مارقاسقا ماتەماتيك
سەنبى, 10 قاراشا 2012 7:02
ۇستاز بولۋ – ءوز ۋاقىتىن اياماۋ, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ.
ج-ج.رۋسسو.
قازاقتىڭ اسا كورنەكتى عالىمى, ماتەماتيك, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر سەرىكباي ابدىعالي ۇلى ايساعاليەۆ اعامىزدىڭ ءومىر جولى قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانى, شۇبالاڭ اۋىلىنان باستاۋ الادى. قارا سيراق, بوكەن باس, بۇيرا شاش قازاق بالاسى اۋىل مەكتەبىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىنداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.
سەنبى, 10 قاراشا 2012 7:02
ۇستاز بولۋ – ءوز ۋاقىتىن اياماۋ, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ.
ج-ج.رۋسسو.
قازاقتىڭ اسا كورنەكتى عالىمى, ماتەماتيك, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر سەرىكباي ابدىعالي ۇلى ايساعاليەۆ اعامىزدىڭ ءومىر جولى قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانى, شۇبالاڭ اۋىلىنان باستاۋ الادى. قارا سيراق, بوكەن باس, بۇيرا شاش قازاق بالاسى اۋىل مەكتەبىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىنداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەن سەرىكباي اعامىز العان ءبىلىمىن تەرەڭدەتە جانە كەڭەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا رسفسر-دەگى ا.گوركي اتىنداعى ورال مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە وقۋىن جالعاستىرىپ, ونى دا تابىستى اياقتايدى. بۇل 1966 جىل بولاتىن.
ول بۇدان كەيىن ءوزى ءبىلىم العان ورال مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ۇشۋ اپپاراتتارىن اۆتوماتتى باسقارۋ جۇيەلەرى», «جوعارى ماتەماتيكا» كافەدرالارىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر, اعا ينجەنەر, اعا وقىتۋشى لاۋازىمىندا ءجۇرىپ, جوعارى وقۋ جۇيەسىن, وقىتۋ, ءبىلىم الۋ ادىستەمەسىن, عىلىمي جۇمىستاردى اتقارۋ پرينتسيپتەرىن جەتىك مەڭگەردى. رەسەيدىڭ وسىنداي وزىندىك تاريحى بار بەدەلدى عىلىم ورداسىندا شىڭدالىپ, الداعى ۇلكەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق ىستەرگە قاجەتتى تاجىريبە جيناقتادى. اۋەل باستان ءساتتى باستالعان ەڭبەك جولىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولار ەدى, ءبىراق بويعا سىڭگەن وتانسۇيگىشتىك قاسيەت, ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە دەگەن قۇلشىنىس ەلگە ورالۋعا سەبەپ بولدى. وتانىنا ۇلكەن ءبىلىم ولجاسىمەن ورالعان سەرىكباي ءابدىعالي ۇلى 1972 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. سول ۋاقىتتان بۇگىنگە دەيىن ءبىر جەردە ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءوزى نەگىزىن قالاعان «باسقارۋ تەورياسى» كافەدراسىندا 1972 جىلدان باستاپ 35 جىل, ودان بەرىدە «ديففەرەنتسيال تەڭدەۋلەر جانە باسقارۋ تەورياسى» كافەدراسىندا ەڭبەك جولى جالعاسۋدا. كافەدرانى 35 جىل باسقارعاندا جىل سايىن جاڭا عىلىم كانديداتتارىن دايىندادى. بۇگىندە ولاردىڭ 12-ءسى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە جەتىپ وتىر.
سەرىكباي ابدىعالي ۇلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن «بەيسىزىق باسقارۋ جۇيەلەرىن تالداۋدىڭ كەيبىر ادىستەرى» دەگەن تاقىرىپتا 1970 جىلى الماتىعا كەلگەنگە دەيىن قورعاسا, 1978 جىلى «اۆتوماتتى باسقارۋ بەيسىزىق جۇيەلەرىن تالداۋ جانە تالعاۋ ادىستەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعادى. بۇل ديسسەرتاتسيالار ن.ە.باۋمان اتىنداعى ماسكەۋ تجۋ عىلىمي كەڭەسىندە دايەكتەندى. دەمەك, سەرىكباي ابدىعالي ۇلى وداق كولەمىندە عىلىم الەمىندەگى تانىمال تۇلعا بولدى دەسەك جاراسادى. تانىمال عالىمنىڭ قازاقستان عىلىمىن وركەندەتۋگە قوسقان سۇبەلى ۇلەسى مەملەكەت تاراپىنان ەسكەرىلىپ, وعان 1992 جىلى «قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. ارينە بۇل اتاق عالىمداردىڭ بارىنە بەرىلە بەرمەيدى. ۇزدىكتەر عانا الاتىن مەملەكەتتىك بەلگى. «ۇستازدان شاكىرت وزار» قاعيداسىنا سۇيسەنسەك, سونداي شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇۆاشىرحان جيەناليەۆ دەر ەدىك. ول ءبىرنەشە جىل قر ۇعا ماتەماتيكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ديرەكتور, وعان قوسا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ كەلەدى.
ۇستاز شاكىرتتەرىنىڭ جەتىستىكتەرىنە شىن جۇرەكتەن قۋانادى, وعان ودان دا زور تابىستار ءتىلەيدى. ولاردىڭ وسكەندىگىن ءوز ءمارتەبەسىنىڭ كوتەرىلگەنىندەي كورەدى. بۇل ىرىلىك بەلگىسى, مۇنداي قاسيەت تەك ۇلكەن ادامدارعا عانا ءتان قاسيەت بولسا كەرەك.
ماتەماتيكالىق زەرتتەۋ ءادىستەرىن جەتىك مەڭگەرۋ ارقىلى عالىم قازاقستاندا, قازاقستان عىلىمىندا تۇڭعىش رەت جاڭا عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىن ۇسىندى. ول ءتيىمدى باسقارۋ تەورياسى ءھام پراكتيكاسى, تەحنيكالىق ءبىلىمنىڭ ماتەماتيكالىق بىلىمگە سۇرانىسىنان تۋىنداعان عىلىمي باعىت ەدى. ەكى عىلىم سالاسىن ۇشتاستىرا بىلگەن, ولاردى ءوزارا ساباقتاستىقتا زەرتتەپ-زەردەلەگەن وقىمىستى جاڭا عىلىمي باعىتتىڭ ورنىعىپ ودان ءارى دامىپ وركەندەپ-وسۋىنە ۇلكەن كۇش جۇمساپ, قايرات-جىگەرىن سارپ ەتتى. بۇگىندە سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر. ءتيىمدى باسقارۋ كافەدرالارى, زەرتحانالارى, ءتىپتى ينستيتۋت اشىلىپ, بۇل باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى زور قارقىنمەن العا قارىشتاپ قادام باسۋدا.
1995 جىلى ۇستازىمىز سەرىكباي ابدىعالي ۇلى حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولسا, ال 1996 جىلى قازاقستان جوعارى مەكتەبى عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق ءمۇشەسى بولىپ سايلاندى. مىنەكي, بۇل عۇلاما عالىمنىڭ جان-جاقتى ەرەن ەڭبەگىنىڭ جانعاندىعىنىڭ, تانىلعاندىعىنىڭ, مويىندالعاندىعىنىڭ كورىنىسى. اكادەميا ەڭ جوعارى دارەجەلى عىلىمي مەكەمە بولسا, ونىڭ تولىق مۇشەلىگىنە الىنۋ – عىلىمعا دەگەن زور قۇرمەت, ونىڭ ەڭبەگىنىڭ جوعارى باعالانۋى بولىپ تابىلادى. سونىمەن, ۇستازىمىز ينفورماتيكا جانە پەداگوگيكا سالاسىندا جەتەكشى عىلىم ساپىندا.
ال ەندى سەرىكباي ابدىعالي ۇلىنىڭ عىلىم جولىن, عىلىمداعى ىزدەرىن, ياعني عىلىمي باعىتتارىن تارقاتىپ ايتار بولساق, ول – ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ باسقارىمدىق تەورياسى; ءتيىمدى باسقارۋ شەتتىك ەسەپتەرىنىڭ كونسترۋكتيۆتىك تەورياسى; جوندەمدى جۇيەلەردىڭ ءابسوليۋتتى ورنىقتىلىعى, باسقارىلىمدىعى جانە ولاردى ءتيىمدى باسقارۋ; فازا كەڭىستىگى ءتسيليندرلى ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ اۋقىمدى ابسوليۋت ورنىقتىلىعى, باسقارىلىمدىعى جانە ولاردى ءتيىمدى باسقارۋ; ءبىرىنشى تەكتى فرەدگولم ينتەگرال تەڭدەۋى جانە ونىڭ جىلۋ ءھام ديففۋزيالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋداعى قولدانىستارى. ءبىز مۇندا نەگىزگى باعىتتاردى عانا اتادىق. اتالعان سالالاردىڭ ءارقايسىسىنان قوماقتى دا تەرەڭ مازمۇندى تەوريالىق ءھام ءتاجىريبەلىك ناتيجەلەر الىندى. ماتەماتيكالىق زەرتتەۋ ادىستەرىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيە ءتۇستى, جاڭا وڭتايلى دا ىقشام ادىستەر ءدۇنيەگە كەلدى. قولدانبالى ماتەماتيكا نىساندارى ارتا ءتۇستى. وسى باعىتتاردىڭ قالىپتاسىپ, ودان ءارى دامۋىنا عالىم شاكىرتتەرىنىڭ دە قوسقان ۇلەسى مول.
پروفەسسور س.ايساعاليەۆ 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەگىن جاريالادى. ونىڭ 30-دان استامى يمپاكت-فاكتورى بار جۋرنالداردا جاريالانعان. بۇعان قوسا 11 مونوگرافيا مەن 6 وقۋلىق (تورتەۋى ورىس تىلىندە, بىرەۋى قازاق, بىرەۋى اعىلشىن تىلىندە) اۆتورى. حالقىنىڭ دارىندى ۇلى سەرىكباي ابدىعالي ۇلىنىڭ وسىنداي ۇلكەن ەڭبەكتەرى مەن كىتاپتارى بۇل كۇندە ۇرپاق قازىناسىنا اينالىپ وتىر.
پروفەسسور س.ايساعاليەۆتىڭ عىلىمي ءھام قوعامدىق جۇمىستارى «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, كسرو جوعارى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ «جوعارى ءبىلىم ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن اتالىپ ءوتتى. 1996 جىلى سوروس-قازاقستان حالىقارالىق سىيلىعى بەرىلدى. سونىمەن قاتار, ول عىلىم سالاسىنداعى ق.ءساتباەۆ اتىنداعى (1998ج), ءبىلىم بەرۋدىڭ قازىرگى قالىبىنا ساي كەلەتىن جاڭا بۋىن وقۋلىقتار جازۋ ءىسىندەگى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى (2000 ج), «جوو ۇزدىك وقىتۋشىسى » مەملەكەتتىك گرانتىنىڭ يەگەرى (2005 ج).
ال ەندى مارقاسقا ماتەماتيك سەرىكباي ابدىعالي ۇلىنىڭ ادامي قالپىنا كەلەر بولساق ول وزىنەن كەيىنگى جاستاردىڭ تاجىريبەلى ۇستازى, جارى ناعيما عۇمارقىزى ەكەۋى ۇل-قىزىنىڭ ارداقتى اكەسى, اياۋلى اناسى, نەمەرەلەرىنىڭ قۇرمەتتى اتاسى, سۇيىكتى اجەسى. قىزى سوفيا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قارجى مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەيدى. نەمەرەسى, ايساعاليەۆ جانىبەك – ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتى. مىنە, باقىت دەگەن وسى.
ماقسات قاليمولداەۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
اسەم قابيدولدانوۆا,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
