سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى
جۇما, 3 تامىز 2012 7:43
كورنەكتى سىنشى, بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى, شەبەر اۋدارماشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ارى تازا ادال پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. وسىنداي قايراتكەردى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كورىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە, تالعامى پەن تالابىنا ءتانتى بولعان جايلارىمىز بار.
جۇما, 3 تامىز 2012 7:43
كورنەكتى سىنشى, بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى, شەبەر اۋدارماشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى قازاق حالقىنىڭ ارى تازا ادال پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. وسىنداي قايراتكەردى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كورىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە, تالعامى پەن تالابىنا ءتانتى بولعان جايلارىمىز بار.
سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتاۋعا ارناعان ءمۇسىلىم اعامىز شىن مانىسىندە ۇلتىنىڭ, ەلىنىڭ جاناشىرى, پاتريوتى بولاتىن. ءان مەن جىردىڭ بەسىگىنە اينالعان قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ سىرداريا اۋدانىنداعى كەكىرەلىگە كىندىك قانى تامعان اعامىز جاستايىنان قازاقتىڭ مول ادەبي مۇراسىن قانىپ ءىشتى. بالا كۇنىندە اتاقتى جىرشىلاردىڭ اۋزىنان باتىرلىق, عاشىقتىق جىرلاردى تىڭداپ وسكەن ول حات تاني باستاعان سوڭ, القا-قوتان جينالعان اۋىل اقساقالدارىنا ءوزى دە اباي مەن شاكارىمنىڭ جىرلارىن وقىپ بەرەتىن بولعان. شاكارىمنىڭ 1935 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ العى سوزىمەن شىققان «ەڭلىك-كەبەك» داستانىن مۇقاباسى توزىپ كەتكەنشە قايتا-قايتا وقىعان ول داستاندى ءتىپتى جاتقا ايتاتىنىن «شاكارىم اقىن» اتتى زەرتتەۋىندە ەسكە العان بولاتىن. ەس بىلگەننەن باستالعان ادەبيەتكە دەگەن قۇمارلىق حات تانىپ, كىتاپ وقىعان سوڭ ارتقان ۇستىنە ارتا ءتۇستى.
كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلىپ, ەل اراسىنداعى قازىنالى بۇلاقتان سۋسىنىن قاندىرعان ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى ادەبيەت پەن ونەرگە ءبىر تابان جاقىن ەكەندىگىن مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە-اق تانىتىپ ۇلگەردى. باستاۋىش سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ-اق العاشىندا اۋداندىق, سوسىن الماتىدان شىعاتىن «وكتيابر بالالارىنا» حابار جازا باستايدى. سول ءبىر قىزعىلىقتى ساتتەردى عالىم بىلايشا ەسكە الادى: «1940-41 جىلدارى «وكتيابر بالالارىنا» ءبىر-ەكى حابارىم جاريالانىپ, داندەپ العانمىن. ەندى «لەنينشىل جاسقا» جازا باستادىم. ءبىر جازامىن, ەكى جازامىن, حابارىم باسىلمايدى. اقىرىندا مەكتەپتىڭ درامالىق ۇيىرمەسىندە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» پەساسى قويىلعانىن جازىپ جىبەرگەنمىن. بۇعان ءمور باسىلعان مىناداي جاۋاپ الدىم: «ءسىز مەكتەپ ۇيىرمەسىندە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» پەساسى قويىلعانىن اسىرا ماقتايسىز. رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق تەاتر دا ول پەسانى دۇرىس قويا الماعاندا, مەكتەپ ۇيىرمەسى قالاي جاقسى ەتىپ قويا الادى؟ حابارىڭىز وسى سەبەپتەن باسىلمايدى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ق.سۇلەيمەنوۆ».
حابارىم باسىلماسا دا, سول كەزدە حاتقا ەداۋىر قۋانىپ قالدىم».
ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, ەر-ازاماتتاردىڭ ءبارى مايدانعا اتتانعاندا بازارباي اقساقال ۇجىمشار توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. تىل مايدانىنداعى بۇكىل اۋىر جۇمىستى ەڭكەيگەن قاريالار مەن بۇعاناسى قاتپاعان جاس بالدىرعانداردىڭ, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اتقارعانىن ەسكە الساق, ءمۇسىلىم اعا بۇل كەزدە 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم ەكەن. اكەسى اۋىل ادامدارىنا ۇلگى كورسەتۋ ءۇشىن مەكتەپتەگى بالاسى مۇسىلىمنەن باستاپ قارا جۇمىسقا سالادى. جىگەرلى جاستى كەتپەنمەن اتقارعان قارا جۇمىس تا قاجىتا المايدى. كەرىسىنشە, سول ءبىر اۋىر جىلدار جاستاردى شيراتىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتارىن ارتتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن.
ول ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەن سوڭ دا بالا كەزىنەن وزىنە تانىس «لەنينشىل جاس» گازەتىمەن بايلانىسىن ۇزبەيدى. بولاشاق عالىمنىڭ تۇساۋىن كەسكەن دە وسى گازەت ەكەنى انىق. ونى ءوزى بىلايشا ەسكە الادى: «قانشا دەگەنمەن گازەت جۇمىسى قىزىق. جاقسى جۋرناليست قاي كەزدە بولسا دا سان الۋان وقيعالاردىڭ قاق ورتاسىندا بولا بىلەدى. ول كەزدىڭ كەزبەلىك تە, كەڭسەلىك تە شاعىن وسى كەزدە ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىز. ويتكەنى, جازۋ تاسىلىنە عانا ەمەس, ەڭبەككە, ويلاۋ ەڭبەگىنە ۇيرەتكەن گازەت. ەگەردە بويدا ازعانتاي جازارلىق قاسيەت, وعان قۇشتارلىق, ىنتالىق بار بولسا, گازەتكە, «لەنينشىل جاسقا» قارىزدار ەكەنىمدى ۇمىتا المايمىن».
مىنە, وسىلايشا باستالعان قادامنىڭ بولاشاعى جارقىن بولدى. ءوزىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇسكەن جاس ءجۋرناليستىڭ 1953 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «قازاق ادەبيەتىنىڭ وقۋلىعىن جازۋ تۋرالى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان ساپالى وقۋلىق جازۋ كەرەكتىگى جونىندە» اتتى ماقالالارى ادەبيەتشى قاۋىم اراسىنان قولداۋ تاۋىپ, جاڭا وقۋلىق جازۋ ناۋقانى باستالىپ تا كەتتى. 1954 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمى ءماجىلىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا بەلگىلى عالىمدار م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆتاردىڭ باسشىلىعىمەن م.بازارباەۆ (ە.ليزۋنوۆا, ا.نۇرقاتوۆ, ح.سايكيەۆ, س.سەيىتوۆتەرمەن بىرگە) وقۋ قۇرالىن جازاتىن اۆتورلاردىڭ قۇرامىنا ەندى. وقۋلىق جازۋعا ارالاسقان جاس ادەبيەتشىلەردىڭ ىشىنەن م.بازارباەۆتىڭ (اۆتورلارمەن بىرگە) العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جازعان 10 سىنىپقا ارنالعان «قازاق سوۆەت ادەبيەتى» وقۋلىعى 1954 جىلى جارىق كوردى. بۇل وقۋلىقتىڭ تالاپ-تىلەككە ساي جازىلعاندىعىن 1986 جىلعا دەيىن 11 رەت قايتا باسىلعانىنان دا كورۋگە بولادى. تولىقتىرىلىپ, تۇزەتىلگەن وسى وقۋلىق 1989 جىلى 11 سىنىپقا ارنالىپ قايتا جازىلدى دا, 1994 جىلعا دەيىن باسىلىپ وتىردى.
العاشىندا ىزدەنىمپاز جۋرناليست, وقۋلىق جازۋدا تالعامپاز ادەبيەتشى, شەبەر ادىسكەر رەتىندە كوزگە ءتۇسىپ, قالامى توسەلگەن ول ادەبيەت مايدانىنا ەركىن ارالاستى. 1955 جىلى م.بازارباەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا «قازاق سوۆەت پوەزياسىنداعى ەڭبەك تاقىرىبى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
مۇحتار اۋەزوۆ بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتكەن شاكىرتى 1961 جىلى ءتىل بىلىمىنەن ءبولىنىپ, ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ سايلاندى. اكادەميكتەر مەن عىلىم دوكتورلارىنا باسشىلىق ەتكەن ول وردا بۇزار جاسىنداعى سىناقتان جاقسى ءوتتى. عالىمنىڭ زامانداسى سەرىك قيراباەۆتىڭ: «اكادەميا قابىرعاسىندا ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.بايىشەۆ, ا.جۇبانوۆ سياقتى عىلىم كوريفەيلەرىمەن بىرگە ىستەسكەن جاس ءمۇسىلىم ولاردىڭ ءتالىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ, عالىمدىعىنا قوسا عىلىمنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە تانىلدى», – دەگەن ءسوزى 1961-1970 جىلدار ارالىعىندا ينستيتۋتتىڭ تۇڭعىش ديرەكتورىنىڭ جاڭا قىرىنان تانىلعانىن بايقاتادى. سەبەبى, ول «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى 3 تومدىق 6 كىتاپتان تۇراتىن ۇجىمدىق ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولۋىمەن بىرگە وعان تىكەلەي باسشىلىق ەتتى (1960-1967). قازاق, ورىس تىلدەرىندەگى «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركى» (1958, 1960) اتتى ەڭبەكتەردىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەلۋى مەن جازىلۋىنا, ولاردىڭ جاريالانۋىنا تىكەلەي باسشىلىق ەتۋمەن بىرگە كوپ تومدىق «يستوريا منوگوناتسيونالنوي سوۆەتسكوي ليتەراتۋرى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
مۇحتار اۋەزوۆ قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋ جونىندەگى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار ءبولىمىندە وتكەن ماجىلىستە (1961, 28 ماۋسىم) جاساعان م.بازارباەۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن كوپ ۇزاماي وسى ينستيتۋتقا اكادەميك جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. سونىمەن قاتار, جازۋشىنىڭ مەموريالدىق مۋزەي ءۇيىن اشۋدا قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم 1967 جىلى ونىڭ 12 تومدىق جيناعىنا العىسوز جازۋمەن بىرگە باس رەداكتورى بولدى.
1971 جىلى ماسكەۋدىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا «قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىم كوريفەيلەرىمەن قاتار ءجۇرىپ, ولاردان ءتالىم-تاربيە العان ول ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە ارالاسا باستادى. 1970-1976 جىلدارى قازاق كسر-ءنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى, 1976-1981 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ونىڭ وسى جىلداردا اتقارعان قىزمەتتەرىنە گۇلباراش ىزباسقانقىزىنىڭ «ءبىز جانە ءبىزدىڭ زامانداستار» («مى ي ناشي سوۆرەمەننيكي»), «ءمۇسىلىم بازارباەۆ تۋرالى ەستەلىكتەر» اتتى ەڭبەكتەرىنەن قانىعا تۇسەمىز. ول مادەنيەت ءمينيسترى بولعان كەزدە كەڭەستەر وداعىندا وتكەن مادەنيەت پەن ونەرگە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى عانا ەمەس, تۇراقتى بايانداماشىسى دا بولدى. ونىڭ «قازىرگى زامان جانە ونەر» (1972), «قوعامدىق دامۋ جانە ونەر» (1973), «ادەبيەت پەن ونەردىڭ قوعامدىق فۋنكتسياسى» (1974), «ونەردىڭ ۇلتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق مازمۇنى» (1975), «سوۆەتتىك مادەنيەت جانە ونىڭ شەتەلدىك سىنشىلارى» (1976) اتتى باياندامالارى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس حالقى مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كوتەرگەنى انىق. ءمۇسىلىم بازارباي ۇلىنىڭ يۋنەسكو جىلدارىندا اشعاباد, يندونەزيا-دجوكارتادا سونداي-اق, كەڭەس ەلىنىڭ شۆەتسيا, باتىس بەرلين, دانيا, چەحوسلوۆاكيا, كونگو سىندى ەلدەردەگى مادەنيەت كۇندەرىندە بۇكىل مينيسترلەر اتىنان جاساعان باياندامالارى – ونەر مەن مادەنيەت جولىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ كورىنىسى.
«يندونەزيا ساپارى», «دانيادا وتكەن ون كۇن», «وركەن جايعان ونەر» اتتى كوپشىلىك ماقالالارىنىڭ دا مادەنيەت تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. «تەاتر جانە تەاتر سىنى» مەن «قوعام دامۋىنداعى ونەردىڭ ءرولى» اتتى باياندامالارىنان ونىڭ ونەر مەن ادەبيەتتى قاشاندا بىرلىكتە قاراعانىن كورۋگە بولادى. «تەاتر جانە تەاتر سىنى» دەگەن بايانداماسىندا قازىرگى قازاق تەاترى مەن سىنىنىڭ جاي-كۇيى قانداي ەكەندىگىنە ۇڭىلە وتىرىپ, ونىڭ بولاشاقتاعى مىندەتتەرىن سانامالاپ كورسەتۋمەن بىرگە ولاردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەردى قالاي شەشۋ كەرەكتىگى جونىندە باعىت-باعدار ۇسىندى. ول: «قازاق تەاتر سىنى بار, بىراق ول قازىر تاجىريبە جيناقتاۋ, كۇش جيناۋ ۇستىندە», – دەپ كەلەدى دە دراماتۋرگيا جانرىنىڭ تابيعاتىنا ۇڭىلەدى. 1930-40 جىلدارداعى قازاق دراماتۋرگتارى «قوزى-كورپەش – بايان-سۇلۋ», «قىز جىبەك», «ەر تارعىن», «قوبىلاندى», «ەڭلىك – كەبەك» سىندى فولكلورلىق مۇرالاردى قازاق تەاترىنا الىپ كەلسە, وسى ۇلگى قازىرگى تاڭدا «الپامىس», «قامبار», «قاراكوز» سىندى تۋىندىلارمەن جانە قۇرمانعازى, ماحامبەت, ابىلاي سىندى تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازىلىپ جاتقان تۋىندىلارمەن تولىعۋ ۇستىندە ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتەدى.
«قوعام دامۋىنداعى ونەردىڭ ءرولى» اتتى بايانداماسىندا ول ءاربىر ونەر تۇرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ, ولاردىڭ جاي-كۇيىنەن حابار بەرەدى. وزبەك, تۇركىمەن, تاجىك, قىرعىز سىندى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ونەرىن سالىستىرا ءسوز ەتۋدە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى ورتاق ۇقساستىقتاردى باسا ايتادى. قازاقستانداعى تەاتر ونەرىن دراما, وپەرا, بالەت جانرى بويىنشا ءسوز ەتكەن ول قازاق تەاترىنداعى اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ نەگىزىن سالعان قالىبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, شاكەن ايمانوۆ, حاديشا بوكەەۆا, قاپان بادىروۆ, كامال قارمىسوۆ, سەيفوللا تەلعاراەۆ, شولپان جانداربەكوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, زامزاگۇل دوسانوۆا سىندى ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن اتايدى. ولاردىڭ شەكسپير, مولەر, گوگول, وستروۆسكيلەردىڭ شىعارمالارىنان باستاپ, قازاقتىڭ «ايمان-شولپان», «قوبىلاندى», «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك – كەبەك», «قاراكوز» سىندى باتىرلىق جانە ليرو-ەپيكالىق جىرلارىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان پەسالارىن ساحنالاۋداعى شەبەرلىگىنە دەيىن كوڭىل اۋدارعان.
قازاق ساحناسىنا الەمدىك وزىق ۇلگىدە جازىلعان سوفوكل, اريستوفان, ەۆريپيدتەردىڭ پەسالارىن شىعارۋ كەرەكتىگىن, ال اريستوفان, شيللەر, تولستوي, وستروۆسكيلەردىڭ پەسالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان مينيستر وسى ىسكە ءوزى دە بەلسەنە ارالاستى. بۇعان دەيىن ۆ.گۋبارەۆ پەن ا.گۋسەۆتىڭ قۇراستىرعان «ۆوجاتىي كىتابىن» (ەكىنشى كىتاپ, 1953) م.ءالىمباەۆپەن بىرگە ءتارجىمالادى. ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ تاڭداۋلى ءتورت پوۆەسىن («پەرۆايا ليۋبوۆ», «ۆەشنيە ۆودى», «اسيا», «پوستويالىي دۆور») «العاشقى ماحاببات» ءتارجىمالاۋدا تاجىريبە جيناقتاعان ول (1960-1968) ەندىگى جەردە م.يبراگيمبەكوۆتىڭ «مەزوزەي تاريحى» پەساسى (ەكى كورىنىستى, 1977) مەن اريستوفاننىڭ «ليسيستراتا» جانە «فەسموفورلار مەيرامىنداعى ءايەلدەر» كومەديالارىن (1991) قازاق تىلىندە سويلەتتى. وسى ەڭبەكتەرىنە قاراپ ءمۇسىلىم بازارباەۆتىڭ مينيسترلىكتە وتىرعاندا ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.
اكادەميالىق م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتر ونەرىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرۋدا جوعارى دارەجەلى اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەردى دايىنداپ جاتقاندىعىن, ءبىر جىلدا قازاق تەاترلارى 160-قا جۋىق جاڭا قويىلىمداردى ساحنالايتىنىن دا مينيستر ءجىتى باعالاپ وتىرعان. وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن بىرگە اقساپ جاتقان ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىن جاسىرماعان ول تەاتر سىنىنىڭ جاي-كۇيىنەن دە ءبىراز ماعلۇمات بەرگەن. «تەاترتانۋشىلار مەن تەاتر سىنشىلارى وكىنىشكە قاراي وتە از دايىندالادى. موسكۆا, لەنينگراد سىندى ءىرى ورتالىقتارعا جىبەرگەن جاس كادرلار دايىندىق ۇستىندە»,– دەي كەلىپ, مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندەگى تەاتر, تەاتر سىنى تۋرالى مالىمەتتەرگە توقتالادى. «جالىن» مەن «جۇلدىز» جۋرنالى تەاتر تۋرالى ماتەريالداردى وچەرك, ەستەلىك, شىعارماشىلىق پورترەت تۇرىندە جازاتىندىقتارىن ايتا كەلىپ, وسىنداي باسىلىمداردا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا, لەرمونتوۆ اتىنداعى جانە ۇيعىر, كورەي تەاترلارىندا قويىلىپ جاتقان شىعارمالار تۋرالى ناقتى سىن ماقالالار مەن رەتسەنزيالاردىڭ جەتىسپەي جاتقاندىعىنا كوڭىل اۋدارادى. كاسىبي تەاتر تۋرالى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جازىلىپ جاتقان سىنداردى مۇقيات قاداعالاپ وتىرعان ول تەاتر مەن تەاتر سىنىن قولعا الىپ, وعان قامقورلىق جاساۋدا دا قىرۋار ەڭبەكتەر اتقاردى.
مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ كەلەسى ءبىر جەتىستىگى – جاس كادرلاردى تاربيەلەۋگە قوسقان ۇلەسى. وعان قازاقستان مادەنيەت ءمينيسترلىگىنىڭ جانىنان رەسپۋبليكاداعى 27 تەاتردى باسقاراتىن تەاتر مەن رەپەرتۋارلىق كوللەگيا بولىمدەرىن اشۋى ناقتى مىسال. جاڭادان اشىلعان تەاتر بولىمىنە باسپاسوزدە تانىلىپ جۇرگەن, وزىندىك ايتارى بار اشىربەك سىعايدى شاقىرىپ الىپ باسشى ەتىپ تاعايىنداسا, ول بۇگىنگى تاڭدا بىلىكتى تەاتر سىنشىسى رەتىندە الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىس مامان. سول تۇستا ولەڭدەرىمەن باسپا بەتىندە كورىنە باستاعان جاس اقىن نۇرلان ورازاليندى مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنداعى رەپەرتۋارلىق كوللەگياعا رەداكتورلىققا شاقىرسا, بۇگىندە ول اعا ءۇمىتىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىن باسقارۋمەن اقتاپ وتىر. جاس كادرلاردى دايىنداۋ ءۇشىن كونسەرۆاتوريادان تەاتر ينستيتۋتىن ءبولىپ, جەكە عىلىم ورداسى ەتۋدى سۇراعان دا ءمۇسىلىم بازارباەۆ بولاتىن. قازىرگى تاڭدا وسى ەكى وقۋ ورنى دا ونەرپاز جاستاردى تاربيەلەۋدە. وسىلاردىڭ قاتارىندا ينستيتۋت ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن كەزىندەگى ونەرتانۋشى عالىم باعىبەك قۇنداقباي ۇلىنىڭ ديسسەرتاتسياسىنىڭ الماتىدا قورعالۋىنا مۇرىندىق بولعانىن دا باسا ايتۋعا بولادى. قازاقستانداعى ونەرتانۋ سالاسى بويىنشا تۇڭعىش قورعالعان ديسسەرتاتسيانىڭ اۆتورى – قازاقستانداعى ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى بولدى.
1970 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءدىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعاندىعىن راستايتىن قۇجاتتا ءمۇسىلىم بازارباەۆتىڭ الماتى قالاسىنان درامتەاتر, كىتاپحانا, ونەر قايراتكەرلەرىنە پاتەر جانە گۋرەۆ, وسكەمەن, پەتروپاۆل سىندى وبلىس ورتالىقتارىندا جاڭا تەاترلار سالۋ ماسەلەسىمەن بارعانى جازىلعان. بۇل ۇسىنىسقا ءبىرىنشى حاتشى قولداۋ كورسەتىپ, سول ساتتەن-اق بەلگىلى ادامدارعا تاپسىرعان. وسىنداي مالىمەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, ونىڭ قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جانىن اياماي ەڭبەك ەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىنان شىققان سوڭ, كەلەسى كۇنى-اق ارتەم ميسانوۆيچ ۆارتانيان ەكەۋى اتالعان عيماراتتاردى سالاتىن جەردى كورۋگە بارعان. سول, قۇرمانعازى كوشەسىندەگى ۇيگە 1972 جىلى مادەنيەت ءمينيسترى قانشاما ونەر يەلەرىنە پاتەر كىلتىن تابىس ەتتى. چاپاەۆ (قازىرگى ماناس) كوشەسىندەگى جاتاقحانادا بۇگىنگە دەيىن جاس ونەرپازدار تۇرىپ كەلەدى. وسىلايشا ونەر قايراتكەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي, جاتاقحانا سالۋدى دا مادەنيەت ءمينيسترى باسشىلىققا الىپ قاداعالاپ وتىرعان.
سول تۇستاعى مادەنيەت مينيسترىنىڭ ەرەكشە كوڭىل بولگەن ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ونەر يەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى. بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ ءبىرىنشى جانە نەگىزگى قاجەتتىلىگى بولسا, ونەر يەلەرىنە جاسالعان بۇل قامقورلىق – قازاق مادەنيەتىنىڭ بولاشاعىنا جاسالعان جاناشىرلىق ەدى. ونىڭ قويىن داپتەرىندەگى جازبالارىنان پاتەر بەرۋ كەرەك, پاتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك دەگەن ءتىزىمىنىڭ ىشىنەن ك.بايسەيىتوۆا, ۆ.پۋسۋرمانوۆ, ز.ءشارىپوۆا, ت.ب. سىندى بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى كەزدەسەدى.
وسى جىلدارى ءمۇسىلىم بازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىرشاما مادەني شارالار جۇزەگە استى. ونىڭ اسا كوڭىل بولگەن ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاندانۋى. 1980 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ زالىندا م.بازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق ايتىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جالعاسىن تابۋدا. 1982 جىلى الماتى وبلىسى اقىندارى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى ەسىكتە وسى باستامانى جالعاستىرسا, 1984 جىلى قازاق تەلەۆيزياسى بۇل ءىستى قولىنا الىپ, جاڭاشا ءار بەرگەنىن, كەيىن ونىڭ تالدىقورعان, قىزىلوردا, شىمكەنت, الماتى سىندى وڭتۇستىك وبلىستاردا جالعاسىن تاپقانىن باسا ايتقان ءجون. ولاي بولسا, ءمۇسىلىم بازارباەۆ – اتادان-بالاعا ميراس بولعان سۋىرىپ سالما ونەرىنىڭ كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا قايتا جاندانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان ۇلكەن مادەنيەت قايراتكەرى.
1981 جىلى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ەكىنشى رەت ديرەكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىنگى جىلدارداعى قىرۋار ەڭبەگى جونىندە اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «ۇزاق جىلدار باسشىلىقتا ءجۇرىپ, عىلىممەن بىرىڭعاي شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىگى بولماي كەلگەن عالىمنىڭ وسى تۇستاعى قاجىرلى ەڭبەگى ەرەكشە سۇيسىندىرگەن ەدى», – دەيدى. بۇل – ءمۇسىلىم بازارباي ۇلىنىڭ نە نارسەگە دە اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن تابيعاتىن تانىتار اتالى ءسوز. بۇل جىلدارى اتالعان ينستيتۋت الاش ارىستارىن رەسمي اقتاۋمەن تىكەلەي اينالىستى. ينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى-كەيىنگى ديرەكتورلارى م.بازارباەۆ, ش.ەلەۋكەنوۆ, س.قيراباەۆ, س.قاسقاباسوۆ سىندى عالىمداردىڭ جۇكتى جۇمىلا كوتەرۋىنىڭ ارقاسىندا ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى اشىلدى. الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن جيناۋ, زەرتتەۋ, جاريالاۋ سىندى جۇمىستارىنىڭ بارىنە دە ولار ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. م.بازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازىرگى قازاق ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 20-30-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتىن جاڭاشا باجايلاۋعا كىرىستى. قىرۋار ءىستىڭ ناتيجەسىندە «20-30-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى» (1996), «40-50-60 جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى» (1997) اتتى ۇجىمدىق زەرتتەۋلەر جارىق كورىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كەڭەستىك ءداۋىر ادەبيەتىن ەگەمەن ەلدىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە ساي جاڭاشا باعامداعان تۇڭعىش ەڭبەك ەدى.
گۇلجاھان وردا,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
