مۇنايشىلار مارشالى

جۇما, 4 مامىر 2012 7:42

بۇل كۇندە بارشا الەمنىڭ الپاۋىتتارىن اينالاسىنا جيىپ, ساۋساعىنىڭ ۇشىندا ويناتقان مۇناي مەن گاز قازاق ەلىنىڭ باقىتى بولسا دا, ءبىر كەزدەگى كەڭ دالاسىنا كورىك بولعان ءتورت ت ۇلىگىندەي عاسىردان عاسىرعا ۇلاسقان اتا كاسىبى ەمەس. بىراق, ول سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا الىس ءبىر قيىرداعى قاراشۇڭگىلدە قارا­ماي بولىپ جەر بەتىنە شىقتى دا, ارادا ون جىل وتكەندە دوسسوردا ىرىس بولىپ اتىلدى. ايتسە دە, ونىڭ بايلىق رەتىندە پايداسىن كورگەن جەرگىلىكتى حالىق ەمەس, قايداعى قىر اسىپ, بوشكە ارقا­لاپ كەلگەن باسقالار-دى. دەسە دە, كەيىن مەملە­كەتتىڭ مەنشىگىنە اينالىپ, وداق­تىڭ ور­تاق قازانىنا قۇيىلدى.

جۇما, 4 مامىر 2012 7:42

بۇل كۇندە بارشا الەمنىڭ الپاۋىتتارىن اينالاسىنا جيىپ, ساۋساعىنىڭ ۇشىندا ويناتقان مۇناي مەن گاز قازاق ەلىنىڭ باقىتى بولسا دا, ءبىر كەزدەگى كەڭ دالاسىنا كورىك بولعان ءتورت ت ۇلىگىندەي عاسىردان عاسىرعا ۇلاسقان اتا كاسىبى ەمەس. بىراق, ول سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا الىس ءبىر قيىرداعى قاراشۇڭگىلدە قارا­ماي بولىپ جەر بەتىنە شىقتى دا, ارادا ون جىل وتكەندە دوسسوردا ىرىس بولىپ اتىلدى. ايتسە دە, ونىڭ بايلىق رەتىندە پايداسىن كورگەن جەرگىلىكتى حالىق ەمەس, قايداعى قىر اسىپ, بوشكە ارقا­لاپ كەلگەن باسقالار-دى. دەسە دە, كەيىن مەملە­كەتتىڭ مەنشىگىنە اينالىپ, وداق­تىڭ ور­تاق قازانىنا قۇيىلدى. ۇلى وتان سوعى­سى جىلدارىندا جاۋعا قارسى وق اتقان ۇشاقتار مەن تانكتەردىڭ وت ءورىل­گەن قازاندارىنا سول بايشوناس پەن ەسكە­نە, قارساق پەن قوشقاردىڭ جەرمايلارى ەش وڭدەۋسىز قۇيىلدى. ۋاقىت وتكەن سايىن قازاقستاندا وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ قو­رى دا ءوستى. قور كولەمى كوبەيسە, ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار قاتارى دا وسە ءتۇستى. ال مامان دەگەنىمىز, تەك كورگەنى­مەن ەمەس, وقىعان-توقىعانى, وزىق جە­تىس­تىكتى ءوز ىسىنە قولدانا بىلگەن, جاڭا تەحنيكا, تەحنولوگيامەن عانا ءوزى دە وسەدى, وزگەنى دە تاربيەلەيدى, تەك ءبىر جەردىڭ ەمەس, وزگە دە ايماقتىڭ كەن كوزدەرىن زەرتتەپ, زەردەلەي الادى, بارلاۋ جۇمىستارىن ۇلعايتادى.

قازاقستاندا وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇ­سىندا مۇناي كوزدەرىن گەولوگيالىق جا­عى­نان بارلاۋ مەن ىزدەستىرۋ, ءوندىرۋ جۇ­مىستارى كۇرت ءوستى, جوعارى, ورتا ءبىلىمدى مۇنايشى مامانداردى دايارلاۋ ءىسى قاتتى قولعا الىندى. سوعان ساي ەلدە كوپتەگەن بىلىكتى باسشى, ءىستى ۇيىم­داس­تىرا الاتىن جوعارى جانە ورتا بۋىن ماماندار دايارلانىپ شىقتى. سونىڭ ءبىرى, بۇل كۇندە ەسىمى قازاق مۇنايىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلاتىن, اسىرەسە, قازىردە اتى الەمگە بەلگىلى تەڭىز كەنىشىن اشۋ­شىلاردىڭ ءبىرى – بولەكباي ساعىنعاليەۆ.

ول ءوزىنىڭ جارتى عاسىردان استام ەڭبەك جولىن ەلدى ۇلى وتان سوعىسى­نىڭ وتى شارپىپ, ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاسىرەتتى «قارا قاعاز» قاعىپ جۇرگەن قىرىق ءتورتىنشى جىلى باستاپ ەدى. ارادا از ۋاقىت وتكەندە «قازاقستان نەفتەرازۆەدكا» ترەسىنە اۋىستى. وسى جەردەن ماسكەۋدىڭ ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي حيمياسى جانە گاز ونەركاسىبى ينستيتۋتىنا اتتانىپ, 1951 جىلى ءوزى تۋعان دوس­سور مۇناي كاسىپشىلىگىنە مۇناي ءوندىرۋ جونىندەگى شەبەردىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاستى. بۇرىننان نەگىزى بار, ءتۇسى­نىگى مول جاسقا جاڭا جۇمىستى يگەرىپ كەتۋ قيىنعا سوققان جوق. قوشقار, ما­قات, دوسسور, قاراتون مۇناي كاسىپشى­لىك­تەرى باسقارمالارىندا باس ينجەنەر, 1958 جىلى «كازاحستاننەفت» بىرلەستى­گىندە مۇناي-گاز ءوندىرۋ بولىمىندە باس­تىق, 1960-1963 جىلدارى قازاق حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءبولىمىن باسقاردى. ارتىنشا 1963-1971 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­مي­تەتىندە اۋىر ونەركاسىپ ءبولىمى مەڭ­گە­رۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, «كازاحستاننەفت» وداقتىق-رەسپۋبليكالىق بىرلەس­تىك باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەت­تەرىندە بولدى.

بولەكباي ساعىنعالي ۇلىنىڭ بىلىكتى مامان, بىرەگەي باسشى رەتىندەگى ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتى 1971 جىلدان باستاپ «ەمبانەفت» بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولعان ون بەس جىلدا بارىنشا جارقىراپ, انىق بايقالدى. اتالعان كەزەڭدە قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭى­راعى اتانعان ەمبى ءوڭىرى, ەدىل-جايىق اراسىنداعى كەن الاڭدارى «قارا التىن» ءوندىرۋدى اناعۇرلىم ۇلعايتىپ, تاريحتا قايتالانباس ءىز قالدىردى. مۇنايشىلار جەراستى بايلىعىن يگەرۋدەگى 70-80 جىل بويى كورمەگەن الەۋمەتتىك جەتىستىكت­ەر­گە يە بولدى. جەرمايىن يگەرۋدە تومەنگى قاباتتارىمەن بىرگە تۇزاستى تۇنبالا­رىن ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارىندا ايتار­لىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى. مۇن­دايدى كەڭ كولەمدى ىزدەستىرۋ جۇمىستا­رىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جا­ڭادان ەكى بۇرعىلاۋ باسقارماسى, مۇنارا مونتاجداۋ جانە تومپوناجدىق كونتورلار, تەحنولوگيالىق كولىك باسقارماسى, قۇرامىندا ءۇش قۇرىلىس-مونتاج باس­قار­ماسى بار «ەمبانەفتستروي» ترەسى, كۇللى تومەنگى كاسپي بويى جەر قىر­تىس­تارى مەن قاباتتارىن تەزدەتىلگەن ءادىس­پەن كەشەندى بارلاپ, زەرتتەيتىن «ەم­با­نە­فتگەوفيزيكا» ترەستەرى قۇرى­لىپ, جۇ­مىس ىستەدى. وسى كەزەڭدە 770 مىڭ مەتر بۇرعىلاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ, جا­ڭا­دان 20 مۇناي جانە گاز الاڭدارى اشىلدى. سولاردىڭ ونى بىردەن ءونىم بە­رىپ, وتان بايلىعىن ارتتىرۋ, كومىر­سۋ­تە­گى كەنىنىڭ مولايۋىنا ۇلەس قوستى. وسى­لاردىڭ ىشىندە ءوزىم ەڭبەك ەتكەن «جاي­ىقمۇنايگاز» ءوندىرۋ باسقارماسى دا بار.

اتالعان باسقارمانىڭ قۇرىلۋى ءوڭىر­دەگى بۇرىننان بار كاسىپشىلىكتەردىڭ ءبىرتىن-ءبىرتىن تومەندەپ بارا جاتقان ءونىم بەرۋ كولەمىن كۇرت كوتەرىپ, 1970 جىلعى 2,7 ملن. توننا كورسەتكىشتى 1978 جىلى 4,4 ملن. تونناعا جەتكىزدى. بۇل قارت ەمبى وڭىرىندەگى بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان ەڭ جوعارى ناتيجە ەدى.

وسى تۇستا بولەكباي ساعىنعالي­ ۇلى­نىڭ اتى اتالعاندا ويعا بۇل كۇندە دابىلى كۇللى الەمدى تاڭقالدىرىپ تۇرعان تەڭىز كەنىشى ورالادى. ەگەر تۋراسىن ايت­ساق, بۇل ءوزى ادام ميى جەتىپ بولماس جاڭالىق ەدى. ويتكەنى, وتكەن عاسىردىڭ ال­پىسىنشى جىلدارى ورتالىق عالىم­دا­رى اتىراۋ مۇناي الاڭدارىنىڭ قورى ازايىپ كەلەدى. سوندىقتان بولاشاقتاعى بارلىق بارلاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى تەك ماڭعىستاۋ وڭىرىندە بولعانى دۇرىس دەگەن اڭگىمەلەر تۋدى. مىنە, وسى تۇستا 1971 جىلى اتىراۋدا وداق كولەمىندەگى بەلگى­لى مۇنايشى-گەولوگتاردىڭ باسىن قوس­قان ۇلكەن جيىن بولىپ, وندا قارت ەم­بى­نىڭ بولاشاعى تۋرالى كەڭىنەن ءسوز بولدى.

القالى عىلىمي كەڭەستە ت.جۇ­ما­عا­ليەۆ, س.جاڭاباەۆ, ۆ.توكارەۆ, ا.جيۆودەروۆ باياندامالار جاساپ, ءوز ويلارىن وربىتسە, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى م.ميرچينك, گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ءبولىم مەڭگە­رۋشىسى س.قۇرمانوۆ, عىلىم دوكتورلارى ۆ.سەمەنوۆيچ, ب.دياكوۆ جانە باسقالار تاقىرىپتىق باياندامالار جاساپ, بۇعان دەيىنگى الىنعان مۇنايدىڭ ءبارى دە جەر قىرتىسىنىڭ ۇستىڭگى قاباتىنان ءوندى­رىل­گەنى, بولاشاقتاعى بولجام 4-5 مىڭ مەتر تەرەڭدىكتەگى تۇزاستى قاباتىندا ەكەندىگى ايتىلدى. بۇل بولجامداردى بار ءومىرىن مۇناي سالاسىنا ارناعان اعا بۋىن وكىلدەرى اساباي حيسمەتوۆ, قۋا­نىش قۇداباەۆ, ساعيدوللا نۇرجانوۆ, ءوتالى, ماقاش بالعىمباەۆتار دا قولدادى.

بىراق, جاڭا بولجامعا وراي ءتۇرلى الاڭداۋشىلىقتار دا بار ەدى. ويتكەنى, اتىراۋ مۇنايشىلارى, ياعني, تۇتاس ال­عاندا قازاقستان مۇنايشىلارى وسىعان دەيىن مۇنداي تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەپ كورمەپتى. ايتسە دە, ءالىپتىڭ ارتىن كۇتىپ وتىرۋدىڭ ەش قاجەتى دە جوق. وسى كەزدە اتالعان سالاعا وراي وداقتاعى ەڭ جاڭا جانە مۇمكىندىگى مول قۇرال-جابدىق­تار­مەن قامتىلعان ۆ.شەۆالدين باسقارۋ­ىن­داعى «ساراتوۆنەفتەگەوفيزيكا» ترە­سى بارلاۋشىلارى پۋستىننىي, ءتاجى­عا­لي, قاراتون, ماساباي, تەگىس, بوتاقان, اقىنگەن, اققۇدىق, كورولەۆ الاڭدا­رىن­دا ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. دەگەنمەن, بۇل اراداعى بارلاۋ جۇمىس­تارى ۇزاققا سوزىلىپ, وداقتىق مي­نيستر­لىك باسشىلارى, جەكەلەگەن عالىم­دار بۇل ىستەن ناتيجە شىقپايدى, ىزدەس­تىرۋ ىستەرىن توقتاتۋ كەرەك دەگەن.

اڭگىمە ءوربىتىپ, وعان قاتىسقان بار­لىق 12 ادامنىڭ سالا ءمينيسترى ۆ.شاشين, بىرلەستىك ديرەكتورى ب.ساعىن­عا­لي­ەۆ, باس گەولوگ ج.دوسمۇحامبەتوۆ باستا­عان 4 ادام ىزدەستىرۋدى كىدىرتۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن پىكىر ايتتى, قالعانى قارسى. سونىڭ ىشىندە ب.ساعىنعاليەۆ پەن ج.دوسمۇحامبەتوۆتەردىڭ سەنىمدەرى مول ەدى. ولار قازىر تەڭىز كەنىشى ورنىن كارتادان كورسەتىپ, «باسقانى توقتاتسا دا, وسى جەر­دى قازۋدى توقتاتۋعا بولمايدى, ويتكەنى, ونىڭ استىندا قازىناسى تاۋسىلماس قارا قازان جاتىر» دەپ قايتا-قايتا شۇقىعان.

اقىرى پۋستىننىي الاڭىنداعى ون­ىنشى ۇڭعىمانىڭ 3639 جانە 3658 مەتر ارالىقتارىنان اسا مول مۇناي قورى بايقالسا, تاجىعالي الاڭىنداعى ناتيجە دەبيتى تاۋلىگىنە 100 توننا شاماسىندا مۇناي, 600 تەكشە مەتر ىلەسپە گازعا جەت­تى. مۇنداي وڭدى ناتيجەلەر ناتيجەسىندە بىرلەستىك ديرەكتورى وداق­تاعى مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى مينيس­ترى مالتسەۆ, ونىڭ ورىنباسارى گرايفەرگە ءوزىنىڭ كوپتەن بەرى تانىستىعى جانە ءوزىنىڭ قا­شانعى بىربەتكەيلىگىن تانىتىپ, ۆولگو­گراد­تىڭ «پريكاسپيبۋرنەفت» بىرلەستى­گىنەن قۇرامىندا 500 مامان بۇرعىشىسى بار 10 بريگادا اكە­لىپ, تەڭىزگە سالدى, بىردەن 20 ۇڭعىمادا بۇرعىلاۋ جۇمىس­تا­رى باستالدى. ءسويتىپ, جاڭا كەن الاڭىن­داعى جەراستى قورى­نىڭ كولەمى انىق­تالدى. ونى كانىگى بارلاۋشىلار 1,5-2 ملرد. توننا مۇناي, 2 ترلن. تەكشە مەتر­دەن استام كوگىلدىر وتىن قازىناسى جاتىر دەپ بولجادى. نەمەسە الگى ايتىلعان بايلىق 21 جانە 19 شاقىرىمدىق كولەم­دى الىپ جاتىر جەپ شامالاعان ەكەن. بىراق, جاڭا كەن الاڭىنداعى بارلاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستا­رىنىڭ ءبارى «ەمبانەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ جانە ونىڭ باس ديرەكتورى ب.ساعىنعاليەۆتىڭ باسشىلىق جاساۋى ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. ءسويتىپ, 1979 جىلدىڭ 19 جەلتوق­سانىندا اتىراۋ وبلى­سىنىڭ ايماعىندا قۇلسارىدان بار-جوعى 80 شاقىرىمدا قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن مۇناي بۇر­قاعى اتىلدى. مىنە, وسى كەن الاڭىنىڭ عاجايىپ قورى ارقاسىندا وبلىس مۇناي ءوندىرۋ كولەمىندەگى ءوز ورنىن ۇشىنشىدەن بىردەن بىرگە جىلجىتتى.

وسى ەڭبەگى ءۇشىن كسرو گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ 1988 جىلعى 10 ناۋ­رىز­داعى القا شەشىمىمەن ب.ساعىنعاليەۆ «تەڭىز كەنىشىنىڭ العاشقى اشۋشى» (№2236) توسبەلگىسىمەن جانە ديپلومىمەن ماراپاتتالدى.

اسا جوعارى قىسىم مەن تەمپەراتۋرا جانە جاعىمسىز ءيىستى كۇكىرتتى گاز قوس­پالارعا تولى الەمدە تەڭدەسى جوق ەڭ ءىرى تەڭىز كەن ورنىن تەزدەتىپ يگەرۋدە ءبو­لەك­باي ساعىنعالي ۇلى تىپتەن جاڭا جانە ما­ڭىزدى عىلىمي-تەحنيكالىق شەشىم­دەر مەن ونەرتاپقىشتىق ىستەردى ومىرگە اكەل­دى جانە وندىرىسكە ەنگىزدى. شىنىندا دا, اتالعان كەن ورنى ءوزىنىڭ تەرەڭدىگى, مۇناي قۇرامى, قورى جاعىنان الەمدە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە تولى كەنىش. ونىڭ ءونىم قورى 2 ملرد. توننادان كەم ەمەس دەپ ەسەپتەلىنسە, تەرەڭدىگى جاعى­نان 4000 مەتردەن اسادى. ىشكى قابات قىسىمى 830 كگ/سم2 جانە وتە جوعارى تەمپەراتۋرادان تۇرادى. نەمەسە سالىستىرمالى تۇردە العاندا ونىڭ قورى بوزاشى توبىنان 2,7, ماڭعىستاۋ توبىنان 1,4 ەسە جوعارى.

بۇل بولەكباي ساعىنعالي ۇلىنىڭ قازاق مۇنايىن جاڭا بيىككە كوتەرۋدەگى ەرەكشە ۇلەسى. بىراق, جوعارىدا ايتقانى­مىزداي, اسىل تۇلعانىڭ ەڭبەگى تەك تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋ, باسقا دا جاڭا الاڭ­داردى اشۋ, اسىرەسە, قوس وزەن ارالىعىن­داعى «جايىقنەفتەگاز» ءوندىرۋ باسقار­ماسىن قۇرۋىمەن ەرەكشەلىنبەيدى. اقتو­بە وبلىسىندا دا مۇناي ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ۆ.ليۆەنتسوۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ, رەسپۋبليكا, وداقتىق ورتالىق كوميتەت الدىنا قايتا-قايتا ماسەلە قويىپ, اقىرى «اكتيۋبينسك­نەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگىن قۇرىپ, قازىرگى «جاڭاجول», «كەنقياق», باسقا دا الاڭداردىڭ اشىلۋىنا نەگىز بولدى.

بوكەڭ ورتالىقتاعى باسشىلار الدىنا ماڭىزدى ماسەلەنى دەر كەزىندە قويا الاتىن جانە ونى اياعىنا دەيىن جەتكى­زىپ, شەشە الاتىن ءوندىرىس باسشىسى ەدى. ول كىسىنىڭ كسرو مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى ا.مالتسەۆ جانە ونىڭ ورىنباسارى گ.گريفيلت, مەملە­كەت­تىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتور­اع­اسى ن.بايباكوۆتىڭ الدىندا بەدەلى جوعارى ەدى. كسرو مينسترلەر كەڭەسى­نىڭ توراعاسى ا.كوسىگينمەن دە تالاي كەزدەسىپ, قازاقستان مۇنايشىلارىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشە ءبىلدى. وڭىردەگى اۋا-تابيعات جاعدايىنىڭ قولايسىزدىعى, سۋسىز, نۋسىز ايماقتاعى دالا جۇمىس­تا­رى­نا وراي بارلىق مۇنايشىنىڭ ايلىق ەڭبەك اقىسىنا 45 پايىز ۇستەمە قوستى­رۋ مۇمكىندىگىن الدى.

ال, پرورۆا كەن الاڭىنداعى مۇناي­شىلار توبىنا ەڭ جوعارى ۇستەمە 70 پايىزدىق دەڭگەيگە جەتتى.

مۇنايشىلارعا تۇرمىستىق جاعداي تۋعىزۋ, الەۋمەتتىك دەڭگەيىن ءوسىرۋ تەك قاراجاتىن كوتەرۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. بىرلەستىك جانىنان قۇرىلعان قۇ­رى­لىس-مونتاج باسقارمالارى وبلىس ور­تالىعىنداعى, ءاربىر كاسىپشىلىكتەگى ەسكى باراق ۇيلەردى قۇلاتىپ, ورىندارىنا كوپ قاباتتى جانە جەكە وتباسىلارعا ى­ڭ­عايلى ۇيلەر تۇرعىزىلىپ, اتىراۋ قالاسى ماڭىندا بارلاۋشى-گەولوگتار مەن بۇرعىشىلار قالاشىعى بوي كوتەر­دى. ولار بۇل كۇندە اقجار, گەولوگ دەپ اتالاتىن ۇلكەن ەلدى مەكەندەر. ءسويتىپ, از ۋاقىتتا 223269 شارشى مەتر كولە­مىن­دەگى تۇرعىن ءۇي, 3 ورتا مەكتەپ, ءبىر­نەشە بالالار كومبيناتى, كلۋب, ساۋدا, تاماقتانۋ ورىندارى اشىلدى. ازىق-ت ۇلىك قورىن جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن باعىت­تاعى قوسالقى شارۋاشىلىقتار قۇرىل­دى. تۇرعىن كەشەندەرگە ىڭعايسىزدىق تۋدىرماس ءۇشىن مۇنايشى-بۇرعىشىلار­دىڭ وندىرىستىك بازاسى, بۇرعىلاۋ جۇ­مىس­تارى باسقارماسى, ساقتاۋ, قويما ورىندارى, جوندەۋ-مەحانيكالىق شەبەرحانالار, قۇراستىرمالى قۇرىلىس ما­تەريالدارىن شىعاراتىن تسەحتار قالا سىرتىنا ورنالاستىرىلىپ, جاساقتال­دى. وسىعان وراي, قالا مەن جۇمىسشى كەنتتەرىندەگى كوممۋنالدىق قامتۋ قىز­مەتى ءوستى, كولىك جولدارى جاقساردى.

بىراق, بولەكباي ساعىنعالي ۇلىنىڭ سول ءبىر جىلدارداعى وسىنداي قىرۋار باس­تامالارى كەيىننەن اياقسىز قالدى. الگى ۇيلەردىڭ كوبى توزدى. وندا كەشەگى ەسىمى ەلگە بەلگىلى عابدىحالىق ساعىت­جا­نوۆ, ساحي اكىمباەۆ, جانشا تاڭقى­با­ەۆ, سەرگو دۇتباەۆ, رىسحان قالمۇ­قا­نوۆ, حاميت عابدۋلليندەردىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى تۇ­رادى. ولارعا جاڭا ءۇي الىپ, قولايلى مەكەندەردە تۇرايىن دەسە, مۇمكىندىك جوق. ءبارىن ساتىپ الۋلارى كەرەك.

ب.ساعىنعاليەۆ مۇنايشى ماماندار دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. الماتى­نىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا مۇناي فاكۋلتەتىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتسە, اتىراۋداعى بۇرىننان ورتا بۋىن ماماندار دايىنداپ كەلە جاتقان تەحنيكۋم مەن جاڭادان ءوز باستاما­شىلى­عى­مەن اشىلعان مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنا جاڭا وقۋ ۇيلەرى, وقىتۋشى-پرو­فەسسورلار قۇرامى ءۇشىن ءجۇز پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلىپ بەرىلدى. ءار جىلدا ولاردا جانە ماسكەۋ مەن باكۋ, گروزنىي مەن ۋفا, يۆانو-فرانكوۆ­سكى­دەگى مۇناي ينستيتۋتتارىنا 100 جاستى جولدامامەن وقۋعا جىبەرىپ وتىردى. سو­نىڭ ارقاسىندا وڭىردە جوعارى ءبىلىمدى مۇنايشىلار جاساعى قالىپتاستى. ولار وسى اتىراۋداعى كەن ورىندارىندا مول تاجىريبە جيناقتاپ, بىلىگى مەن ءبىلىمىن ۇشتاستىرىپ, كەيىننەن «اكتيۋبينسك­نەفت», «تەنگيزنەفت», «قۇمكولمۇ­ناي», باسقا دا باسقارمالار اشىلعاندا جوعارى ءبىلىمدى كاسىبي مامان رەتىندە پراكتيكالىق كومەكتەر بەردى, مۇنايشى قاتارلارىن تولىقتىردى.

بوكەڭ مۇنايلى اتىراۋدا جۇمىس ىستەپ وتىرسا دا كۇللى قازاق مۇنايىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. سوعان ساي, اقتوبە مەن باتىس قازاقستان, ماڭعىس­تاۋ وبلىستارىندا مۇناي-گاز ءوندىرۋ, ءوڭ­دەۋ, تاسىمالداۋ ءىسىن بىرلەسە جۇرگىزۋ, وندىرىستىك بايلانىستاردى شەشۋ, ىنتى­ماقتى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭبەكتەندى. ءوندى­رىس پەن عىلىمنىڭ بايلانىسىنا كوڭىل ءبولدى. بۇل جولدا اتىراۋ قالاسىنداعى قازاق مۇناي عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى, مۇناي حيمياسى جانە تابيعي تۇزدار ينستيتۋتى عالىم­دارى­نىڭ وندىرىسپەن بايلانىسىن ارتتىرىپ, الەمدىك جاڭا ۇردىستەردىڭ ءوز ەلىندە دە جۇزەگە اسۋىنا نەگىز بولدى. ءوزى مۇناي­لى يران, كانادا, مەكسيكا ەلدەرىنە ساپار شەگىپ, ۇزدىك تەحنولوگياسى بار ءوندى­رىس جۇيەلەرىن كوردى, ماماندارمەن ءسوي­لەسىپ, عىلىمي-تاجىريبەلىك ءتۇيىندى ءما­سە­لەلەر جونىندە وي ءبولىستى, پىكىرلەستى. كەيىن ولاردىڭ پايدالى جاقتارىن ءوزى ەڭبەك ەتەتىن بىرلەستىكتە پايدالانۋعا تىرىستى. عىلىمي تۇجىرىمداردىڭ كو­مىرسۋتەك شيكىزاتىن ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جانە وڭدەۋ باعىتىندا جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەشەندى ورىن­­دالۋى, مۇناي-بيتۋمگەنەز جىنىس­تارىنان مۇنايدى ءبولىپ الۋ, مۇناي ەمۋلگاتورىن ايىرۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىس­تەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن تەر توكتى.

بولەكباي ساعىنعالي ۇلى وتە جەتىك ءوندىرىس باسشىسى, ۇيىمداستىرۋشى بولۋمەن بىرگە ارتىنان جاستار ىلەستىرىپ, تاربيەلەي بىلگەن تاماشا تالىمگەر دە ەدى. وسى كۇندە اعا بۋىنعا اينالعان مۇ­ناي-گاز سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى تولەن بايزاقوۆ, ساتىباي دۇزباەۆ, ماحامبەت باتىرباەۆ, قادەن قۇداباەۆ, باعىت سماتۋللين, بەيسەمباي تابىنباەۆ, بولات ەلاماناوۆ, قاسىمعالي تىلەمىسوۆ, الەكاندر نازاروۆ, ماتحات نۇرمۇحا­نوۆ, ءتىپ­تى, مارقۇم بولىپ كەتكەن حاميت عابدۋل­لين, ۆ.گافنەرلەردىڭ ءوزى سول ءبو­لەك­باي اعانىڭ تاربيەسىن الىپ, قانات­تان­عان ماماندار نەمەسە بىرلەسە جۇمىس ىستەدى.

ول كەزدە, ءتىپتى قازىردە دە اتىراۋ مۇنايشىلاردىڭ ۇستاحاناسى اتانعان بايىرعى ءوڭىر. العاشىندا فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەلەرى مەن جۇمىسشى فاكۋل­تەتەرىندە وقىپ, ءبىلىم العان مۇنايشى­لار بىرەن-ساران جوعارى ءبىلىمدى سافي وتەباەۆ, مۇحامبەت يسەنوۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆتان باستاپ, ولاردىڭ قاتا­رى ۋاقىت وتە جوعارى ءبىلىمدى جاستارمەن تولىقتى. بىراق سول ۇرپاق جالعاستىعى وكىنىشكە وراي, بىرتە-بىرتە بوساڭسىپ بارادى. ويتكەنى, وندىرىسكە جاڭا كەلگەن جاس مامانعا لايىقتى كوڭىل بولىنبەيدى, قولايلى جاعداي تۋعىزىلمايدى. بۇ­رىن­عى تاجىريبەلى, بىلىكتى ماماندار جا­لاقىسى جوعارى, الەۋمەتتىك جاعدايلار تۋعىزىلعان شەتەلدىك مۇناي كومپانيالارىنا اۋىسىپ كەتكەن. ال, جەرگىلىكتى مۇناي كومپانيالارىن تاجىريبەسى از, بىلىگى تومەن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى ناشار ادامدار باسقارادى. وسىدان كەلىپ, وندىرىستە كەرەعارلىق تۋادى. باسشىلىق جۇمىسشىلارمەن ءتىل تابىسا المايدى, ءوندىرىستى العا جەتەلەۋ ءۇردىسى جوق. سو­نىڭ سالدارىنان ارادا كەلىسپەۋشىلىك پەن قايشىلىق تۋادى. مەن بۇل ارادا ءوز اڭگىمەمە مىسال رەتىندە جاڭاوزەندەگى جا­ع­دايدى ۇلكەن وكىنىشپەن ەسكە الامىن.

ەلباسى ن.نازارباەۆ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق باسقا سالالار سياقتى مۇنايشى قاۋىمعا دا ەرىك بەردى. «جا­ڭارتىپ, جاقسارت, گۇلدەندىر, قايتكەندە دە ەل بايلىعىن ءوسىر, ءوزىڭ دە ءوس, جاقسى تۇرمىستا ءومىر ءسۇر» دەگەندى ايتتى. وسى كەزدە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ارالاسۋى ناتيجەسىندە ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. سونىڭ دالەلى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 7 ملن. تونناعا دەيىن جەتتى. كەندىرلىدە, زەرەن­دىدە كەلىستى دەمالىس ايماعى سالىندى, استانالىق وبلىستىڭ زەرەندى اۋدانىندا وزەندىك جانە اتىراۋلىق مۇنايشىلار بالالارى ءۇشىن دەمالىس لاگەرلەرى, اتىراۋدا دەنە شىنىقتىرۋ ساۋىقتىرۋ ورتالىعى مەن باسسەين, قۇرمانعازى اتىنداعى مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن ءوتتى, جاڭاوزەن قالاسىندا «ارۋانا» قوناق ءۇيى, ارداگەرلەر ءۇيى, پەرزەنتحانا, تەڭگە اۋىلىندا مەكتەپ جۇمىس ىستەدى. بىراق, جاڭاوزەن, تۇتاس ماڭعىس­تاۋ وڭىرىندە, اتىراۋدا كومىرسۋتەك شي­كى­زاتىن ءوندىرۋ كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتتى. ال, ونى جۋىق ماڭدا كوتەرۋ اسا قيىنعا سوعاتىن سياقتى.

مۇنايشىلار تۇرمىسىندا تاعى ءبىر ويلانارلىق ءجايت بار. ول – قالادا تۇرا­تىن «قارا التىن» وندىرۋشىلەر مەن كا­سىپ­شىلىك كەنتتەرىندە تۇراتىن مۇناي­شى­لار اراسىنداعى سايكەسسىزدىك. كەيىن­گى كەز­دە بايىرعى كەن الاڭدارىنداعى تۇر­عىن اۋداندا ءۇي-جايلار سالىنبايدى. كە­نىش­تەردىڭ ءونىم بەرۋ قابىلەتى جويىل­عان, بولسا دا وتە تومەن. سوعان ساي قا­راتون, سارىقامىس كەنتتەرىنىڭ تۇرعىن­دارى قو­لايلى جەرگە قونىس اۋداردى. ال, بايشوناس مەن ەسكەنە, باسقالاردىڭ حالقى شە؟ ولار دا كۇتۋ ۇستىندە. بىراق, ولاردىڭ قازىرگى تۇرمىسى انا ءبىر جىلدارداعىداي اسا قولايلى ەمەس. بۇل بۇرىندارى جاق­سى جۇمىستا جۇرگەن, بىراق بۇل كۇندە مۇ­ناي قورى سارقىلىپ, كوڭىلى الاڭ, مىنەزى ءپاس بايىرعى مۇناي­شىنىڭ بۇگىنگى ءحالى.

سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى مۇناي­­شى قاۋىمىن الاڭداتادى. سوندايدا ەسىمىزگە ءبىر ءوزى جالعىز عانا بىرلەستىكتى باسقارىپ, بىراق بارشا قازاق مۇنايى­نىڭ ارى, ابىرويى بولعان بولەكباي اعا ساعىنعاليەۆ ەسكە ورالادى. ونى بارشا مۇنايشى-گەولوگتار, ەل, مەملەكەت ار­داق­تادى, ماقتاپ, ماراپاتتادى. ءۇش رەت ەڭبەك قىزىل تۋ جانە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەندەرى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ بىرنەشە رەت قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپ, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى, كسرو-نىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى اتاقتارىن الدى. رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. رەسپۋبليكانىڭ, وداق­تىڭ, سونىڭ ىشىندە سوكپ سەزدەرىنە دەلەگات بولىپ سايلانادى. ءسويتىپ, ول ەل الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن اقتادى, قازاق مۇنايىنىڭ قارا نارى اتانىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى. اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىز بوكەڭدى ءبىر ولەڭىندە «مۇنايشىلار مارشالى» دەپ باعالاپتى. شىندىعىندا, ول كىسى قازاق مۇنايىنىڭ مارشالى ەدى عوي.

ارينە, بولەكباي اعامىزعا ارقاۋ بولعان, ءومىردىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن بىرگە بولىسكەن اياۋلى جارى حاديشا اپامىز تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولماس. جارتى عاسىردان استام بولەكباي اعامەن ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشكەن حاديشا انامىز بۇگىندە ۇلكەن اۋلەتتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, اسىلدىڭ سىنىعى – ۇلدارى اسقار مەن مۇحتار بوكەڭنىڭ ءىزىن جالعاستىرىپ كەلەدى.

نۇرلان بالعىمباەۆ.