ەنەدەن ەرتە ايىرىلعان ءتول سەكىلدى
سارسەنبى, 14 قاراشا 2012 7:40
– وسى وزىمە جايىق دەيتىن اتىم ۇنايدى, – دەۋشى ەدى اقساقال كەي ماقالاسى «ج. بەكتۇروۆ» دەپ قانا جاريالانىپ كەتكەندە. سىپايى عانا, بىراق ساناعا ءبىردەن قونا كەتەتىن ءسوزى, ارينە, ورىندى. كەلەسى ماقالاسى جاريالانعاندا سول ءسوزىن ۇمىتىپ كەتپەۋگە تىرىسامىز.
سارسەنبى, 14 قاراشا 2012 7:40
– وسى وزىمە جايىق دەيتىن اتىم ۇنايدى, – دەۋشى ەدى اقساقال كەي ماقالاسى «ج. بەكتۇروۆ» دەپ قانا جاريالانىپ كەتكەندە. سىپايى عانا, بىراق ساناعا ءبىردەن قونا كەتەتىن ءسوزى, ارينە, ورىندى. كەلەسى ماقالاسى جاريالانعاندا سول ءسوزىن ۇمىتىپ كەتپەۋگە تىرىسامىز.
جايىق اعامىزبەن تانىسۋىمىزدىڭ جاي-جاپسارى بىلاي. 1988 جىلدىڭ قازان ايىندا قازتاگ-تاعى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلىعىن زورلىقپەن دەگەندەي تاستاپ, «ورتالىق قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورلىعىنا تاعايىندالدىم. وندا دا الماتىنىڭ وزىنەن ەمەس, سارىاعاشتا ەمدەلىپ جاتقان جەرىمنەن تاشكەنت ارقىلى تىكەلەي قاراعاندىعا ۇشىپ كەلدىم. كەلگەن سوڭ, ارينە, جۇمىس ىستەۋ كەرەك. رەداكتسيانىڭ پاپكالارىندا نەندەي ماتەريالدار جاتقانىن سۇرادىم جىگىتتەردەن. پالەندەي ەشتەڭە جوق ەكەن, تەك جايىق بەكتۇروۆتىڭ ءبىراز ماتەريالدارى, ەۆنەي بوكەتوۆ تۋرالى بىرنەشە ەستەلىك, سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ولەڭدەرى, 1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعالارىنا قاتىسىپ, سوتتالعان, قاراعاندى اباقتىسىندا جاتقان بەس جىگىت تۋرالى سەرىك سەكسەن ۇلىنىڭ ماقالاسى جاريالانباي ءجۇر ەكەن. الدىمەن سەرىك سەكسەن ۇلىنىڭ ماتەريالى 31 قازان كۇنگى سانعا كەتتى. مۇنى نەگە ءبىزدىڭ كەلىسىمىمىزسىز جاريالايسىز دەگەندەي ءبىراز ءسوز ەسىتتىك. كگب جىگىتتەرىنەن. بىراق زامان وزگەرىپ كەلە جاتقان تۇس قوي, ارىگە سوزا قويعان جوق.
ە.بوكەتوۆ تۋرالى ەستەلىكتەردى دايىنداۋدى, سەرىكتىڭ ولەڭدەرىن تارتپادا سارعايتپاي, تىكەلەي وزىمە جەتكىزىپ تۇرۋدى تاپسىردىم دا, جاقاڭنىڭ ماتەريالدارىن ءوزىم ۋاقىتشا تۇرىپ جاتقان «كوسموناۆت» قوناق ۇيىنە الا كەتتىم. تانىسسام, باياعىدا-اق ايتىلۋعا, ايتقىزىلۋعا, ىلە-شالا جاريالانۋعا ءتيىس جايت – جازىقسىز جازالانعان اتالار, اعالار كۇيىنىشى. ءسوز سايراپ تۇر, پىكىر كوسىلىپ جاتىر, دەرەكتەر ۇشان-تەڭىز, تەك كومپوزيتسيادا ازىن-اۋلاق سەلكەۋلىك بار. ءسوز ساپتاسىنىڭ ەشقايسىسىنا قالام تيگىزبەي, قۇرىلىمىن ازداپ قانا جوندەپ شىقتىم. كوپ وتپەي جاريالانا دا باستادى.
بەلگىلى جايت, جاڭا باسشى كەلگەندە سىرتتاعى دا ءبىراز ادام ونىمەن سالەمدەسىپ, تانىسىپ شىعۋعا بەيىم. بالكىم, ىزەتتىلىك پەن ءىلتيپاتتىڭ ءبىر شارتى سولاي بولار. سول ۇردىسپەن ءبىراز ادام كەلىپ تە كەتتى. جاقاڭ جوق. ارادا ايعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. ءبىر كۇنى ءوڭى ەگدە تارتقان, بىراق ءجۇرىسى شيراق, ءتۇر-ءتۇسى اقسارىعا جاقىن, ورتا بويلى ءبىر قاريا كابينەتكە كىرىپ كەلدى. كىم ەكەنىن حاتشى كەلىنشەك ەسكەرتكەن دە جوق. نەگە ەكەنىن قايدام, «جايىق اعامىز وسى ەكەن عوي» دەگەن وي بىردەن كەلدى. «اعا» دەيتىنىم شامالاۋىمشا بۇل كىسى سول جىلدىڭ باسىندا توقسانعا قاراپ قايتىس بولعان مەنىڭ اكەمنەن 13-14 جاس كىشى. كەيىنىرەك ءبىلدىم, راسىندا دا سولاي ەكەن.
– تانىسۋعا كەلدىم, – دەدى ءسالەمدەسىپ جايعاسقان سوڭ. – اۋرۋحانادا ءبىر ايداي جاتىپ قالىپ, كەلە المادىم. ودان كۇنى كەشە شىقتىم. ال كەلگەن ورنىڭ قۇتتى, باياندى بولسىن. قاي تۋعان بولاسىڭ.
مەن ءوزى بالا كەزدەگى جەتىمدىكتىڭ تابى ما, قايدام, كىسىمەن شۇيىركەلەسە كەتۋگە سۋىقتاۋمىن. بىراق ماقالا-ماتەريالدارىن بۇرىن دا وقىعاندىقتان با, كەلگەلى بەرى كولەمدى بىرەر ماتەريالىن رەداكتسيالاپ وتىرىپ ريزا بولعاندىعىمنان با, ايتەۋىر, الگى از اڭگىمەدەن-اق جاقاڭمەن كوپتەن تانىس-ءبىلىس, سىيلاس ادامداي سەزىندىم ءوزىمدى.
سودان بىلاي جاقاڭمەن ءجيى ۇشىراساتىن بولدىق. رەداكتسياعا ءجيى كەلەدى, كوبىنە تاعى ءبىر ماتەريالىن اكەلەدى, بىلاي دا كىرىپ, وتكەن-كەتكەننەن, ءوز تىلىمەن ايتقاندا «كەپ» شەرتەدى, گازەتتە جاريالانعان ماتەريالدار تۋرالى ويىن ورتاعا سالادى. ءوزى اكەلگەن ماتەريالدار ىلعي دا وتكىر بولىپ, حالىقتىڭ كوكەيىندە ءجۇرگەن, بىراق كوپشىلىككە جول تابا بەرمەيتىن ماسەلەلەردى قوزعايدى.
سونىڭ ءبىرى عابيت مۇسىرەپوۆكە جازىلعان كەنەسارى تۋرالى اتاقتى حاتى. بۇل حات عابەڭە باياعى «اۆگيدىڭ اتقوراسى» تۋرالى «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جاريالانعان ماقالاسىنا وراي جازىلعان ەكەن, كەزىندە ەش جەردە جاريالانباپتى. سونى تۇگەلىمەن جاريالاپ جىبەردىك. كەيىن «جۇلدىز» جۋرنالى قىسقارتىڭقىراپ كوشىرىپ باستى. «ءورت پەن دەرتتىڭ» جازىلۋى بىلاي. ءبىر كۇنى جاقاڭ جۇپ-جۇقا كوكشىل كىتاپ الا كەلدى رەداكتسياعا. بۇل تسەنزۋرانىڭ 1954 جىلى باسىلعان, كىتاپحانالاردان تالاي شىعارمالاردى الاستاپ, ورتەۋ جونىندەگى نۇسقاۋى ەكەن. ءتىزىم ىشىندە قازاقتىڭ تالاي ايماڭدايلارىنىڭ ءتىزىمى ءجۇر. «مۇنى نەسىن اكەلەسىز ماعان, – دەدىم جورتا رەنجىگەن بولىپ. – ودان دا ءدال وسى قۇبىلىس تۋرالى ماقالا جازىپ اكەلمەيسىز بە». جاقاڭ كوپ ۇزاتقان جوق, ناتيجەسى گازەتتىڭ ەكى-ءۇش سانىندا ەتەكتەي-ەتەكتەي بولىپ جاريالاندى. ماقالا, وچەركتەرى ءجيى جاريالاناتىن جاقاڭ ولارىن الماتىداعى سىيلاس ءارىپتەستەرىنە ۇزبەي جولداپ تۇرادى ەكەن. ءبىر كۇنى ك ۇلىمدەي كىردى. كىردى دە «ءازىلحاننان حات الدىم. جازعانىڭنىڭ ءبارى جاريالانادى ەكەن. ساعان باسپانىڭ كەرەگى جوق ەكەن عوي دەپتى. سول ءۇشىن ساعان راحمەت» دەپ قولىمدى قىستى.
جاقاڭمەن اناۋ-مىناۋ جيىن-جيىلىستاردى بىلاي قويعاندا, داستارقان باسىندا, ازدى-كوپتى سەيىلگە شىققاندا ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. سوندايدا جاقاڭ سالماقتى پىكىرلەرىن, سۇبەلى ويلارىن بۇكپەيتىن, جاسىرماي ايتاتىن. سولاردىڭ ءبىر-ەكى مىسالى مىناداي. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعى اۋمالى-توكپەلى ويلاردىڭ, ءساتسىز باستامالاردىڭ, الۋان ءتۇرلى قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ ءبىر كەزەڭى بولدى عوي. سونداي ءبىر قوزعالىستاردىڭ ءبىرى بۇكىلوداقتىق «مەموريال» قوعامىن قۇرۋ بولدى. سول تۇستا قازاق گازەتتەرىندە ونىڭ رەسپۋبليكاداعى قوعامىن «ادىلەت» دەپ اتاۋ ءجونىندە پىكىرلەر ايتىلىپ قالدى. ونى كوپشىلىك قولدادى دا. ماسەلە, ساياسي قۋعىندار قۇرباندارىن ايالاۋ, ارداقتاۋ بولعاندىقتان ونىڭ «ادىلەت» اتالۋى ورىندى دا ەدى. بىراق سول قوزعالىسقا قاتىستىم دەپ جۇرگەن, الايدا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن كەي كوكاۋىزدار «ءادىلەتكە» قارسى, «مەموريالعا» جاقتاس بولا كەتتى. قوعامنىڭ قاراعاندى بولىمشەسى قۇرىلاردا سونداي جىلماڭداردىڭ ءبىرى «مەموريال» حالىقارالىق تەرمين, «ادىلەت» دەگەن قايدان شىققان دەپ كوكىدى. وسىعان جاقاڭ شامدانىپ, سالماعى مول دالەلدەر ايتتى. مەن دە شىداي الماي «ادىلەتتىڭ» حالىقارالىق تەرمين ەمەستىگىن ءسىز قالاي دالەلدەي الاسىز دەگەن ءۋاج كەلتىردىم. اقىرى جاقاڭدىكى, جالپى بىزدىكى ءجون بولىپ شىقتى.
ەكىنشى مىسال. پارتيانىڭ ءدارمەنى كەتىپ تۇرعان كەز عوي, سول تۇستا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنەن ءبىر بريگادا كەلە قالدى. الدىمەن پارتيانىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ توڭىرەگىندە جەكە ۇيىمداردا كەزدەسۋ-پىكىرلەسۋ وتكىزدى. اياعىندا سورپاعا شىعار دەگەندەردى وبكومنىڭ زالىنا جينادى. ورتالىقتان كەلگەندەر ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, ادەتتە كوسەمسيدى. كەلگەندەردىڭ بىرەۋى دە ءسويتتى. ستولىپين رەفورماسىن, سونىڭ ءوزىن بيپازداپ ماقتاي باستادى. وسى تۇستا جاقاڭ اتىپ تۇردى.
– سىزدەر, – دەدى شيرىعىڭقىراپ, – ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن كەلىپ تۇرسىزدار. سويتە تۇرا ءستولىپيندى, ونىڭ رەفورماسىن ماقتايسىزدار. دەمەك, ورتالىق پىكىرىنىڭ سىڭايى دا وسىنداي. ال ستولىپين رەفورماسىنىڭ سىزدەر ءساتتى دەپ ەسەپتەيتىن ناتيجەسى ءسىبىردىڭ, شىعىس حالىقتارىنىڭ, الدىمەن قازاق حالقىنىڭ شۇرايلى جەرىن تارتىپ الىپ, ورىستارعا بەرگەنىنەن تۋىنداعانىن ءبىلمەيسىزدەر مە. ءتىپتى وزدەرىڭىزدەن باستاپ, ءبارىڭىز كۇنى كەشەگە دەيىن لاعنەت ايتىپ كەلگەن ستولىپين ۆاگوندارىن ۇمىتىپ قالدىڭىزدار ما. ولاي بولسا كوكپ-نىڭ بىرلىگى تۋرالى قانداي اڭگىمە بولماق, – دەپ ءسوزىن ءزىلدى اياقتادى. ونداي ءسوزدى جاقاڭنان باسقا ەشكىم ايتا المادى.
ءۇش جىل سىيلاستىق, جاس ايىرماشىلىعىنا قارامايتىن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جولداستىق كەزىندە مەن جاقاڭنىڭ ءسوزىنە ءبىر-اق رەت قۇلاق اسپادىم. 1991 جىلدىڭ 19-ى تامىزى. ءماسكەۋدەن سۋىق حابار جەتتى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت ەندى عانا اپىل-تاپىل قادام باسقان دەموكراتيانى ءبىرجولاتا تۇنشىقتىرۋ, كونفەدەراتسيانىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرمەۋ ارەكەتىنە تاۋەكەل ەتىپتى. بۇل جونىندەگى شىندىقتى ايتپاۋ ازاماتتىققا رۋحاني ولىممەن تەڭ ەدى. ايتۋعا, جازۋعا تۋرا كەلدى. ماتەريال ماشىڭكەگە باسىلىپ, سەكرەتارياتقا كەتتى. شاپكاسى: «جەكسەنبىدەن دۇيسەنبىگە قاراعان ءتۇنى كەڭەس وداعىندا مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاسالدى». تاقىرىبى: «ءيا, بۇل مەملەكەتتىك ءتوڭكەرىس». سەكرەتارياتتاعى, باسقا دا جىگىتتەر وقيدى. وقيدى دا, سول كەزدە رەداكتسياعا كەلىپ قالعان جاقاڭا جالىنادى. ءبىر تىڭداسا ءسىزدى تىڭدايدى, سويلەسىڭىز, كوندىرىڭىز دەيدى. سونىمەن جاقاڭ كەلدى. «ەڭ بولماسا, شاپكاسىن جۇمسارتسايشى, كەڭەس وداعىندا ماڭىزدى ۋاقيعا بولدى دەسەڭ دە جەتەدى عوي. كوكەيىمىزدەگى ءسوزىمىزدى ايتامىز, دەپ كوردىك قوي ازاپتى», – دەيدى. «جاقا, ءسوزدى شىعىن قىلماڭىز. ەندىگى كەزەك بىزدىكى شىعار, بالكىم. تاعدىر سولاي بولسا, بۇقپانتايلاعانمەن قۇتىلا الماسپىز», – دەپ مەن دە بەزەردىم.
سول جىلدىڭ قارا كۇزىندە الماتىعا اۋىساتىن بولدىم. ءارىپتەس ىنىلەرىم شىعارىپ سالدى. نە تاپسىرماڭىز بار, – دەدى. «قارتتاردان جاقاڭدى, جاستاردان, قاتارلارىڭىزدان سەرىكتى رەنجىتپەڭدەر», – دەدىم. جىگىتتەر ۋادەسىندە تۇردى. جاقاڭ دا, سەرىك تە توقتاۋسىز جاريالانىپ ءجۇردى.
1997 جىلى جاقاڭنان حات الدىم. «جازۋشى» باسپاسىندا كوپتەن بەرى قولجازباسى جاتقانىن, سارتاپ بولعانىن مۇڭ قىلىپ شاعىپتى. ونى الدىردىم, وقىپ شىقتىم, ۇنادى. باسىپ شىعارۋعا تىرىساتىنىمدى ايتتىم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا سونىڭ ەكىنشى بولىگى جاريالانعانىن, مۇمكىن بولسا ەكەۋىن بىرىكتىرگەن ءجون بولاتىنىن ەسكەرتتى. قولجازبانى قازاقستانداعى ەڭ ساۋاتتى, ەڭ شەبەر رەداكتورلاردىڭ ءبىرى ءراشيد راحىمبەكوۆكە بەردىم. ءراشيد ەكى بولىكتى ادەمى جىمداستىردى. ونى «تاڭبا» دەگەن اتپەن شىققان روماندى وقىپ بولعان سوڭ جاقاڭنىڭ ءوزى ايتتى. قاراعاندىعا بارىپ, توسەك تارتىپ جاتقان اعامىزعا كىتاپتىڭ اۆتورلىق دانالارىن, ازىن-اۋلاق قالاماقىسىن بەردىم. جاۋكەڭ جەڭگەمىزدىڭ قولىنان ءدام تاتتىم. ارتىنشا گەرمانياعا ءجۇرىپ كەتتىم. سول ساپاردا جۇرگەنىمدە اۋىلدا جەڭگەم, قاراعاندىدا جاقاڭ قايتىس بولىپتى. قولىمنان توپىراق سالا المادىم. ءومىردەگى ءبىر وكىنىشىم وسى.
نۇرماحان ورازبەك,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى.
_________________________
قارا شال
قارا شال, تىزگىن تارتىپ, بوگەل بەرى!
وكسىكتى ايت ومىردەگى, ولەڭدەگى.
ماعجان, ساكەن كەتكەن دۇنيەگە
سەن-داعى جاتىرسىڭ با جونەلگەلى؟!
قويا تۇر…
ەكى ارانى جالعايمىز دا,
ەكەۋمىز ەگىلە انگە سالمايمىز با؟
سەن جوقتا شىققان تەگىن, ءتۇبىن بىلمەس
تەكسىزدىڭ تۇقىمى بوپ قالمايمىز با؟!
قويا تۇر…
باستان قاندى عاسىر ءوتتى.
جاي وتپەي, ءور كەۋدەڭدى باسىپ ءوتتى!
سوڭىندا – شەرىن قوزعاپ, بوزداپ سۇيگەن
قازاعىڭ قاپ بارادى قاسىرەتتى!
سۇم اجال, اقىنسىڭ با, باتىرسىڭ با –
قايتەدى, اتام دا جوق, اقىلشىم دا.
الاشتىڭ ازاتتىعىن كوزبەن كورىپ,
الاڭسىز اتتانعالى جاتىرسىڭ با؟!
ەندەشە, قوش دەيدى ۇلىڭ قاسىرەتتى.
سوڭى ءبىر زامانانىڭ, باسى دا ءوتتى.
ارتىندا – شىققان ءتۇبىن بىلەتۇعىن
ۇلى ءبىر ۇلىس قالدى قاسيەتتى…
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.
