قىران بولىپ قونعان قياعا
سەنبى, 20 قازان 2012 7:49
ءبىلىمى مەن عىلىمى دامىعان ەل عانا الەمدىك وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الادى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, تاباندىلىقپەن ەڭبەك ەتكەن مايتالماندارىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا دا ۋاقىت تالابىنا ساي ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاستى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان ساڭلاقتارىمىزدىڭ ءبىرى سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ بۇگىندە 85-ءتىڭ اسقار بيىگىن باعىندىرىپ وتىر.
سەنبى, 20 قازان 2012 7:49
ءبىلىمى مەن عىلىمى دامىعان ەل عانا الەمدىك وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الادى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, تاباندىلىقپەن ەڭبەك ەتكەن مايتالماندارىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا دا ۋاقىت تالابىنا ساي ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاستى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان ساڭلاقتارىمىزدىڭ ءبىرى سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ بۇگىندە 85-ءتىڭ اسقار بيىگىن باعىندىرىپ وتىر.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ جاستايىنان ەڭبەكتى سەرىك ەتكەن, قاي ءىستىڭ بولماسىن جەمىستى بولىپ ونۋىنە اۋەلى نيەت پەن زەيىن قاجەتتىگىن ەرتە ۇعىنىپ, تاباندى ەڭبەگىمەن ەلىنە سىيلى بولا بىلگەن جان. ونىڭ عىلىمي-وقىتۋشىلىق ءومىر جولى, قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋى باعىتىندا جاساعان قادامدارى, ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى, ازاماتتىق ۇستانىمى مەن ادامي قاسيەتتەرى بارشاعا جاقسى ءمالىم.
سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ 1927 جىلى قازان ايىنىڭ 15 جۇلدىزىندا قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى, قازاقى قايماعى بۇزىلماعان جاڭاقورعان كەنتىندە ءدۇنيەگە كەلگەن. مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇزدىك سۋىرىلىپ شىققان بوزبالا – بولاشاق عالىم سۇلتان سارتاي ۇلى الماتى قالاسىنا ۇلكەن ءۇمىتىن ارقالاپ كەلىپ, الماتى مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ول ءبىلىم جولىن مۇنىمەن ءتامامداماي, ءۇمىت وتىن ءارى قاراي جالعاپ, ءبىلىمىن ءماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا جالعاستىرادى. سۇلتان سارتاي ۇلىنىڭ عىلىم جولىنداعى العاشقى قادامى اسپيرانتۋرادان باستالادى.
وسىنداي تانىمال ءبىلىم وردالارىندا ءبىلىم العان سۇلتان اعاي ءوز قاتارلاستارىنىڭ ۇزدىگى بولدى. ستۋدەنتتىك كەزدىڭ وزىندە قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسقان ول ينستيتۋتتى, اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن 1952 جىلدىڭ قاراشا ايىنان الماتى مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشى قىزمەتىنەن باستايدى. ودان سوڭ وسى ينستيتۋتتا دوتسەنت, مەملەكەتتىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىننەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوتسەنت, مەملەكەتتىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسى مەن تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور قىزمەتتەرىن اتقاردى. عىلىمنان قول ۇزبەي ءجۇرىپ, 1952 جىلى قازان ايىندا كانديداتتىق, 1970 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1975 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-ءمۇشەسى, 1996 جىلى قر الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى عىلىمي دارەجەسىن يەلەندى.
سۇلتان سارتاي ۇلى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ بويىنداعى ەڭ ىزگى قاسيەتتەر – قاراپايىمدىلىق, كىشىپەيىلدىلىك, ۇلتجاندىلىق, ىسكەرلىك, ەڭبەكقورلىق جايىندا ايتپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. دانا حالقىمىز «قاراپايىمدىلىق – كەمەڭگەرلىكتىڭ كوركى» دەگەن ۇلى ءسوزدى ءوزىنىڭ وسىنداي ۇلدارىنا ارناپ ايتقان شىعار, بالكىم. « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول», – دەگەن حالىق دانالىعىن بەرىك ۇستانعان سۇلتان سارتاي ۇلى قازاقستان جانە تمد ەلدەرى تۇگىلى, ەۋروپا مەن ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە تانىمال بولا تۇرا, كەز كەلگەن ورتادا جىلى ءارى دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ, بارشانى قاراپايىمدىلىعىمەن باۋراپ الادى. ول ءوزىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىنىڭ, تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتتى. بۇگىندە ول قر ۇعا اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى مەكتەپ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاراز, سەمەي جانە قىرعىز-سلاۆيان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, قىرعىز زاڭ اكادەمياسىنىڭ رافيك تۇرعىنبەكوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتى الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرىنە تانىمال ءىرى تۇلعا. ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت بىلدىرە وتىرىپ قاجىماي ەڭبەك ەتكەن اسىل ازاماتىمىز قارا شاڭىراق قازۇۋ اتتى ءبىلىم وردامىزدى, تىپتەن رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىم سالاسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال ماماندارمەن قامتاماسىز ەتتى, تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس وزبەكستان, قىرعىزستان ت.س.س. شەت مەملەكەتتەردىڭ دە عىلىمىنىڭ دامۋىنا اتسالىستى.
ۇلتتى ءسۇيۋ, ەلگە شىنايى قىزمەت ەتۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن, سوزبەن عانا ەمەس, ءىسپەن دالەلدەنەتىن ۇلى ءىس. ۇلت تاعدىرى, ءتىل تاعدىرى ەل تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسىنى تەرەڭ ۇعىنعان سۇلتان سارتاي ۇلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تىرەگى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ, ودان تۋىندايتىن ءماسەلەلەردى ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتتى. سول ارقىلى ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا, شەتەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا وزىندىك سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان ازاماتتار قاتارىنان ورىن الدى. كەز كەلگەن جينالىستاردا, سالتاناتتى جيىنداردا ول قازاق تىلىندە سويلەۋدەن جاڭىلعان ەمەس.
ۇلاعاتتى ۇستاز شاكىرتتەرىمەن, جالپى ستۋدەنت قاۋىمىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ سۇراق-ساۋالدارىنا, پىكىرلەرىنە ەرەكشە دەن قويۋعا تىرىسىپ, ولاردىڭ بويىندا بىلىمگە, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋعا, سول ارقىلى ءبىلىم, عىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە ۇلكەن ءمان بەرەدى. ەڭبەكقور ادامنىڭ جۇمساعان كۇشىنەن گورى بىتىرگەن ءىسى انىق كورىنەدى. تەك قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عانا ەمەس, جالپى, زاڭ عىلىمىنىڭ كۇننەن كۇنگە دامىپ, تىڭ وزگەرىستەرگە, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋىندە سۇلتان سارتاي ۇلىنىڭ ۇلەسى مول. ءوزىنىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ول اينالاسىنداعى ادامداردى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, جىگەرلەندىرىپ كەلەدى.
«ۇستازدىق ەتۋ – ۋاقىت ۇتۋ ەمەس, وزگەنىڭ ۋاقىتىن ايالاۋ, ءوزىڭنىڭ ۋاقىتىڭدى اياماۋ», دەپتى شىعىستىڭ ءبىر عۇلاماسى. بۇل ۇلاعاتتى ءسوز بەينەبىر ءبىزدىڭ ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى سۇلتان سارتاي ۇلىنا ارنالىپ ايتىلعانداي. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ قىمبات تا اسىل ۋاقىتىن شاكىرتتەرىنىڭ بويىنداعى قاسيەتتەردى دەر كەزىندە تانىپ, اشۋعا, دامىتۋعا ارناۋدا اركەز باسقالارعا ۇلگى-ونەگە بولا بىلۋدە. ءيا, عاسىرلار جىلجىپ وتسە دە «ۇستاز» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى وزگەرمەك ەمەس. جالپى, ۇلتجاندى ءبىلىمدى جاستار ءتاربيەلەۋ – اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ الدىنداعى بورىش.
سۇلتان سارتاي ۇلى ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىندا 600-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازىپ جاريالاعان, بىرنەشە عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارىن دايىنداعان ۇلاعاتتى ۇستاز-عالىم. ونىڭ «قازاق سوۆەت مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى», «وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگى», «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ءبيلىگىنىڭ ەڭ جوعارعى وكىلدى ورگانى», «ش.ءۋاليحانوۆتىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق كوزقاراستارى» (قوسالقى اۆتورلىقتا), «ستانوۆلەنيە كونستيتۋتسي رەسپۋبليكي كازاحستان: پروبلەمى ي پەرسپەكتيۆى» (قوسالقى اۆتورلىقتا), «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قالىپتاسۋى: پروبلەمالارى مەن بولاشاعى» (قوسالقى اۆتورلىقتا), «تاۋەلسىز قازاقستان – ەگەمەندى مەملەكەت» (قوسالقى اۆتورلىقتا) كىتاپتارى, سونداي-اق ونىڭ جالپى رەداكتسياسىنا باسشىلىق ەتۋىمەن جازىلعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق تاريحى», «قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ ماتەريالدارى» (قوسالقى اۆتورلىقتا) ەكى تومدىق وقۋلىعى, «پوليتيچەسكايا ي پراۆوۆايا يستوريا كازاحستانا» (قوسالقى اۆتورلىقتا), تاعى دا وزگە عىلىمي ەڭبەكتەرى قاي كەزدە دە ماڭىزىن جويمايتىن قۇندى ءدۇنيەلەر بولىپ تابىلادى.
سۇلتان اعا تەك ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, زاڭ عىلىمىنىڭ اتاسى, مەملەكەتتىك قايراتكەر عانا ەمەس, وتباسىندا ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان قايىرىمدى اكە, وتباسىنا دەگەن, وتانىنا دەگەن پەرزەنتتىك بورىشىن ۇنەمى ويلاپ جۇرەتىن ابزال ازامات, ارداقتى اتا, اعايىن-تۋعاننىڭ ماقتانىشى مەن ابىرويىنا اينالعان اقساقال.
سۇلتان سارتاي ۇلى ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىندا جاۋاپكەرشىلىگى مول تالاي قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ, ەل قۇرمەتىنە ءبولەندى. ءبىرنەشە مارتە جوعارعى كەڭەستە حالىق وكىلى بولعان ول قازاقستاننىڭ ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, دامۋىنا نەگىز قالاعان بىرقاتار زاڭ اكتىلەرىنىڭ جوبالارىن ءازىرلەۋگە اتسالىستى, قازاقستاننىڭ اتىنان كوپتەگەن حالىقارالىق ءىس-شارالارعا قاتىستى. سونىمەن قوسا, كەمەڭگەر ۇستاز, ۇلاعاتتى ازامات سۇلتان سارتاي ۇلى مەملەكەت باسشىسى جانىنان قۇرىلعان كەڭەسشى ورگان – پرەزيدەنتتىك كەڭەستىڭ العاشقى قۇرامىنا كىردى, قازاقستان زاڭگەرلەرى وداعىنىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولدى.
سۇلتەكەڭ جايلى ءسوز ساباقتاي وتىرىپ, ۇلى ابايدىڭ «بيىك مانساپ, بيىك جارتاس. وعان ورمەلەپ جىلان دا شىعادى, قالىقتاپ ۇشىپ قىران دا شىعادى», – دەگەن سوزدەرىن ەرىكسىز ويعا الاسىڭ. ءيا, ول ءوز بيىگىنە ادال ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسىندە قىران بولىپ كوتەرىلگەن ازامات. «ۇستاز باقىتى – وزىپ تۋعان شاكىرتى» دەي كەلە, سۇلتان اعا سىزگە اتىڭىزدى ايداي الەمگە پاش ەتەتىن تالانتتى دا ءبىلىمدى شاكىرتتەرىڭىز كوبەيە بەرسىن دەگەن تىلەك بىلدىرەمىز. وعان جەتۋ ءۇشىن اللا تاعالا سىزگە تەك دەنساۋلىق پەن ۇزاق عۇمىر بەرگەي دەپ تىلەيمىز!
عالىم مۇتانوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
الماتى.
