ايماقتار • 21 ءساۋىر، 2019

اقسايدا جولبارىس باتىر ۇلىقتالدى

666 رەت كورسەتىلدى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقساي قالاسىندا «ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جانە جولبارىس تورى ۇلى باتىردىڭ ءومىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى.

وسى شارا اياسىندا قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە شىققان «جولبارىس باتىر تورى ۇلى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ، دەرەكتى فيلم كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭىرلىك كيەلى نىسانى تىزىمىنە كىرگەن تاريحي تۇلعانىڭ ءومىر جولى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە ارنالعان عىلىمي جيىنعا ەلىمىزدىڭ نۇرسۇلتان، اقتوبە، قوستاناي، قىزىلوردا جانە رەسەيدىڭ استراحان قالاسىنان كەلگەن عالىم تاريحشىلار قاتىستى.

- كىشى ءجۇزدىڭ تابىن رۋىنان شىققان جولبارىس باتىر – بار عۇمىرىن تۋعان جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ارناعان تاريحي تۇلعا. جولبارىس تورى ۇلى 1785 جىلى تۋعان. ول بەلگىلى ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ بولە اعاسى. باتىردىڭ ادىلەت ءۇشىن ىشكى جانە سىرتقى جاۋلارىمەن كۇرەسى حالىق اراسىندا اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن. ونىڭ ەسىمى ورىس مۇراعات قۇجاتتارىندا ءجيى كەزدەسەدى. جولبارىس باتىر XIX عاسىردىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي وقيعالارىنا بەلسەنە قاتىسقان. 1823 جىلى جولامان تىلەنشى ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن بولعان كوتەرىلىس كەزىندە رەسەي بەكىنىستەرىنە شابۋىلعا قاتىسقان. ەلگە بەدەلدى، ىقپالدى تۇلعانى ورىس بيلەۋشىلەرى دە ءتۇرلى سىي-سياپاتپەن ءوز جاعىنا تارتۋعا تىرىسقان، - دەيدى وسى كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولداۋ قورىنىڭ» ديرەكتورى ايبولات قۇرىمباەۆ.

وسى كونفەرەنتسياعا استانامىز نۇر-سۇلتان قالاسىنان ارنايى كەلگەن «قاسيەتتى قازاقستان» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باتىرحان جۇماباەۆ ءوز سوزىندە بۇكىل قازاقستان بويىنشا 25 مىڭنان اسا تاريحي ەسكەرتكىش بار ەكەنىن ايتتى.

- سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 185 جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسان، 463 جەرگىلىكتى نىسان تىركەلدى. ياعني، ەلىمىزدە 700-گە جۋىق ساكرالدى نىسان بار. بۇگىندە ءبىز سوۆەت وداعى كەزىنەن بەرى وزگەرمەي كەلە جاتقان تاريحي ەسكەرتكىشتەر تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن پارلامەنتكە ۇسىندىق. ول بويىنشا «قاسيەتتى نىسان» تىزىمىنە ەنگەن كيەلى نىساندار بولاشاقتا ارنايى رەەسترگە تىركەلىپ، مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىنا الىنادى. سول ارقىلى كەيبىر ورەسكەل جاعدايلارعا تيىم سالىنادى. مىسالى، قوستاناي وڭىرىندە اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كەسەنەسى بار. سول كەسەنەگە جاڭادان ۇيلەنىپ جاتقان جاستار ءتاۋ ەتىپ كەلەدى. بىراق سول جەردە تۇرىپ اققاينار – شامپان اتادى. وسىنداي سوراقىلىق داستۇرگە اينالىپ كەتكەن. بولاشاقتا مەملەكەت قورعاۋىنا الىناتىن مۇنداي ورىنداردا جوعارىداعىداي ورىنسىز نارسەلەر بولمايدى، ونى ءار وڭىردەگى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتسياسى باقىلايدى. بۇل زاڭناما 2020 جىلى كۇشىنە ەنەدى دەپ ويلايمىن، - دەيدى باتىرحان جۇماباەۆ.

وسى جيىندا باتىردىڭ ۇرپاعى، جولبارىس باتىردىڭ ساۋىتىن بۇگىنگە ساقتاپ جەتكىزگەن جولدىعالي اقساقال باتىرحانوۆ ءبورلى وڭىرىندە باتىردىڭ ەسىمىمەن، ءومىر جولىمەن بايلانىستى جەر-سۋ اتاۋلارى كوپ ەكەنىن ايتىپ بەردى. ءبىر قىزىعى، بۇگىندە اقساي قالاسىندا ۇلتتىق ات سپورتى مەن باسقا دا ۇلتتىق ويىندار وتەتىن الاڭ جولبارىس باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. بۇل شىنىمەن دە باتىردىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيگەن جەر ەكەن. ودان بولەك، قارعالى، شيەلىساي، ۇشاعاش، جولبارىس سايى، باقتىارال مەن تۇيەشى سىندى ورىندار جولبارىس تورى ۇلىنىڭ قونىسى بولعان، ءتۇرلى تاريحي وقيعالار وتكەن كيەلى توپىراق ەكەن.

كونفەرەنتسيادا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سامات قۇرمانالين «وتارشىلدىق داۋىردەگى قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ ساباقتاستىعى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساسا، قوستاناي وبلىسىنداعى جانگەلدين مۇراجايلار كەشەنىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەي 1868-1870 جىلدارداعى ورال، تورعاي جانە ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسى تۋرالى ءسوز قوزعادى. استراحاننان كەلگەن عالىم راحمەت باشباەۆ استراحان وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ جالپى قازاق دالاسىنداعى قانداستارىمەن تاريحي بايلانىسى جايىندا سىر شەتتى. ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى بقمۋ-دىڭ ماگيسترانتى، جاس عالىم ءۋاليحان ساعيدۋللين جولبارىس باتىر تورى ۇلىنا قاتىستى ورىنبور مۇراعاتىنان تابىلعان جاڭا قۇجاتتاردى ورتاعا سالدى. كونفەرەنتسيانىڭ سەكتسيالىق وتىرىسىنا جەرگىلىكتى مەكتەپتەردىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمدەرى بەلسەنە قاتىسىپ، تۋعان جەر تاريحىنا قاتىستى ولكەتانۋشىلىق ىزدەنىستەرىن جاريا ەتتى. بۇل جيىننىڭ ەڭ پايدالى ءۇردىسى دە كاسىبي عالىمدار مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ وسىنداي ساباقتاستىعى بولدى دەر ەدىك.

ايبولات قۇرىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا، باتىس قازاقستان وبلىسىندا كيەلى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى مۇنداي عىلىمي كونفەرەنتسيا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ۇيىمداستىرۋشىلار اقساي قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاتقان جولبارىس باتىر تورى ۇلىنىڭ زيراتى باسىنا بولاشاقتا ەڭسەلى ەسكەرتكىش بەلگى تۇرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق كونفەرەنتسيانىڭ قارارىنا تاريحي تۇلعانىڭ اتىنا ورتا مەكتەپ پەن اقساي قالاسىنان كوشە اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلىپ، جەرگىلىكتى ءماسليحات پەن اكىمدىككە جولداندى.
سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار