ءاربىر وتكەن قاس-قاعىم ءسات پەن تۇتاس داۋىرلەر كەلەر كەمەل بولاشاقتىڭ كەسكىن-كەلبەتىن ايشىقتايتىن, باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن تاريحي قۇبىلىس. ادامزات بالاسى ءوز وتكەنىنەن ۇيرەنەدى, سول ارقىلى ەرتەڭىن بولجايدى, بۇگىنىن تارازىلايدى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ تۇڭعىش ءدۇمپۋى, العاشقى قانات سەرپىنى جاسالعان ازيا دالاسى, ونىڭ ىشىندە تۇركى اتاۋلىنىڭ قارا شاڭىراعى – قازاق بايتاعى قاسيەتتى, اۋليەلى قازىعۇرت.
ۇلى دالا – قازاق دالاسى ادامزات بالاسى جارالعاننان بەرى قيلى-قيلى زامانالاردىڭ, الەمدىك تاريحتىڭ وزەگىنە اينالعان نەبىر ايتۋلى وقيعالاردىڭ وتانى بولعان كەڭ بايتاق كەڭىستىك. جۇمىر جەردەگى قۇرلىقتىڭ 1,8 پايىزىنان ارتىق كولەمىن الىپ جاتقان بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وسىناۋ قۇتتى قونىسى – بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىن قازاق ەتنوسىن قالىپتاستىرعان بابالارىمىز قازىرگى قازاق اتتى الەم تانىعان مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاپ وتىرعان, الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك ەرەكشەلىگى, سالت-ءداستۇرى مەن تانىم-تاعىلىمى بار حالىقتى تالبەسىكتە تەربەتىپ, اتقا قوندىرعان ۇلتىمىزدىڭ اق وتاۋىن تىگىپ كەتكەن التىن ايماق.
اتا-بابالارىمىز مۇرا ەتىپ قالدىرعان وسىناۋ ۇلى دالانىڭ ءاربىر سىنىق سۇيەمى ءبىز ءۇشىن جانىمىزدان دا قىمبات. قازاققا قازاق جەرىنەن قۇندى, قازاق جەرىنەن قاسيەتتى ەشتەڭە جوق. ويتكەنى ءبىز ۇلت رەتىندە دە وسى شالقار كەڭىستىك, بايتاق ايماق – ۇلى دالامەن بىتە قايناسىپ قالىپتاستىق, بىرگە جارالدىق.
سوزىلىپ كەربەز جاتقان قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنىڭ تابيعاتى قانداي باي بولسا, ول نەبىر اڭىز بەن شەجىرەگە, ادام تاڭعالارلىق تاڭعاجايىپ كەرەمەتتەرگە دە تولى. سونداي كەرەمەتى مول ءوڭىردىڭ ءبىرى – قاسيەتتى قازىعۇرت ايماعى. ول قازاقتىڭ تاريحى تەرەڭ, قۇنارلى دا شۇرايلى, وزگەشە ءوڭىرى. قازىعۇرت پەن الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ميلليونداعان جىلدار بۇرىنعى ادامزاتتىڭ مەكەنى بولعان ورىندار تابىلىپ, عىلىمي نەگىزدە دالەلدەنۋى, سونداي-اق ەجەلگى تۇركى قاعاناتتارى تۇسىندا قالالاردىڭ جان-جاقتى وركەندەپ, وزىندىك وركەنيەت ورتالىقتارى رەتىندە تانىلعان تالاي-تالاي جايتتى اڭعارتادى. بۇعان بارشاعا بەلگىلى تاريحي كەنتتەر, تاستاعى تاڭبالار مەن جازبالار, يسپيدجاب, تۇربات, شاراپحانا ت.ب. شاھارلار, كەيىنگى كەزدەردەگى قازبالار ناتيجەسىندە انىقتالىپ جاتقان قورعاندار مەن قالاشىقتاردىڭ قالدىقتارى دالەل. ءالى دە نەبىر قۇپيالارىن بۇگىپ, جۇمباقتارىن جاسىرىپ جاتقان ورىندار قانشاما.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ نەگىزگى كۇرەتامىرلارىمەن قاتار كونە كەنتتەرگە, الاتاۋ مەن قازىعۇرتتىڭ اسۋلارى مەن بەل-بەلەستەرىنە, ارىس پەن اقسۋدىڭ, بادام مەن كەلەستىڭ ۇزىنا بويلارىنا تارالىپ جاتقان تاراۋلارى مەن بۇلاقتارى ءتىپتى دە كوپ.
قاتپارى قازىناعا تولى, كونە زامانداردان ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان قايناعان ءومىر, وركەن جايعان ونەر, ماۋەلى مادەنيەت پەن ورەلى وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعان بۇل ايماق وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن كوشپەلى – وتىرىقشى حالىقتىڭ سان ىقىلىم زاماننان بەرگى تاريحي وتانى بولىپ قالىپتاسقان.
قازىعۇرت تاۋى مەن وعان قاراستى شۋاقتى ولكە ەجەلگى دۇنيەدەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل اراسىندا اتاعى كەڭ جايىلعان قاسيەتتى, قادىرلى, اۋليەلى باي ءوڭىر. سوندىقتاندا ونى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا «قازىعۇرت – كيەلى بەسىك» دەپ اتاسا, قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, بالالىق شاقتان سۋسىنداعان ماعجان اقىن مىناداي جىر جولدارىن قالدىرعان:
… قازىعۇرت قاسيەتتى تاۋ بولماسا,
توپاندا نۇق كەمەسى توقتار قالاي؟
سوناۋ ەرتە داۋىردەن بەرى توبەسىنە توپان سۋدا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قايىرلاپ, جاڭا ءومىر مەن جەمىستى تىرشىلىك وسى جەردەن باستالىپتى دەگەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ تامىرى تىپتەن تەرەڭگە كەتەدى. تاريحتىڭ اتاسى اتانعان گەرادوتتان باستاپ, كونە دۇنيە عالىمدارى, ساياحاتشىلار ءوز ەڭبەكتەرىندە بۇل ولكە تۋرالى سۇبەلى-سۇبەلى ءىز قالدىردى.
قورقىت اتا مەن وعىز قاعانداردىڭ ءومىر جولدارى مەن جاساعان قارىمدى قيمىلدارى ءبىزدىڭ ولكەنىڭ تاريحىمەن جىمداسىپ جاتىر. كونە قاڭلى مەملەكەتىنىڭ كىندىك جۇرتى وسى ماڭدا بولسا, ايبارىمەن الەمگە ايگىلى باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ تابان تىرەگەن جەرى دە وسى ولكە. اتاقتى قازاق حاندارى حاقنازار, ەسىمحان, تاۋەكەل, تاۋكە, جولبارىس, ابىلاي, ۇلى تۇلعالار تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي ت.ب. عۇمىرى قازىعۇرتپەن تىكەلەي ساباقتاسىپ جاتىر.
“ۇلت تاريحى – ولكە تاريحىنان باستاۋ الادى. ولكە تاريحىن وقىتۋدىڭ ماڭىزى زور. بىرىنشىدەن, بۇكىل ادامزاتتىق قۇندىلىقتى, الەمدىك قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇرايتىن بولسا, ولكە تاريحى سول قۇندىلىقتىڭ باستاۋ بۇلاعى” – دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى ولكەنى تانىپ-بىلۋدە شامشىراق بولارىنا سەنەيىك.
وسى ۋاقىتقا دەيىن تىلسىمنىڭ سىرىن اشپاققا ۇمتىلعان ادامزات بالاسى توپان سۋ قاپتاعاندا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قايىرلاعان قاسيەتتى مەكەندى ىزدەۋمەن كەلەدى. جەر بەتىندەگى پەندەلەرىن پيعىلىنا قاراي جازالاپ, پايعامبار كەمەسىن پانالاعاندار اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالدى دەگەن دەرەك كوكتەن تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپتا دا ايتىلادى. سونىمەن نۇق كەمەسى توقتاعان تاۋ قايسى: ەۆرەيلەردىڭ سينايى ما, الدە ارمياندار ايتا بەرەتىن اراراتى ما, ءبىزدىڭ قازىعۇرت پا؟ قاسيەتتى قۇراندا جازىلعان ءال-جۋدي قايدا ورنالاسقان. باعامداپ, تالداپ كورەيىك.
اتى اتالعاندا كەز كەلگەن ارميان ارقالانىپ شىعا كەلەتىن ارارات تاۋى تۇركيا اۋماعىندا جاتىر. حح عاسىردىڭ باسىندا وسى تاۋدان كەمەنى ءوز كوزىممەن كوردىم دەگەن اعىلشىن زەرتتەۋشىسى دجوردج حاگوپيان بولاتىن. كەيىن ءوزى كورگەن سول جەردى ەسىنە تۇسىرە الماي ول دا ومىردەن ءوتتى. تاۋ باسىندا كەمە قالعانىن دالەلدەمەككە ۇمتىلعاننىڭ تاعى ءبىرى رەسەي اۆياتورى – روسكوۆيتسكي ەدى. ول دا كەمە قالعان جەردى اينالىپ تابا الماعان. امەريكا جانە تۇرىك زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى دە ماردىمدى ناتيجە بەرمەدى.
2005 جىلى رەسەيدىڭ “ارگۋمەنتى ي فاكتى” باسىلىمىنىڭ ەكى نومىرىنە دميتري پيسارەنكونىڭ “نۇق پايعامبار كەمەسى. ول قايدا؟” اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. ماقالادا جۋرناليست “كوسموپويسك” قوعامدىق عىلىمي بىرلەستىگى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن جاريا ەتكەن. ونداعى مالىمەتتەر بويىنشا اراراتتىڭ قارلى شىڭدارىنان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەگى كەمە ەمەس, جانارتاۋ اتقىلاۋىنان پايدا بولعان ۇزىندىعى 200 مەتردەي قازانشۇڭقىر. عىلىمي بىرلەستىك تۇجىرىمىنشا سيناي تاۋىندا دا پايعامبار كەمەسى توقتادى دەگەن پىكىرگە تابان تىرەتەتىندەي دالەلدەر كەمشىن. وسىنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ “قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان…” دەپ باستالاتىن ايگىلى اڭىزىنىڭ وزەگىنەن اقيقات ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. شىندىعىنا كەلگەندە سيناي مەن اراراتقا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر اڭىزدار نەمەسە توپان سۋعا قاتىستى ولاردىڭ اينالاسىندا جەر اتاۋلارى دا ساقتالماعان.
قادىم زامانعى “اۆەستا” ماتىنىندە “كونە كانگحانىڭ تاۋى زاڭعار ءھام قاسيەتتى, ويتكەنى كۇن قۇدايى سوندا ورنالاسقان” دەيدى. مىناعان نازار اۋدارىڭىز, ءامۋداريا مەن سىرداريا ارالىعىنا كۇننىڭ كوزى قازىعۇرت تاۋىنان اسقاننان كەيىن بارىپ كورىنەدى.
قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان,
ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان؟
مۇنداي جىر جولدارى اراب, ارميان, ەۆرەي حالقىندا بار ما؟ ارينە جوق. توپان سۋعا قاتىستى اڭىزدىڭ جۇلگەسى بولماسا, دەرەكتى قايدان الارسىڭ. قازىعۇرتتا كەمەنىڭ قايراڭداعانى تۋرالى سانداعان جىر-اڭىزدار, توپان سۋدىڭ تاسقىنىنىڭ سەبەپ-سالدارلارى جونىندە ءاپسانا عاسىرلار وتسە دە بىزگە جەتىپ وتىر. ياعني, بۇدان بەلگىلى ءبىر قورىتىندى جاساۋعا بولادى. قازىعۇرتتىڭ جوتالارىنا تۇسكەن جان-جانۋارلاردىڭ اياعى ءتيىپ باسقان جەرلەرى قاسيەتتى سانالىپ – ويسىل قارا, قامبار اتا, شوپان اتا, زەڭگى بابا اتتارى قازىعۇرت وڭىرىمەن استاسىپ جاتىر. قازىعۇرتتىڭ «قازىق جۇرتقا» جاقىندىعىنا كوڭىل بولسەك تە تالاي ويعا قالامىز. باسقاشا ايتقاندا قازىعۇرت ادامزاتتىڭ وراسان اپاتتان كەيىن قازىق قاققان جۇرتى بولىپ شىعادى. وعان جاناسا تۇرعان جەرگە ارعى بابالارىمىزدىڭ ىلىنگىر دەپ ات قويۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. نۇق پايعامبار كەمەسىنىڭ ىلىنگىرى سول جەرگە تۇسكەن…
اڭىز بويىنشا نۇق كەمەسى قازىعۇرتقا كەلىپ قايىرلاعاندا كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسكەن مەزگىلى ەكەن دەسەدى. سول ساتتە پايعامبار دا مەرەيلەنىپ, قولداعى اسىن كەمەدەگى تىرشىلىك يەلەرىنە ۇلەستىرىپ بەرگەن ەكەن.
پايعامبار كەمەسىنىڭ قازىعۇرتتا توقتاعانىنا سول وڭىردەگى جەر اتاۋلارى دا ناقتى دالەل بولا الادى. “پايعامبار توقتاعان”, “پايعامبار ساۋساعى”, “نۇق پايعامباردىڭ مەشىتى”, ء“ابراحمات بۇلاعى”, “عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەن”, “اتا تاس پەن انا تاس”, “اقبۋرا اتا”, “كوزدى اتا”, “كەمە قالعان” تاعى باسقا اۋليەلى جەرلەر, ءۇش جۇزدەن استام بۇلاق, بىرنەشە ۇڭگىر بار.
حالقىمىز ەجەلدەن – “قازىعۇرت كيەلى تاۋ” دەپ ساناعان. دۇنيە جۇزىنە داڭقى شىققان ۇلى ۇستاز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي “سەڭگىر الماعان قازىعۇرت, سەنى كىم الادى؟» دەپ جازعان ەكەن. كونە زاماندا تۋىنداعان اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھارى «وعىز نامادا» قازىعۇرت ەرەكشە اتالعان. اراب تىلىندە جازىلعان شىعارمالاردا گاركەرت, گازكەرت, گازكۋرت نۇسقالارىندا كەزدەسەدى. عالىم ق.ومىراليەۆ پىكىرىنشە, وسى وڭىردە وسىلايشا اتالاتىن قالا ب.د.د. ءبىرىنشى عاسىردا بولعان. قازىعۇرتتا كەمە قالعان اتالاتىن جەر بار. سول ماڭايدان تاستان قالانعان قوسۋ بەلگىسى بار ۇلكەن دوڭعالاق تابىلعان. بۇل تاڭبانىڭ وركەنيەت الەمىندە كەڭ تاراعانى بەلگىلى.ونى شۋمەرلەر udu “كۇن قۇدايى” (“بوگ سولنتسا”) دەپ وقىعانىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ اتاپ كورسەتكەن.
توپان سۋ مەن كەمە قالعان اڭىزى قازاق ومىرىمەن, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تولىق بايلانىستا تۋىنداعان. تانىمال فرانتسۋز عالىمى جورج ديۋمەزيل: «ميفى نەلزيا پونيات, ەسلي وتورۆات يح وت جيزني ليۋدەي, كوتورىە يح سوزداۆالي» – دەپ بوسقا ايتپاعان.
قازىعۇرتتى ەجەلگى تابيعات تىلسىمدارىنىڭ عاجايىپ كۋاگەرى دەۋگە بولادى. قازىعۇرتتىڭ بيىگىندە عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ەنەرگيا اعىنى مەن ەرەكشە اۋرا بايقالاتىنى دالەلدەنگەن.
قازاقتىڭ اسقاق رۋحىنىڭ شىڭى, ۇلتىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان قازىعۇرتتىڭ قازىرگى حال-جاعدايى قانداي؟ ونىڭ الەمگە تانىلار مۇمكىندىگى بار ما؟
شىمكەنت – تاشكەنت كۇرەجولىنىڭ بويىنداعى قازىعۇرت جوتاسىنا قويىلعان نۇق كەمەسىنىڭ سيمۆولدىق ماكەتى وسىناۋ اتى اڭىزعا اينالعان كيەلى جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشىپ بەرەتىن تولىمدى تۋىندى. كەزىندە وبلىستى باسقارعان ازامات بولات جىلقىشيەۆتىڭ باستاماسىمەن ىرگە كوتەرگەن پايعامبار كەمەسى وسىندا تۋريستەردى تارتۋدىڭ, ەل ازاماتتارىن رۋحتاندىرۋدىڭ العاشقى باسپالداعى ىسپەتتەس بولدى. بۇل ەسكەرتكىش جالپى قازاققا تاعى دا ءبىر رۋحاني تىرەك بولعانداي. قازاقتىڭ وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەرىن كوتەرەتىن “قازىعۇرت ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى” جازۋىمەن قاتار تاۋ بەتكەيىندە “قازىعۇرت قازاقتىڭ اسقاق رۋحىنىڭ شىڭى” دەگەن جازۋ پايدا بولدى.
ەندىگى كەزەكتە نۇق كەمەسىن قاسيەتتى قازىعۇرتتىڭ ناق وزىنە ورنىقتىرۋدى سول ارقىلى قاسيەتتى تاۋدى قاستەرلەۋدى بارىنشا قولعا العانىمىز ءجون.
تاۋلاردى ءىس جۇزىندە ادامداردىڭ قىزىعى مەن يگىلىگىنە پايدالانۋدىڭ جاڭاشا جاقسى مىسالى رەتىندە شۆەيتساريا مەملەكەتىن ايتۋعا بولادى. الاتاۋ مەن قازىعۇرتتاعى سامالدىڭ, كۇننىڭ, تاۋ داريالارىنىڭ قۋاتىن پايدالانۋ جانە قورشاعان ورتاعا ەكولوگيالىق زيان كەلتىرمەيتىن ۇلگىلى تاۋ ايماقتارىن ءتۇزۋ جونىندەگى ازاماتتىق پىكىرىمدى ءبىلدىرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.
تاۋلى اۋىلدار بەرەكەگە تولى جەر, تازا اۋا, تۇنىق وزەندەر, جانعا جاعىمدى دومبىرا ءۇنى, بۇرقىراعان قىمىز ءيىسى – مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ءۇيىمىز. بۇلار ءبىزدىڭ ەشقاشان جوعالماس ماڭگىلىك سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ بەسىگى.
قازىعۇرت ءوڭىرىنىڭ تاعدىرى, كوركەيۋى ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ, سونداي-اق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, قالا بەردى بۇكىل ەل ازاماتتارىنىڭ بەلسەنە, بىرلەسە ارالاسۋىنا تىرەلىپ تۇر. ۇلى جىبەك جولى بويىن جايناتقانعا نە جەتسىن! اسىلى, قازىعۇرت ماڭايىن ۇلتتىق ەتنوساياباققا اينالدىرۋعا ابدەن بولادى. جان-جاقتان كەلەتىن ساياحاتشىلارعا بار مۇمكىندىكتەردى جاساۋعا ءتيىستىمىز.
قازىعۇرتتى ۇلىقتاپ, ەلىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن الەمگە تانىستىرىپ, سۇلۋ تابيعاتىمەن تامساندىراتىن جاعداي جاساۋ عانيبەت ەمەس پە؟
ەندەشە, سول بابالاردان باستالعان اڭىزدىڭ باستالعان وزەگىندەگى اقيقاتقا ءۇڭىلىپ, قازاق ەلىنىڭ قادىرىن ارتتىرۋ بىزگە پەرزەنتتىك پارىز.
جۇماحان مىرحالىقوۆ,
م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور.
شىمكەنت.
