• 12 قازان, 2012

الاشتىڭ اقساقالى

31 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

الاشتىڭ اقساقالى

جۇما, 12 قازان 2012 7:07

حح عاسىرداعى تاريحي عالاماتتارعا تولى ۇلى وزگەرىستەردەن ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى وي تۇيگەن عۇلاما عالىم, ۇلت بولاشاعىنىڭ قامىن ويلاپ, شاكىرت شىڭداعان ۇستاز, ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن تانۋدا كوشەلى كورەگەندىكپەن كوش باسىندا جۇرگەن ساناتكەر, ادالدىقتان تامىر تارتقان ادامدىق اردىڭ ايناسى ىسپەتتى تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىن ءبىز ەڭ الدىمەن ۇستاز رەتىندە تانىعان ەدىك. بۇگىندە اياۋلى اعامىزبەن تانىس-ءبىلىس, شاكىرت-ۇستاز, ىزەتتى ءىنى-تالىمگەر اعا, ىزدەنىمپاز تالاپكەر-عيبراتتى عۇلاما, عىلىم-بىلىمدەگى ارىپتەس سىندى قارىم-قاتىناستا جۇرگەنىمىزگە دە 37 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ومىردە وزىندىك ءىز قالدىرعان وسىناۋ جىلدار ءبىر ادامنىڭ ءبىتىم-بولمىسىن تانىپ-بىلۋگە ازدىق ەتپەسى كامىل. ەندەشە, سول ءبىر جىلدار شەجىرەسىنەن سىر تارتىپ, وي ءتۇيىپ كورسەك دەپ وتىرمىز.

جۇما, 12 قازان 2012 7:07

حح عاسىردىڭ 70 جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىندا باعىمىز جانىپ, قازگۋ اتتى قارا شاڭىراقتىڭ ستۋدەنتتەرى اتاندىق. ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى وقۋ ورداسىندا اتاق داڭقى جەر جارىپ تۇرعان, ەلگە بەلگىلى, جۇرتقا تانىمال ءبىراز ۇستازداردى وقۋعا ءومىرلىك ءتاجىريبە جيناپ كەپ ءتۇسكەن ءبىز سياقتى «ءتىس قاققاندار» سىرتتاي شىرامىتىپ, جازباي تانۋشى ەدىك. سولاردىڭ ءبىرى ساكەن جايلى كىتاپتارىن قىزىعا وقىپ, باسپاسوزدەگى وتكىر دە ويلى ماقالالارىن ءجىبەرمەي قارايتىن اياۋلى ۇستاز تۇرسەكەڭ بولاتىن.
ۇستاز جوعارعى كۋرستارعا ءدارىس وقيتىندىقتان دا, العاشقىدا ۋنيۆەرسيتەت دالىزىندە عانا كورىپ قالىپ جۇردىك. ءجۇزتانىس بولماساق تا, وزىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە ىزەتپەن بەرگەن سالەمىمىزدى ول كىسىنىڭ جىلى قابىلداپ, ك ۇلىمسىرەي باس يزەپ وتكەنىنە ءماز بولاتىنبىز.
ءبىزدىڭ, ياعني, ادەبيەتكە, عىلىمعا جاقىنداۋ جۇرگىسى كەلەتىن جىگىت-قىزداردىڭ ءبىرىنشى كۋرستا ەكى باقىتى بولدى دەپ بىلەم. ونىڭ ءبىرىنشىسى, «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» پانىنەن ءار ساباعىن كەمەرىنەن اسىپ توگىلگەن كەمەل ويلارىمەن بايىتىپ جاتاتىن زەكەڭ – زەينوللا قابدولوۆتىڭ ءدارىس وقۋى. ەكىنشىسى, تالاپتى ءجىگىت-قىزداردى توپتاستىرعان تۇرسەكەڭنىڭ – تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ عىلىمي ۇيىرمەسى. شىركىن-اي! سول كەزدەگى ۇستازداردىڭ ءشاكىرتكە, ءاسىرەسە, تالاپتى شاكىرتكە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي ىزدەنىسكە باۋلۋعا دەگەن قۇلشىنىستارى مەن ۇيرەتۋدەن جالىقپاس قاسيەتتەرىنە تاڭدانباسقا شاراڭ جوق-اۋ. دانىشپان ابايدىڭ: «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەگەنى سول كەزدىڭ ۇستازىنا, «ءبىلىمدىدەن شىققان ءسوز – تالاپتىعا بولسىن كەز» دەگەن ارمانى سول تۇستىڭ شاكىرتىنە ارناپ ايتىلعانداي.
تۇرسەكەڭنىڭ ۇيىرمەسىنە ءبىرىنشى كۋرستا مەنى اياۋلى الما اپاي – الما قىراۋباەۆا الىپ كەلگەن ەدى. عىلىم اتتى تىلسىم دۇنيەنىڭ, عاجايىپ الەمنىڭ تابالدىرىعىن سولاي يمەنە اتتاعان ەدىك. كەيىننەن, ەسەيگەن سوڭ, سول ءبىر عىلىمنىڭ الىپپەسىن قولعا ۇستاتقان اعانىڭ ءتول شاكىرتىنە اينالدىق…
ءار اپتانىڭ بەيسەنبى كۇنى ۇستازىمىز كيروۆ پەن پانفيلوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى باس كورپۋستىڭ استىڭعى قاباتىنداعى 107-دارىسحاناعا جيناپ الىپ, ەكى ساعات بويى, كەي كەزدەردە ءتورت ساعاتقا سوزىلىپ كەتەتىن عىلىمي ۇيىرمە جۇمىسىن باستاي جونەلەتىن. مەن سول تۇستان باستاپ تۇرسىنبەك اعاي بويىنداعى ۇستازدىق قاسيەتتەردى, ۇلىق ۇستازعا ءتان ۇلاعاتتىلىقتى, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا دەگەن ادالدىقتى تانىپ بىلە باستادىم دەسەم, وتىرىك ايتقاندىق ەمەس. ول كىسىنىڭ تالاپتى مەن تالانتقا جول اشقان ىزگى مەيىرىمى, ادال كوڭىلدەن تۇراتىن ازاماتتىق بيىك پاراساتى, شاكىرت ءۇشىن جاساعان ءار جاقسىلىقتان جانى راحات تاباتىن ۇستازدىق ىسكە شىن بەرىلگەن شىنايى بولمىسى ايرىقشا قاسيەتتەر رەتىندە وزىنە ۇيىرە تارتىپ تۇراتىن.
ءبىرىنشى كۋرستىڭ «سارى اۋىز بالاپاندارىمەن» ءتورتىنشى كۋرستىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ءتۇگەل بىلگەن «عۇلامالارىنا» دەيىن باس قوسقان بۇل «جيىندى» تۇرسەكەڭ ءوز ۋاقىتىن اياماي, شاكىرت جانىن ايالاي وتكىزۋشى ەدى. ۇستاز ءتوزىمىنىڭ سىرىن كەيىن ۇقتىق. ول ءار ستۋدەنت جاساعان باياندامادان جىلت ەتكەن ۇشقىندى ءدال اڭعارىپ, تالقىلاۋلار تۇسىندا ايتىلا قالعان وتكىر پىكىر, تاپقىر ويدى ءجىتى سارالاپ, بيىك تالعامدى ءدال تانىپ باعالايتىن. ءار شاكىرت بويىنداعى بۇعىپ جاتقان ۇياڭ دا بۇيىعى تالانت پەن دارىن كوزىن دەر كەزىندە اشۋعا ۇمتىلىپ, بالاۋسا جاستىڭ بويىنداعى ءالى بۇزىلا قويماعان عىلىمعا دەگەن تازالىق پەن ادامي مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تۇنبا تۇنىقتىعىن ساقتاپ قالۋعا تىرىساتىن. ءسويتىپ, اعامىز قاي بالانىڭ نەگە بەيىم, نەندەي باعىت-باعدار ۇستارىن ەرتە اڭعاراتىن-دى. كەيىننەن ۇلكەن كۋرستاردا ءوز ءۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ادەبيەتكە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن تانىتقان, ەركىن پىكىرلى, العىر ويلى ستۋدەنتىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ادەبي زەرتتەۋگە بەيىمدەي باستايتىن. ءوز بويىنداعى جاقسى قاسيەتىمەن كوزگە تۇسكەن, نازارعا ىلىككەن ىزدەنىمپاز ستۋدەنت ۇستاز مەيىر شاپاعاتىنان تىس قالعان ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 1968 جىلىنان جۇرگىزە باستاعان وسىناۋ ۇيىرمەدە بولعان شاكىرتتەرىنىڭ كوبىن تۇرسەكەڭ قولىنان جەتەكتەپ اكەپ, عىلىمعا قوستى. ۇستازدىڭ ۋاقىتتى تەككە وتكىزبەەنىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك بۇل.
مەنىڭ بۇل جايدى تاپتىشتەي جازىپ جاتقانىم, تۇرسەكەڭدەي اعانىڭ وزگەدەن ەرەك وزىندىك ءبىر قىرىن اشۋعا تىرىسقانىم عوي. جالپى العاندا, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى – ۇستازدىعى مەن عالىمدىعى, ادامدىعى مەن ازاماتتىعى, ساناتكەرلىگى مەن قايراتكەرلىگى تۇتاسىپ كەتكەن تۇلعا! ۇستاز بويىندا بىتە قايناسقان وسىناۋ قاسيەتتەردى ءبولىپ جارۋعا, ءبولشەكتەۋگە استە بولمايدى.
ەڭ الدىمەن اشىپ ايتارىمىز, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى بويىنداعى بار قاسيەتتىڭ باسىن قوسىپ, ىدىراتپاي ۇستاپ تۇرعان ۇلى قۇدىرەت – ونىڭ ۇلت رۋحانياتىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى. ءويتكەنى, ول – ۇلت رۋحانياتىن, سول ارقىلى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋگە سانالى عۇمىرىن تۇگەل باعىشتاعان ازامات.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جۇرەگىنەن بالا كەزدەن ورىن تاپقان. قاسيەتتى ارقا مەن كورىكتى كوكشە ءبىر-بىرىمەن شەكتەسەر جەردە دۇنيەگە كەلىپ, تۋعان تابيعاتتىڭ بار اسىلىن بويعا جيناپ بۇلا وسكەن, سۇلۋ دا سىمباتتى جاس جىگىتتىڭ ەڭبەك جولىن ونەردەن باستاعانى تەگىنەن-تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى. اللانىڭ سالعان جولى شىعار, ۇلى وتان سوعىسى اياقتالار تۇستا مەكتەپ بىتىرگەن بوزبالا قازاقتىڭ ايگىلى ءانشىسى قوسىمجان باباقوۆتىڭ ءجون ءسىلتەۋىمەن, قازاق قىزدارىنان العاش شىققان ونەر قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى زاعيفي ءتىنالينانىڭ كومەگىمەن اقمولا وبلىستىق تەاترىنا ءارتىس بولىپ الىنادى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ ءومىر جولىن ونەرمەن وزەكتەس ەتىپ ورە باستايدى.
سان ونەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءسوز بەن ساز, سۋرەت پەن قيمىلدان تۇراتىن جاندى ونەر تەاتر ءومىرى, اسىرەسە, جاس بالانىڭ بويىنداعى ءسوز ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىقتى ارتتىرا تۇسەدى. وسىلاي جانىن الديلەپ, وزگەشە ءبىر الەمگە ەلىكتىرىپ جۇرگەن قۇپيانىڭ سىرى اشىلادى. ول وزىنە «جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلاعان» قۇدىرەتتى ءسوز ونەرىن ماڭگىلىككە قالاپ الادى. كوڭىلدى قىتىقتاعان قيالدىڭ جەتەگىنە ەرىپ, الماتىعا كەلەدى… وقىدى, توقىدى… كوردى, ءبىلدى… ەلىكتەدى, ەركىن كەتتى… ارماننىڭ اق جولىن تاپتى, وزىندىك بيىككە جەتتى… ول بيىككە تۇرسەكەڭ اللا بەرگەن تالانت پەن دارىندى تالماس تالاپپەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ىرگەلى ىزدەنىس, ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا شىقتى.
ال ارداقتى ازاماتتى حالقى دانا تانىپ, ەل ابىزىنا اينالدىرعان قاسيەتتەرىنىڭ اسىلى قايسىسى دەسەڭىز, ول شىندىقتى مويىنداعان تۋرالىق دەر ەدىك. ول كىسىنىڭ بۇكىل تىرلىگىنىڭ تىرەك كۇشى وسى شىنشىلدىقتان قۋات العان تۋرالىقتا جاتىر. بۇعان تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ءومىر جولى كۋا.
شىندىقتىڭ اۋىلىن ىزدەگەن جاستىق جىگەر عىلىم اتتى ايدىنعا اق جەلكەنىن كوتەرتىپ, تاۋەكەل قايىعىن سالعىزدى. بىلگەنىمدى بولىسسەم, «ادامدىقتىڭ ءدانىن سەپسەم» دەگەن ءۇمىت ۇستازدىق جولعا ءتۇسىردى. مىڭداعان شاكىرتىنىڭ جۇرەگىنە جاققان شىندىق شىراعى نۇرلى ساۋلەگە اينالىپ, ساناسىنا جارىق ءتۇسىرىپ, ەلىنىڭ ويىن وياتتى. بۇل كۇندە ءيىسى قازاق اتىن بىلەتىن ازامات تۇلعاعا اينالدى.
سان قىرلى ساڭلاق ساناتكەردىڭ سانالى عۇمىرىندا عىلىمنىڭ ورنى ەرەكشە-اق! عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك ءادىس-تاسىلىنە ءتان سيپاتتىڭ ەڭ باستىسى ادەبيەت تاريحى مەن تاريحتىڭ جىگى اجىراماستاي بىرلىكتە كورىنىس تابۋى دەپ بىلەمىز. “قولىنداعى قالامى جىلجىپ جەرگە تۇسكەنشە, كۇيمەسىنە ءۇمىت پەن كۇدىكتى قاتار جەگىپ جۇرە بەرگەندى” ارمان ەتكەن جاس ىزدەنۋشى ءا, دەگەندە-اق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى ءوز باعىتىن دۇرىس تاڭداپ, تاپ باسىپ تاني العان سەكىلدى. ال ەندى, باعدار تۋرا بولعاندا, ءىستىڭ ناتيجەلى بولارى بەسەنەدەن بەلگىلى. تۇرسەكەڭ – ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «وسىنى مىقتاپ ۇعىنعان» جان. سوندىقتان دا تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ العاشقى تاڭداعان تاقىرىبى – عىلىمعا كەلىپ قالعان سوڭ, شاپ بەرگەن «سۋعا كەتكەن تال قارمايدىنىڭ» تاقىرىبى ەمەس, بەينەتىنىڭ كەرمەك ءدامى سەزىلىپ تۇراتىن «تەرەڭنەن مارجان تەرمەكتىڭ» ىزدەنىسى. تۇڭعىش زەرتتەۋ جۇمىسى «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ داۋىرىندەگى يدەيالىق-تۆورچەستۆولىق ماسەلەلەر (1917-1929)» اتالىپ, اتى ايقايلاپ تۇرعان ەڭبەگىنىڭ وزىندە-اق ادەبيەتىمىزدەگى كۇردەلى دە قيىن كەزەڭگە بوي ۇرىپ, ايتىس-تارتىستىڭ وتىنا شارپىلماي, تۇجىرىمدى ويلارىمەن ادەبي-عىلىمي ورتانى مويىنداتتى. سودان بەرگى ۋاقىتتا جەلىلەس قوس عىلىم – ادەبيەت پەن تاريحتىڭ بىرلىگىنەن شىندىق ىزدەگەن ادەتىنەن استە جاڭىلعان ەمەس.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى قانداي ەڭبەك جازباسىن, ءتىپتى كىشىگىرىم ماقالاعا وتىرسا دا, اۋەلى تاقىرىپتى ابدەن يگەرىپ, قاجەتتى ماتەريالداردىڭ ءبارىن ءبىلدىم, ەندى ەشبىر قوسپاسىز وي قوزعاۋعا بولادى دەگەن سەنىمگە يە بولعاندا عانا ىسكە كىرىسەدى. سوندىقتان دا عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ءتان تاعى ءبىر قاسيەت – شىندىقتان اۋىتقىماي, شىرايلاندىرا جازۋ. ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن ازامات ءۇشىن بۇل ءبىر ۇلكەن عانيبەت. شىعارماشىلىق جولىندا «باردى بارشا اشىق تا ايقىن بايانداۋ» پرينتسيپىن قالىپتاستىرعان عالىم, ۇستانعان باعىتىنان ەش اينىماستان كەلەدى. بۇعان دەيىنگى 40-تان استام كىتاپتىڭ ءون بويىنا جەلى بولىپ تارتىلعان شىنشىلدىق, كەيىنگى تۋىندىلاردىڭ دا نەگىزگى ارقاۋى بولارىنا سەنىم مول.
اڭعارا العان ادامعا تۇرسەكەڭنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى اۋقىمدى دا ارنالى ءۇش سالادان تۇرادى. ولاردىڭ جەكە-جەكە العاندا ارقايسىسىنىڭ وزىندىك سىرى جەتەرلىك. جالپى, عالىم ادامعا ءوزىنىڭ مىنەز قۇلقى مەن جىگەر-قايراتىنا ۇيلەسىم تابار تاقىرىپتاردى تاڭداي الۋدىڭ بەرەرى مول-اق. بۇل تۇرعىدان العاندا, تۇرسەكەڭ تاعى دا باعى جانعان جان. ويتكەنى, ادەبيەتتەگى «اقتاڭداقتاردى» ايتۋ ءۇشىن, ءبىربەتكەي مىنەز, قايتپاس قايسارلىق كەرەك. ەرتەرەكتە 1917-1930 جىلدار اراسىنداعى ادەبيەت تاريحىن ارقاۋ ەتكەن ەڭبەككە كىرىسكەندە-اق, كەيىن زاڭعار زەرتتەۋشىگە اينالۋدى ماقسات تۇتقان جاس جىگىت «اقتاڭداقتار الەمىنىڭ» تابالدىرىعىنان اتتاعانىن سەزگەن-اق بولار. سەزە تۇرىپ, وزىنە سەنگەن دە بولار. قالاي دەگەندە عالىم تۇرسىنبەك سول العاشقى ادىمنان باستاپ قازاق ادەبيەتىندەگى «اقتاڭداقتار» قۇپياسىن اشۋمەن كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى, عالىم وزىنە «ءباسىرە» ەتىپ العان ادەبيەت تاريحىنىڭ كەڭ اۋقىمى حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىندە الىپتار مەن ارىستار, بيىكتەر مەن بايتەرەكتەر بىردە قاناتتاسا, بىردە ايتىسا-تارتىسا ءجۇرىپ, ۇلت ادەبيەتىنە ءولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن كەزەڭ. ارىعا بارساڭ ابايعا, بەرىگە كەلسەڭ سابيتكە باستايتىن باسپالداق بۇل. ەندەشە, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ادەبي-عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ العاشقى سالاسى – ادەبيەت تاريحىنىڭ كوزدەن تاسا تۇستارىن نازاردا ۇستاۋ بولىپ تابىلادى.
ادەبيەت تاريحىنىڭ «اقتاڭداق» بەتتەرىنە ءۇڭىلۋ – تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى سىندى عالىمنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ باستاۋ كوزى. ونىڭ بۇكىل ىزدەمپازدىق تابيعاتى وسىدان تامىر تارتىپ جاتادى. تەرەڭىنەن سىر تارتقان سىن تاريحىنان قوس كىتاپتى شىعارسا دا, سان كىتاپقا جەتەرلىك ازىق تاپتى. دۇنيە كەزەك ەكەنىن ءتۇسىنگەن عالىم, تىرنەكتەپ جيناپ, تام-تۇمداپ جازىپ, قالعانىن سىرت كوزدەن تاسا ۇستاپ, قاتتاپ جيناي بەردى. ويتكەنى, كوپ ويعا جول اشىلار كۇننىڭ كەلەرىنە ىشتەي سەنىمدى ەدى. عالىمنىڭ سىن سالاسىنداعى از جازسا دا, ساز جازعان ەڭبەگى تەككە كەتكەن جوق. ادەبيەت زەرتتەۋدەگى تىڭ باعىت سىن جولى ۇلكەن داڭعىلعا اينالىپ, قازاق ادەبيەت زەرتتەۋ عىلىمىنداعى جاڭا سالا رەتىندە قالىپتاستى. مىنە, بۇل تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ عالىمدىق ىزدەنىسىنىڭ ەكىنشى سالاسى.
ادام بالاسى ومىرگە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسىپ, بىلىكتىلىگى ارتىپ, اينالاسىنا كەيدە قۇپتاي, كەيدە سىني ويمەن قاراي باستاعان تۇستان باستاپ, بىرەۋگە ەلىكتەپ, بىرەۋگە ۇقساپ باعۋعا تىرىسارى شىندىق. كەيبىرەۋگە بۇل وتكەلەڭ كەزەڭ, كەيبىرەۋگە ماڭگىلىك. بىراق ول قۇر ەلىكتەۋشىلىك دارەجەدە قالىپ قويسا, ارينە وكىنىش. سىرتتاي ۇقساۋعا تىرىسۋدان گورى, ىشكى جان دۇنيەڭ ءۇندەسىپ جاتسا عوي, شىركىن!
تۇرسەكەڭ الدىڭعىلاردىڭ كوشىرمەسى بولۋعا ۇمتىلماي, دارا تۇلعا بولىپ قالىپتاسقانمەن دە, ىشتەي ەلىكتەيتىن ءبىر جان بار. ۇقساعىسى كەلەدى-اق, ۇقساۋعا تىرىسادى دا. ول كىم دەسەڭىز, اقيىق اقىن ساكەن سەيفۋللين. سوندىقتان دا بولار وسى ءبىر جۇمباق جاننىڭ جۇمباعىن شەشۋگە ءومىر بويى ۇمتىلىپ كەلەدى. بۇل تاقىرىپ – تۇرسەكەڭنىڭ عالىمدىق پارىزىنان, ازاماتتىق قارىزىنان جارالعان ىزگىلىگى مول, ءىلىمى كەڭ, ونەگەسى ۇرپاققا امانات قاستەرلى ەڭبەك پەن زەينەت كومبەسى. ولاي بولسا – بۇل عيبراتى مول عۇلاما ىزدەنىسىنىڭ ءۇشىنشى سالاسى.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى اشقان «اقتاڭداقتار» الەمىنىڭ العاشقى باستاۋىن ساكەننەن تارتساق ورىندى. ساكەن الەمى شىنشىل عالىم ءۇشىن تەك ساكەن بەينەسىمەن دارالانىپ قالمايدى. بىلە بىلسەك, ساكەننىڭ قىسقا عانا عۇمىر جولى – بۇكىل زيالى قاۋىمنىڭ, بۇكىل شىعارماشىلىق تۇلعالاردىڭ حح عاسىر باسىندا زۇلامات زوبالاڭنىڭ تالقىسىنا تۇسكەن تار كەزەڭدەگى قيلى تاعدىرىنىڭ كورىنىسى. ساكەننىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن تانىتۋ, بۇكىل ءبىر ءداۋىردىڭ تاريحي وزگەرىسىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى.
ءوزىنىڭ ساكەندەي تۇلعامەن العاش «تانىسۋى» جونىندە سانالى عۇمىرىن ساكەنتانۋعا ارناعان عالىم بىلاي دەپ جازادى. «1944 جىلدىڭ قىسىندا ساكەننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋىن» قازاقتىڭ ۇلكەن ءانشىسى قوسىمجان باباقوۆتىڭ ۇيىندە وقىپ ەم. ارقانىڭ اتاقتى ءانشىسى ماعان تىسىڭنەن شىعارما دەپ, مىقتاپ ەسكەرتىپ ەدى». ساكەندى وقىماي وسكەن ۇرپاق وكىلى ءسويتىپ 17 جاسىندا ساكەن رۋحىمەن سىرلاسىپ, «ساكەننىڭ اياۋلى اتىن جۇرەگىندە ايالاي وسكەن جاستىڭ بىرىنە» اينالادى. جۇرەك تۇپكىرىندە جاتقان بۇل بۇيىعى سىر كەيىنگى تۇستاعى ەكى جاعدايدىڭ ارقاسىندا سان ىزدەنىسكە جول اشىپ, سان كىتاپقا ءورىلىپ ءتۇستى. ونىڭ ءبىرىنشىسى العاشقى وقيعادان ءتورت جىلدان سوڭ ساكەننىڭ سۇيگەن جارى گۇلباھراممەن ءجۇزدەسۋى, ەكىنشىسى, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ سىندى ۇستازبەن بىرلەسە قىزمەت اتقارۋى.
بىزدىڭشە, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ساكەنتانۋعا قوسقان ەڭ زور ۇلەسى ساكەن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ «اقتاڭداعىن» اشۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ تابيعاتىن تانۋعا ەڭ الدىمەن ادامدىق بولمىسىن, ازاماتتىق تۇلعاسىن زەردەلەۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ. اقىن دا ءبىر «سۇيەك-ەتتەن جارالعان پەندە» ەكەنىن ەسكە الساق, اقىندىعىن تانۋ ءۇشىن ادامدىعىن تانۋ قاجەت-اق. ساكەندەي اتى اڭىزعا اينالعان, ءبىر كەزدە «قارا تاقتاعا جازىلىپ», حالىق جاۋى اتانعان, ودان سوڭ «قىزىل تاقتاعا» كوشىرىلىپ, قىزىل سۇڭقار تانىلعان اقىندى كەشەگى ءبىر بۇرالاڭ كەزەڭدە زيالى قاۋىم قاي تاقتاعا جازارىن بىلمەي توسىلىپ تۇرعان شاقتا تۇرسەكەڭ جازعان ەڭبەكتەردىڭ ايبىنى اسقاقتاي ءتۇستى. سەبەبى, عالىمنىڭ ىجداھاتتى ىزدەنىسىنەن تۋعان «كەزەڭ شىندىعى» ساكەن تۇلعاسىنا كولەڭكە تۇسىرە قويماسى حاق.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ سىن تاريحىن زەرتتەۋدەگى ىزدەنىستەرىنىڭ قازاق ادەبيەتى عىلىمىنداعى زور تابىس بولىپ تابىلاتىندىعى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۇرگەن ءجايت. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, بۇل باعىتتا ۇلى ءتوڭكەرىسكە دەيىن بىزدە سىن بولعان جوق دەپ جۇرگەن «كوپپەن بىرگە اداسپاي, جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقاندىعى». جانە دە كەزىندە زەرتتەۋلەرى ەكى كىتاپ («سىن ساپارى», «وڭاشا وتاۋ») بولىپ باسىلىپ شىقسا دا, «زامان تۇزەلىپ ەندى وقۋشى تۇزەلەر» ساتتە تىڭ دەرەكتەرمەن بايىتىپ 25 باسپا تاباق «قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ تاريحىن» جازىپ, ودان سوڭ ونى ەكى تومدىق ەتىپ شىعارۋى ۋاقىتپەن ناقتى ۇندەسۋى بولىپ تابىلادى.
ءبىر قاراعان ادام بۇرىنعىلارىن قايتا باستىردى دەر. جوق! بۇل تىڭ دۇنيە دەپ اتاۋعا تۇرارلىق, ۋاقىت تالابىنا وراي جاڭعىرعان ويلارعا تولى, بۇرىن ات ءۇستى اتالىپ كەتكەن اسىل قازىنالاردى مەيلىنشە تەرەڭ تالداۋعا ۇمتىلعان سونىلىعى باسىم كىتاپ.
ءبىر كەزدەگى «سىن ساپارى» تاقىرىپ تىڭ بولۋىمەن, «دالا ۋالاياتى» مەن «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ» بەتتەرىنەن باستاپ, «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندەگى ادەبي-سىني ماتەريالداردى سۇرىپتاۋمەن, ونداعى سىني وي-پىكىرلەردىڭ قازاق ادەبيەتىن ءوركەندەتۋدە اتقارعان ۇشان-تەڭىز قىزمەتىن ايقىنداۋمەن قۇندى ەدى. مىنا جاڭا زەرتتەۋ قازاق ادەبيەتىندەگى سىني وي-پىكىردىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ, ورىستەۋ قۇبىلىستارىن جيناقتاۋىمەن قۇندى. ءار تۇستاعى ادەبي ايتىس-تارتىستار مەن ورىستەس كەلىپ جاتقان وي-پىكىرلەردىڭ اق-قاراسىن ايقىنداۋعا ۇمتىلۋىمەن باعالى.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى سوڭعى جىلدارى شىققان كىتاپتارىنىڭ بىرىندە: «تاريح بەتىندە اركىمنىڭ اتقارعان ءىسى, جاساعان قاتەسى, شالىس باسقان قادامى تۇگەلدەي ايتىلىپ, جازىلۋعا ءتيىس… قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ تاعدىر-تالايىندا عانا ەمەس, بۇكىل حالىق تاريحىندا قاعيداعا اينالىپ كەتكەن قاتەلىكتەردى تۇزەتۋىمىز كەرەك», دەپ جازدى («ساناداعى جارالار»). بۇل ءبىر ءسوزدىڭ ءسانى ءۇشىن ايتىلا سالعان لەبىز ەمەس. بۇل تۋرالىقتان تايماعان عالىمنىڭ ءومىرلىك ماقساتى, عۇمىرىنىڭ ءمانى. سوناۋ «وكتيابر وركەنىنەن» (1967) تارتىلعان زيالىلار تاعدىرىنا دەگەن جاناشىرلىق ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. «ءار دارىننىڭ ءوز ورنى بار» دەپ تۇسىنەتىن زەرتتەۋشى سول دارىنداردىڭ ۇلتى ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىن ايرىقشا كورسەتۋدى وزىنە مىندەت ەتىپ العانداي. بۇل تاقىرىپقا ۇنەمى اينالىپ سوعىپ, ادەبيەت پەن مادەنيەتتە ەلەۋلى ەڭبەگى بار, ارقيلى جاعدايمەن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تالاي تۇلعالاردى جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ ءجۇر.
زامان تىنىش, ءومىردىڭ وزگەرىسسىز ءوتىپ جاتقان تۇسىندا جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ, ەلجاس بەكەنوۆ سياقتى قازاق ادەبيەتىنە ازدى-كوپتى ەڭبەك سىڭىرگەن قالامگەرلەردى جەتكەن بيىگىنەن تومەندەتپەي وقىرمانعا جەتكىزگەن تۇرسەكەڭ ەكەنىن جوققا شىعارا الماسپىز. ال «زامانا ءبىر جەلمايا, قالماساڭ حالقىم جاقسى ەدى جەلمايادان جىعىلىپ» (ابۋباكىر كەردەرى) دەيتىندەي ۋاقىت كەلگەندە ۇلىلارىن ۇلتىنا قاۋىشتىرۋدا ءوندىرتە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تاعى دا تۇرسەكەڭ. باسقاسىن بىلاي قويعاندا «ساناداعى جارالار» (1992), «كەر زاماننىڭ كەرەعار ويلارى» (1995), «تولعام» (2004) كىتاپتارى وسى ماسەلەگە ارنالعان.
عالىمنىڭ كەڭەستىك اقىن-جازۋشىلارعا كورسەتىلىپ جاتقان «اپەرباقان» قىلىقتارعا قارسىلىق رەتىندە جازعان سوڭعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «ءسابيت مۇقانوۆ» (2005) اتتى زەرتتەۋ (عالىم كۇلاش احمەتوۆامەن ءبىرىگىپ جازعان).
بۇل كىتاپتىڭ دايىندىعى ۇزاق جىلداردى قامتىعانى بايقالادى. سابەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە دە, كەيىن دە ول كىسى تۋرالى ءتۇرلى سيپاتتاعى ماقالالار جازىپ ءجۇرگەن تۇرسەكەڭ يۋنەسكو شەشىمىمەن دۇنيە جۇزىلىك تويعا اينالعان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 100 جىلدىعى تۇسىندا (2000) ۇزاق جىلدىق ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى ءىسپەتتى ماقالالار توپتاماسىن ءجيى جاريالادى. سونىڭ ءناتيجەسىندە ءسابيتتانۋعا ءبىرجولا بەت قويىپ, 2000 جىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان سابەڭە ارنالعان ەكى جيناق شىعاردى. ال 2005 جىلى «اردا» باسپاسىنان «ءسابيت مۇقانوۆ (ادەبي-عىلىمي عۇمىرناما)» اتتى 304 بەتتىك ادەبي-عىلىمي عۇمىرنامالىق ەڭبەكتى باستىردى. بۇل باياعى «ونەگەلى ءومىر» سيپاتىندا جازىلعان, ءساكەن جايلى كىتاپ ءداستۇرىندە تۋعان دۇنيە. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارىنىڭ «كادىمگى» ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى وسى ءبىر زور تەبىرەنىسپەن, ەركىن تولعانىسپەن جازىلعان شىنشىلدىعى باسىم سىرلى ەڭبەك عالىمدىق عۇمىردىڭ بيىك ءبىر بەلەسى.
اتاقتى جازۋشىنى كەيبىر «جاڭاشىلسىماقتار» اعاش اتقا مىنگىزىپ جاتقان ۋاقىتتا ءداۋىر شەجىرەسىنىڭ تىرناقالدى تالاپتى ىزدەنىسىنەن باستاپ, «اققان جۇلدىز» اتتى ديلوگياسىنا دەيىنگى شىعارماشىلىق عۇمىرناماسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ۋاقىت تابىنا سۋارىلعان ءادىلدىگىن ايتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قالامىنىڭ جەلى بار زەرتتەۋشى جازۋشىنىڭ قيلى زامانى مەن قيىن دا قىزىقتى تاعدىرىن اجىراماستاي ءبىرلىكتە الىپ, قامشىنىڭ ءورىمىندەي ادەمى قيۋلاستىرادى. ولەڭگە قىزىعۋشىلىق تالابىن وياتقان دارىننىڭ قاسيەتتى قارا ولەڭنىڭ قىزۋلى كورىگىندە ءپىسىپ-جەتىلىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگىنە اينالۋ جولى, شىعارماشىلىق ەرەن ەڭبەگى ساتى-ساتىلاي وتىرىپ, بىرتىندەپ اشىلادى. «مايعا ءسالەم», «سۇلۋشاش», «بوتاگوز», «بالۋان شولاق», «ءمولدىر ماحاببات», «ءومىر مەكتەبى», «اققان جۇلدىز», ت.ب. جانرى ءار الۋان, تاقىرىبى ءارتۇرلى شىعارمالارىنداعى سابەڭنىڭ اقىندىعى, جازۋشىلىق شەبەرلىگى قيلى قىرىنان اشىلىپ, دارحان جۇرەك, دالا كوڭىل, ابىز قالامگەردىڭ ادامي بولمىسى جايىلىپ سالا بەرەدى. ساكەننەن گورى ءسابيتتى جازۋدىڭ تۇرسەكەڭە ءبىر جەڭىلدىگى بار. ول – سابەڭدى كوزى كورىپ, رۋحاني سىرلاس بولۋى. ەندەشە, بۇل كىتاپتا سابەڭدەي تەڭدەسسىز تۇلعانىڭ جازۋشى رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە ءبۇگىنگى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىرىمىزدە الاتىن ورنى تۋرالى ناعىز شىنشىل, ءارى تۋراشىل كوزقاراس بىلدىرىلگەن.
عالىمنىڭ كوزدەگەن باستى ماقساتى – ادەبيەتتىڭ قاي كەزەڭىنە بولماسىن, ەڭ الدىمەن, اقىل-پاراسات ازاتتىعى تۇرعىسىنان كەلۋ. ءداۋىر شىندىعىنىڭ بۇگىنگى كوزقاراسپەن بىرگە جازۋشى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى يدەلوگيامەن دە ۇندەسۋىن باعامداۋ. ءويتكەنى, قازاق زيالىلارىنىڭ قاي-قايسىسى دا قانداي ۇران كوتەرسە دە, نە ىستەسە دە ۇلت قامى ءۇشىن ىستەپ ءجۇرمىن دەپ ۇقتى. ءوز كەزىندەگى ۋاقىت ۇردىسىندە دۇرىس دەپ تۇسىنگەن كەيبىر ىستەرى ۋاقىت وتە كەلە بۇرىس بوپ شىعىپ جاتسا, ازاماتتىق تۇلعاسىنا قارا كۇيە جاعىپ, تاريحتان سىزىپ تاستاۋ ادىلەتتىك پە؟! تۇرسەكەڭنىڭ ەل سۇيىكتىسى ءساكەن مەن ءسابيتتىڭ بەدەرلى بەينەسىنە كولەڭكە ءتۇسىرمەۋ جولىنداعى كۇرەسىن وسىلاي ۇعىنۋىمىز كەرەك. وسىلاي باعالاۋىمىز كەرەك.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنداي تۇعىرلى تۇلعا تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ول كىسىنىڭ ازاماتتىق كەلبەتى تۋرالى ايتپاي كەتۋدىڭ رەتى جوق. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي تۇرسەكەڭدى تۇتاستىرىپ تۇرعان ۇستاز, عالىم, ازامات اتتى ۇشتاعان بىرلىك.
ۇستازدىڭ ازاماتتىق كەلبەتى ونىڭ ۇلتجاندىلىعىمەن ايبىندانىپ تۇرادى. تۇرسەكەڭ بويىندا ازاماتقا لايىق مىنەز بەن ازاماتتىق سانا بىتە قايناسقان بىرلىك تانىتادى. سوندىقتاندا ول – ۇلتجاندى. جەكە باستان گورى, ۇلتتىڭ ءىسىن ۇنەمى العا قويىپ وتىرۋ ادەتىنە اينالعالى قاشان. سوناۋ جاس كەزىنەن-اق ول ۇلتىم دەپ «ۇلتشىلدىعىن» تانىتتى. سول ءبىر قاسيەتتەن اينىماي-اق كەلەدى.
ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, قازاقشا وقىتۋدىڭ جايى القالى ورتانىڭ تالقىسىنا سالىنعان تۇستا, العاش بولىپ ءۇن كوتەرگەندەردىڭ ءبىرى وسى تۇرسەكەڭ بولاتىن. ول كەزدە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە قارايتىن پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا ىستەيتىن جاس جىگىت كوپ قۋدالاۋعا ۇشىراپ, اقىرى كەتىپ تىنىپ, اكادەميانىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسۋگە ءماجبۇر بولادى. ءوزى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ساياساتىنا قارسى شىققان مۇنداي ەرلىكتى باتىلدىق دەمەي, نە دەيمىز, باتىرلىق دەمەي نە دەيمىز!ال سول باتىلدىق پەن باتىرلىققا يتەرمەلەپ تۇرعان ۇلتجاندىلىقتىڭ قۋاتتى كۇشى ەدى.
تۇرسەكەڭ – ساپارعا كوپ شىعاتىن, ەل-جەر كورۋگە قۇمار جاننىڭ ءبىرى. بىراق ول قىزىقتىڭ, «اتىڭ باردا ەل تانىنىڭ» ادامى ەمەس, ءار ساپاردان ەلگە پايدا كەلتىرەر, ۇلت مۇددەسىنە تيەسىلى نارسەنى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرادى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ اياعى 70-جىلدارىنىڭ باسىندا تۇرسەكەڭ قازان, ۋفاعا ساپارلايدى. سول ساپاردا كەرەكسىز دەپ تابىلعان ەسكى كىتاپتاردى جويۋعا دەگەن دايىندىقتىڭ ۇستىنەن ءتۇسەدى. ىشىندە رەۆوليۋتسيادان بۇرىن شىققان قازاق كىتاپتارى دا كوپ بولسا كەرەك. دەرەۋ قازاقستانعا حابار جىبەرىپ, الگى كىتاپتاردى ەلگە اكەلۋگە رۇقسات الىپ, بالەن قاپشىق كىتاپتى ارقالاپ قايتادى. اڭگىمە ەسكى كىتاپتاردى ارقالاپ قايتۋدا ەمەس. اڭگىمە سول كىتاپتاردىڭ كوبىنىڭ ول كەزدە وقۋ ءتۇگىلى, اتىن اتاۋعا بولمايتىن كىتاپتار ەكەنىندە… سونىڭ ءبىرى قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى ءمىرجاقىپتىڭ «باقىتسىز جامال» شىعارماسى بولسا, كوپ ادام كورسە تۇرا قاشاتىن وسى كىتاپتىڭ ءبىر داناسىن جاقاڭنىڭ كۇيەۋ بالاسى اۋدارماشى ابەن ساتىبالديەۆ ارقىلى تۋعان قىزى گۇلنار دۋلاتوۆاعا بەرەدى. ال بۇنى ەرلىك ەمەس دەپ قالاي ايتارسىڭ.
ەلىمىز جاڭادان تاۋەلسىزدىك الىپ, شەتتەگى باۋىرلارىمىزعا ەندى كوڭىل بولە باستاعان تۇستا, ت.كاكىشەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن «قازاق دياسپوراسى ادەبيەتىن زەرتتەۋ» لابوراتورياسىن اشتى. ءسويتىپ, موڭعولياعا عىلىمي ءىسساپار ۇيىمداستىردى. قازاقستاننان قازگۋ ءبولگەن كىشكەنتاي اۆتوبۋسپەن موڭعولياعا جول شەككەن تۇرسەكەڭ دە جۇرەك جۇتقان-اۋ. جانىندا ءىليا جاقانوۆ, زۇفار سەيىتجانوۆ جانە ءبىر توپ جاس عالىمدار بار تۇرسەكەڭ بۇل جولدان ولجالى ورالدى. توم-توم قولجازبا, ءبالەنباي كاسسەتالىق ءان تاسپاسى, اۋىزدان جازىلىپ الىنعان سان داپتەر قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن بايلىق ەدى. ال, ەندى مۇنى ۇلتجاندىلىق ەمەس دەي الامىز با؟!.
تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ ايقىن ءبىر تانىلعان تۇسى – قازاق زيالىسىنا سىن بولعان 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى. وندا ۇستاز قازگۋ-دە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ەدى. ول سول كۇندەرى ستۋدەنت جاستاردىڭ جاي-كۇيىن جانى كۇيە ويلادى. ۇردا-جىق ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ كەتپەۋلەرىن قاداعالادى. استىڭعى قاباتتاعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ جاڭا عانا سايلانعان ورىس باستىعى ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, قازاق جاندايشاپتارى ارقىلى 2 ستۋدەنتتى وقۋدان شىعارتىپ, 5 ستۋدەنتكە قاتاڭ سوگىس جاريالاپ جاتقاندا, فيلفاك امان-ساۋ قالدى. ويتكەنى, الدىنا جايىپ سالعان سۋرەتتەردەن دەكان ءوز ستۋدەنتتەرىن «تانىماي» قالعان-دى. ال بۇل ۇرپاق قامىن ويلاپ, قاۋىپكە باس تىككەن ۇلكەن ازاماتتىق! ۇلتشىل ءمىنەزدىڭ ايقىن كورىنىسى!
ايتا بەرسەك, تۇرسەكەڭنىڭ ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءبارىن ايتىپ تاۋىسۋ ءمۇمكىن ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاعان قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسى ءالى كۇنگە جالعاسىن تابۋدا. ۇلت ماسەلەسىنە, ەلدىككە قاتىستى قۇنارلى ويلارىن ۇلكەن مىنبەرلەردەن جاسقانباي اشىق ايتىپ كەلەدى. مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىنان تابىلىپ, رەتى كەلسە, الدىڭعى ساپىندا جۇرەدى.
ۇستاز تۋرالى تولعانىسىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز: بۇگىندە قالىڭ ەلى – قازاق جۇرتى تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىن ءبىلىمپاز عالىم رەتىندە, جاس ۇرپاق «ۇقساپ باعۋعا» تۇرارلىق ۇستاز رەتىندە, سىندارلى كەزەڭدە كۇلبىلتەلەمەي, ايتارىن اشىق ايتاتىن, وي-سانانى وياتا بىلەتىن ساناتكەر رەتىندە باعالايدى.
وسىناۋ ەل قۇرمەتىنە ادال ەڭبەگىمەن يە بولعان ۇستازعا ءبىز ۇستازدىعىڭىز ۇلاعاتقا, عالىمدىعىڭىز ونەگەگە, ازاماتتىعىڭىز ۇلگىگە اينالىپ جاساي بەرىڭىز, تۇرسىنبەك اعا, دەمەكپىز! اسقاردان اسقارعا, بيىكتەن بيىككە ءورلەڭىز, ارى تازا, ابىز جان!