەۋ ارقىلى كوز الدىمىزعا اكەلىپ, ولاردىڭ ءتالىم الۋ ۇرپاق پارىزى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ وتەتىنى بار. الدىڭعى قاتارلى داتقالاردىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەرلىكتەرىن ماداقتاي وتىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ورىن العان كوپتەن بەرگى اعايىن اراسىنداعى كيكىلجىڭ تالاس-تارتىسقا دا مايلىقوجا ءوز پىكىرىن جاناشىرلىقپەن بىلدىرە وتىرىپ, ارا اعايىندىق بىتىمگەرشىلىك وي پىكىرىن ورتاعا تاستاپ وتىرادى:
شىنەت باتىر, ىرىسبەك
ولار دا وتكەن سوعىستان.
ودان بەرگى باتىربەك
بايزاقپەنەن توعىسقان.
كەسىرىنەن كوپ دۋلات
قوبالجىعان قونىستان, –
دەگەن جىر جەلىسىندە سيقىم مەن شىمىر رۋىنىڭ اراسىنداعى قونىسقا تالاسى تاريحىنان ءسوز قوزعايتىنى بار. ويتكەنى, وتارشىل رەسەيگە قازاق رۋلارى اراسىنداعى ارازدىق, ءبىر-بىرىنە الاكوزدىك جاساپ تارتىسقا ءتۇسۋى – ولار ءۇشىن كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلاتىن ۇتىس كىلتى بولىپ تابىلادى. گەنەرال چەرنياەۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورتا جۇزدە قازاق رۋ باسىلارىنىڭ الاۋىزدىعىن ءورشىتۋ سياقتى ولاردىڭ رەسەي قول استىنا وتۋىنە قولايلى جاعداي جاساعان ساياسي تاجىريبەدەن ساباق الىپ, وسى ساياساتتى وڭتۇستىك قازاقتارىنا دا قولداناتىنىن جاسىرمايدى. وسى استارلى ساياساتتى ورتالىقتاعى پاتشا ساياساتكەرلەرى جوسپارلى تۇردە قولدانۋعا سەبەپتى دە گەنەرال چەرنياەۆ: «…وڭتۇستىك ءوڭىر حالقىنىڭ كوسەمدەرىن ارازداستىرۋ ماقساتىندا سىزدەردىڭ قامقورلىقتارىڭىزبەن تەزدەتىپ ىسكە اسىرۋىم كەرەك», – دەپ وسى قاتەرلى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قىزۋ ارالاسقان. قازاق رۋلارىنىڭ باسشىسى داتقالاردى ءبىر-بىرىنە ارازداستىرىپ, ءوزارا تالاس-تارتىستىڭ وتىن ۇرلەپ قاۋلاتۋعا ورتالىقتان بەرىلگەن ساياسي ايلا-ءتاسىلدىڭ نۇسقاۋى بارلىعىن دا اڭعارتىپ وتۋىندە.
ونىڭ قاندىقول ارەكەتىن ءاربىر ءىس-قيمىلىنان كورەمىز. قازاقتاردىڭ وسى ماقسات تۇرعىسىنان داتقالاردى وزىنە تارتىپ, ولاردىڭ بارىنە اسكەري مايور اتاعىن بەرگەندە, ءبارى رازى بولىپ, تەك قانا باتىربەك داتقانىڭ ول اتاقتى الماعانىن, الدىن ويلايتىن ساياسي قايراتكەر ەكەندىگىن مويىنداپ جازاتىنى بار.
گەنەرال چەرنياەۆ پاتشا اعزامنان باتىربەك داتقاعا پولكوۆنيك شەنىن بەرىپ, ارنايى ءوز اتىنا قىلىش جاساتىپ, سىي رەتىندە ۇسىنۋ ساياساتى دا ونى باسقا داتقالاردىڭ ارازدىعىن قوزدىرىپ, ءوزارا تارتىسقا ءتۇسىرۋ ءۇشىن «جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوسەمدەرىنە ءتۇرلى دارەجەدەگى اتاقتار مەن سىيلىقتار جاساۋ ارقىلى ارازداستىرىپ, بىرتىندەپ وزىمىزگە تاۋەلدى ەتەمىز» دەپ ءوزىنىڭ ىشكى ەسەپكە قۇرىلعان قۋلىعىن, قۇرىق بويلامايتىن ايلاسىن جاسىرمايدى, قايتا ماقتانىش كورەدى. بۇل اسا جوعارى سىيلىقتى باتىربەك داتقا ءبارىبىر المايتىنىنا ايتا وتىرىپ مويىندايدى دا. بىراق وسى ايلا-امالى ارقىلى داتقالار اراسىندا ارازدىق وتىن جاعۋ ءۇشىن وسى ارەكەتكە بارۋ ماقساتىن ءوزى اشىپ بەرەتىنى بار. ەكى داتقا اراسىنداعى ارازدىقتى پايدالانىپ ءارى قوقاندىقتارعا قارسى جورىقتا ولارعا ءوش قازاق قولىن پايدالانۋدى دا ماقسات ەتىپ قويعانىن گەنەرال چەرنياەۆ جاسىرمايدى. سوعىستاعى زەڭبىرەكتى پايدالانىپ, ەكى مىڭداي قازاق ساربازىن قورعان ىشىندەگى قاندى قاساپ سوعىسقا سالىپ جىبەرەدى. قورعاندى الۋدا ەكى جاقتان ادام قىرعىنى كوپ بولىپ, ەكى مىڭ قازاق قىرىلىپ, ءۇش جۇزدەيى عانا امان قالعانىنان حابار بەرە كەتەدى. مۇنىڭ باياعىداعى قازاق-قالماق سوعىسىنداعى قالماقتاردى جاقتاپ قارۋ-جاراقپەن جابدىقتاپ, قازاقتاردى الداپ سالعان ياعني جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن قىرۋ ساياساتى چەرنياەۆ شىمكەنتتى الۋ سوعىسىندا قولدانعانىن جاسىرمايدى. بۇل ارەكەتىن سوعىس مينيسترىنە ماقتانا جازعان قۇپيا حاتىنان تولىق ۇعىنا الامىز. ءتىپتى, وڭتۇستىك داتقالارىن تۇگەلدەي قوقاندىقتار قولىمەن ولتىرۋگە ارەكەت ەتۋى دە وسى قاندى قىسىم ساياساتىنىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى.
ءبىز ءبىر جارىم عاسىر بويى, ياعني التى ۇرپاق الماسقانعا دەيىن بايزاق داتقانى باتىربەك داتقا قوقاندىقتارعا ۇستاپ بەرگەن دەگەن گەنەرال چەرنياەۆ تاراتقان جالعان سىبىسقا الدانىپ كەلدىك. باۋىرجان مومىش ۇلى«اسپاندا قۇداي, جەردە ارحيۆ بار» دەپ ايتقانداي, بۇل قۇپيا سىردىڭ شىندىعىن تاريحشى عالىم د.دانياربەكوۆتىڭ تاشكەنت ارحيۆىنەن ۇشىراتقان دەرەگىنەن – گەنەرال چەرنياەۆتىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ سوعىس ءمينيسترى بوريسوۆقا جازعان قۇپيا قۇجاتىنان تانىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. بۇل قۇپيا قۇجات پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تۇركىستاندى وتارلاۋ ساياساتىنداعى كوپتەگەن ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ استارلى سىرلارىن اشتى.
مىنە وسى ساياساتتىڭ ءبارى دە حالىقتىڭ تەكتى اۋلەتىن, ياعني ۇلتتىڭ گەنەفوندىن جويۋعا باعىتتالدى. مىسال رەتىندە الار بولساق, باتىربەك داتقانىڭ اۋلەتى, ودان تاراعان ۇرپاقتارى تۇتاس قۋعىندالىپ, ۇل اتاۋلى ۇرپاق جوق بوپ كەتۋىنىڭ سىرى دا وسى ۇستانعان ساياساتتىڭ ناتيجەسى بولاتىن-دى. قۇدايسىزدار قوعامى ۇيىمداستىرىلعان سوڭ باتىربەك داتقانىڭ ءوز كەسەنەسى, سالدىرعان مەشىتى, مەدرەسەلەرى تۇگەل جويىلىپ, تالقاندالدى. بايزاق داتقانى ۇستاپ بەردى دەگەن جالانىڭ جابىلۋى باتىربەك داتقاعا دەگەن تەرىس كوزقاراستى قالىپتاستىرىپ, ۇرپاق ساناسىنان ءوشىردى.
ەندى بۇگىندە گەنەرال چەرنياەۆتىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ سوعىس مينيسترىنە جازعان قۇپيا حاتى تاريحي شىندىقتى ءبىلۋ جولىندا كوزىمىزدى اشىپ, وي-تانىمىمىزدى تۇبىرىمەن وزگەرتىپ وتىر. ورتا ازيانىڭ, ياعني تۇركىستاننىڭ ەرماگى اتانعان چەرنياەۆتىڭ بايزاق داتقانى ءوز قولىمەن ولىمگە ايداپ, جالاسىن باتىربەك داتقاعا جاپقان, استىرتىن تاراتقان سىبىسىنا نانىپ كەلگەن جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىم-قارالارى ەندى قوزعالسا كەرەك. ۋاقىت كەلدى, ەسكى نانىم وزگەردى. وسى جاعداي باتىربەك داتقانىڭ تاريحي ورنى مەن ونى حالىق ساناسىنا جاڭا تانىم تۇرعىسىنان ناسيحاتتاپ, جۋالى, سايرام اۋدانى مەن تاراز قالاسىندا مەكتەپ, كوشە اتتارىن قويۋ, داتقانىڭ كەسەنەسى تۇرعان ايماققا (جەرگە) باتىربەك داتقا اتىن قويۋ, كەسەنەسىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ ارەكەتىن قولعا الۋ – بۇگىنگى سانالى ۇرپاق اتاۋلىنىڭ تاريح جۇكتەپ وتىرعان پارىزىنا اينالۋدا.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
تاراز.
