بيىك پاراسات يەسى
جۇما, 27 قاڭتار 2012 7:25
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامۋ جولىنا نەگىز بولعان عىلىمي ىزدەنىستەرگە تولى ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلعان اكادەميك ابدىعاپپار ءاشىم ۇلى ءاشىموۆتىڭ عىلىمي شىعارماشىلىق ءومىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى. سانالى عۇمىرىن عىلىمنىڭ زامانعا لايىق جاڭا سالالارىن جولعا قويۋعا ارناعان, ازاماتتىق ءومىرى ونەگەلى ىستەرگە تولى ءابدىعاپپار ءاشىم ۇلىنىڭ ءسابي شاعى سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋگە ءماجبۇر بولدى. Cوعان قاراماستان شۋ ستانساسىنىڭ ورتا مەكتەبىن وزات ءبىتىرىپ,
جۇما, 27 قاڭتار 2012 7:25
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامۋ جولىنا نەگىز بولعان عىلىمي ىزدەنىستەرگە تولى ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلعان اكادەميك ابدىعاپپار ءاشىم ۇلى ءاشىموۆتىڭ عىلىمي شىعارماشىلىق ءومىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى. سانالى عۇمىرىن عىلىمنىڭ زامانعا لايىق جاڭا سالالارىن جولعا قويۋعا ارناعان, ازاماتتىق ءومىرى ونەگەلى ىستەرگە تولى ءابدىعاپپار ءاشىم ۇلىنىڭ ءسابي شاعى سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋگە ءماجبۇر بولدى. Cوعان قاراماستان شۋ ستانساسىنىڭ ورتا مەكتەبىن وزات ءبىتىرىپ, 1954 جىلى لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتتاندىرۋ جانە مەتاللۋرگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋى بولاشاقتا قىزىعى دا, قيىندىعى دا مول عىلىمنىڭ جاڭا سالاسىنا بارۋىنا جول اشقان. شىندىعىندا, ينستيتۋتتى 1960 جىلى ۇزدىك تامامداعان جاس تۇلەك ۇستازدارىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ايگىلى عالىم د.ي.ليسوۆسكي باسقارعان ماسكەۋدەگى بولات جانە قورىتپالار ينستيتۋتىنىڭ «ءتۇستى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى اۆتوماتتاندىرۋ» كافەدراسىندا اسپيرانتۋراعا قابىلداندى. وسى سالا بويىنشا بۇل عىلىمي ورتانىڭ بەدەلى وداققا عانا ەمەس الەمگە بەلگىلى بولاتىن. سوناۋ ءماسكەۋگە بارىپ جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى عىلىم جولىنا قابىلدانۋى قاراپايىم اۋىل بالاسى – ابدىعاپپار ءاشىم ۇلىنىڭ ىزدەنىمپازدىعىنىڭ, العىرلىعىنىڭ, ءبىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ جانە جاڭالىققا دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ دالەلى ەدى. عىلىمعا ءبىرجولا دەن قويعان ابەكەڭنىڭ عالىم رەتىندە قالىپتاسۋىنا اتتارى الەمگە بەلگىلى اكادەميكتەر س.ۆ.ەمەليانوۆ, ا.ا.كراسوۆسكي, گ.س.پوسپەلوۆ, يا.ز.تسىپكين سەكىلدى عۇلاما عالىمداردىڭ ۇلكەن ىقپالى بولدى ءارى وسىنداي وراسان عىلىمي الەۋەتتىڭ اسەرىمەن قازاقستاندا ءالى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپتاردى يگەرۋگە بەل بۋدى. بويىنداعى دارىندىلىق پەن ەڭبەكقورلىق جانە تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا ول قىشقىلدانعان نيكەل قازبالارىن شاحتالىق قورىتۋدى ماتەماتيكالىق مودەل كومەگىمەن زەرتتەۋ ماسەلەلەرىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى ارقىلى ءبىرىنشى بولىپ عىلىمي اينالىمعا قوستى. ەلىنە ورالعان سوڭ ءوزى وقىعان پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا مەتاللۋرگيالىق ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ كافەدراسىن جانە تەحنيكالىق كيبەرنەتيكا كافەدراسىن باسقاردى. وسى كافەدرالار جانىندا عىلىمنىڭ بۇل باعىتتارى بويىنشا ەلىمىزدە جاڭا مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى قالانا باستادى. سونىمەن قاتار ءوزى اشقان اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىنىڭ پروبلەمالىق جانە سالالىق زەرتحاناسىنا عىلىمي جەتەكشىلىك جاساپ, جاڭاشىل يدەيالارعا باستاماشى بولدى. 1972 جىلى ماسكەۋ بولات جانە قورىتپالار ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءتۇستى جانە قارا مەتالداردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى اۆتوماتتىق باسقارۋ جانە رەتتەۋ ماماندىعى بويىنشا قورعاعان ابدىعاپپار ءاشىم ۇلىنىڭ ەسىمى سول كەزدە-اق وداق كولەمىنە دۇركىرەي تانىلعان. ودان كەيىن ينتەللەكتۋالدىق تۇعىرى مىقتى جاس عالىم قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتور بولعان جىلدارى جوعارى وقۋ ورىنىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ۇلكەن جاڭالىقتار اكەلگەن ەدى. ابەكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءارى تىكەلەي ارالاسۋىمەن جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىن كەشەندى باسقارۋ جۇيەسى جانە ءنورماتيۆتى-ادىستەمەلىك بازا قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل شىن مانىندە جوعارى وقۋ ورنىندا مامان دايارلاۋ ىسىنە سونى سەرپىن اكەلگەن ۇلكەن جاڭالىق ەدى. وسى جاڭالىعى ءۇشىن 1985 جىلى ماسكەۋدە بحشج (ۆدنح)-نىڭ كۇمىس مەدالىن جەڭىپ العاندىعىن, ول باسقارعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنان ءۇش جىل بويى (1981, 1982, 1983) مامان دايارلاۋ سالاسىندا ەڭ جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن كسرو جوعارى جانە ورتا ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋى مەن 1 دارەجەلى ديپلومىن يەلەنگەندىگىن ەسكە الا كەتكەن ورىندى. عىلىمي دارىندىلىق, باسقارۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ىسكەرلىك پەن ءىلكىمدىلىك سەكىلدى قابىلەتتەر مەن قاسيەتتەر ءبىر بويىندا توعىسقان ءابدىعاپپار ءاشىم ۇلى 1989 – 1991 جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, 1991-1994 جىلدارى قر ۇعا ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان جىلدارى دا عىلىمنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىنە سونى سوقپاق سالۋعا كۇش سالدى. جوعارى اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسىنا توراعالىق ەتتى. عىلىمي جاڭاشىلدىق مۇمكىندىگى مەن جوعارى پاراسات-پايىمى جانە باسقارۋ ءىسى مەن عىلىمي ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنداعى مول ءتاجىريبەسى كيبەرنەتيكا, اۆتوماتيكا, ينفورماتيكا, جۇيەلى باسقارۋ عىلىمدارى بويىنشا جاڭا ىزدەنىستەردى سارالاۋ, ساراپتاۋ جۇمىسىنا زور كومەگىن تيگىزگەنى راس. وسى جىلدارى عىلىمنىڭ بۇل سالاسى بويىنشا جاڭا زەرتتەۋلەر مەن تىڭ ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلگەنى دە, جاڭا تالپىنىستارعا جول اشىلعانى دا اقيقات ەدى. ابدىعاپپار ءاشىم ۇلى ءاشىموۆتىڭ ەسىمىن اتاعاندا ەڭ قيىن جانە اسا قاجەتتى ماماندىقتارعا قاتىستى «كيبەرنەتيكا», «اۆتوماتيكا», «ينفورماتيكا», «جۇيەلى باسقارۋ» اتاۋلارى مەن ۇعىم-تۇسىنىكتەرى قاتار جۇرەدى. ويتكەنى, ول – اۆتوماتتىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تەورياسى مەن تەحنيكالىق كيبەرنەتيكا تەورياسىنىڭ ءجانە جۇيەلەردى مودەلدەۋ تەورياسىنىڭ وتاندىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى; سونىمەن قاتار, مەتاللۋرگيالىق ۇدەرىستەردى بولجالداۋ جانە تيىمدەندىرۋ تۇيىندەرىن ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ شەشۋدى قازاقستاندا عىلىمي جولعا قويعان العاشقى جانە بىرەگەي مامان. قارا جانە ءتۇستى مەتالداردى ءوندىرۋ سالاسىندا اۆتوماتتىق باسقارۋ مەن رەتتەۋدى قازاقستاندىق عىلىمعا ەنگىزۋ جولىنداعى ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق.
ول – وسى سالالار بويىنشا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن دە جۇيەلى تۇردە جولعا قويۋدى باستاعان جانە ۇيىمداستىرعان, باسشىلىق جاساعان قايراتكەر. سونىمەن قاتار, عىلىم ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتەر شاكىرت تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ۇلكەن پاراسات يەسى. بۇگىنگە دەيىن ءا.ءا.ءاشىموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 10 دوكتورلىق جانە 50 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. جاڭا زامانعا لايىق اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان ۋاقىتتا ەڭ باعالى دا اسا قاجەتتى عالىم-ماماندار دايىنداپ شىعارعان تاعىلىمى مول تالىمگەر. ق.ش. اساۋباەۆ, ب.ا. جاپپاروۆ, گ.ز. قازيەۆ, ق.س.ساعىنعاليەۆ, د.ج.سىزدىقوۆ, س.پ.سوكولوۆا, ع.م. توقتاباەۆ, ءو.ا. تۇكەەۆ, د.ن. شۋكاەۆ جانە باسقا دا شاكىرتتەرىمەن بىرگە ءبىردەيلەندىرۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن جانە ۇيىمداستىرۋ جۇيەلەرى مەن اۆتوماتتىق باسقارۋدىڭ قازىرگى تەورياسىن زەرتتەۋدى جۇزەگە اسىردى. ونىڭ ودان كەيىنگى جەتەكشىلىگىمەن اۆتوماتتىق باسقارۋ تەورياسى بويىنشا ءجيىلىكتى-ۇدەمەلى جۇيەلەردىڭ ستوحاستيحالىق تەورياسىنىڭ نەگىزى جاسالدى. اسىرەسە, وزگەرمەلى كونفيگۋراتسياسى بار ءجۇيەلەردى اناليزدەۋ مەن سينتەزدەۋ سالاسىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەرى دە اسا باعالى. سونىمەن بىرگە دەرەكتەردى وڭدەۋدىڭ مودۋلدى جۇيەلەرىن سارالاۋ جانە ساراپتاۋ ءادىستەرى مەن نۇسقالارىن ازىرلەۋى دە عىلىمي قۇندى جۇمىس. وسىلايشا ءا.ءا.ءاشىموۆتىڭ ءتىكەلەي كوشباسشىلىعىمەن ءار جىلدارعى شاكىرتتەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا كيبەرنەتيكا, اۆتوماتيكا سالالارىنىڭ عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى.
ارينە, عىلىمي جۇمىستىڭ قۇندىلىعى تەوريالىق قورىتىندىلاردىڭ وندىرىستە قولدانىلىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرۋىندە. وسى باعىتتا دا ابدىعاپپار ءاشىم ۇلى قىرۋار ءىس تىندىردى. مىسالى, ول شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىندا, وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش, بالقاش كەن-مەتاللۋرگيا, جەزقازعان تاۋ-مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىندا جانە «اقتوبەرەنتگەن» بىرلەستىگىندە ءوندىرىستى, سونداي-اق تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدىڭ بىرنەشە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن جاساپ قولدانىسقا ەنگىزدى. جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتىنداعى گاز جەلىسى مەن شاڭتۇتقىشتا تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن جاساپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزگەنى ءۇشىن قاز سسر مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىن يەلەنگەن بولاتىن.
تەوريا مەن پراكتيكانى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ شەبەرى اتانعان عالىم عىلىمي ىزدەنىستەردەن تۋعان ويلارىن, قورىتىندىلارىن, ايقىندامالارى مەن انىقتامالارىن ۇنەمى جۇيەلەپ, جاريالاپ حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىپ وتىرادى. ونىڭ 400-گە جۋىق عىلىمي جۇمىسى بار. سولاردىڭ ىشىندە 12 مونوگرافياسى ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى سانالادى. ءا.ءا.ءاشىموۆ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەلەرى سان رەت حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي جيىنداردا الەم نازارىنا ۇسىنىلعان. اقش, بولگاريا, فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا, جاپونيادا ءار جىلدارى وتكەن فورۋمدار مەن سيمپوزيۋمداردا, كونگرەستەر مەن كونفەرەنتسيالاردا باسقارۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ سالاسى بويىنشا قازاقستان اتىنان وزىق ويلارىن ورتاعا سالىپ, ەل مارتەبەسىن كوتەرگەنىنە الەم عالىمدارى تالاي مارتە كۋا بولعان. مەنىڭ دە كۋا بولعان كەزىم بار. انا جىلدارى ماسكەۋدە ابەكەڭ اسپيرانت بولعان, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كافەدرادا عىلىمي-زەرتتەۋ ماقساتىنداعى ىزدەنىستەرمەن ءجۇردىم. سونداعى كيبەرنەتيكا, ينفورماتيكا, اۆتوماتيزاتسيا سالاسىنداعى اتتارى الەمگە ايگىلى عالىمداردىڭ ابدىعاپپار ءاشىم ۇلىن اۋزىنان تاستاماي, ۇنەمى مويىنداپ وتىراتىندىعى جانە وسى سالاداعى ەڭ وزىق عالىمداردىڭ قاتارىندا سانايتىندىعى ماقتانىش سەزىمىمدى وياتتى جانە ول سەزىم ءالى كۇنگە مەنەن ارىلعان جوق. كەيىن 1993 جىلى ماسكەۋدىڭ بەلگىلى عالىمدارى – اكادەميكتەر ۆ.ا.گورباتوۆ, ە.ن.يۋزۆيشين, ۆ.ۆ.رەدكوزۋبوۆ, ت.ب. حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىن قازاقستاندا كىم باسقارادى دەگەندە ولاردىڭ ءابدىعاپپار ءاشىم ۇلى ءاشىموۆكە توقتاعانى دا قايراتكەر عالىمنىڭ حالىقارالىق سالماعىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن دالەلدەيدى.
ابەكەڭ شىن مانىندەگى جاھاندىق كەڭىستىككە شىققان عالىم ەكەندىگىن ءالى كۇنگە ءىرى-ءىرى ىزدەنىستەرىمەن دالەلدەپ كەلەدى. قازىردە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ جانە جۇيەلى ينجينيرينگ سالاسىندا عىلىمي پىكىرلەرى ەڭ ءجيى پايدالانىلاتىن جانە تىلگە تيەك ەتىلەتىن, الەم عالىمدارى عىلىمي ويلارىنا تىرەك ەتەتىن ساناۋلى عالىمدار قاتارىندا. تەك سوڭعى جەتى-سەگىز جىل ىشىندە ءا.ا.ءاشىموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اۆتورلار ۇجىمى جاساعان 50-دەن استام عىلىمي ءناتيجە اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, قحر, اۆستريا, رەسەي جانە باسقا مەملەكەتتەردەگى جۋرنالدار مەن فورۋمداردا جاريالاندى. بۇكىلالەمدىك جۇيەلەر مەن كيبەرنەتيكا ۇيىمىنىڭ حV حالىقارالىق كونگرەسىندە ءا.ا.ءاشىموۆتىڭ تەلاۆتورلارمەن بىرگە جاساعان عىلىمي بايانداماسى «اسا ۇزدىك ماقالا» دەگەن جوعارى ماراپاتقا يە بولدى.
جوعارى كاسىبي مامانداردى دايارلاعانى جانە ۇزدىك عىلىمي جەتىستىكتەرى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ», «حالىقتار دوستىعى», «پاراسات» وردەندەرىمەن ناگرادتالعان, ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە «قازاق سسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» دەگەن اتاققا يە بولعان ءا.ءا.ءاشىموۆ 1997 جىلدان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىندا «جۇيەلى اناليز جانە باسقارۋ» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ق.ي. ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. 2003 جىلدان قر ۇعا اكادەميگى.
بۇگىنگە دەيىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان الەمدىك اۋقىمداعى قايراتكەر عالىمنىڭ وسىنشاما جەتىستىكتەرىنىڭ سىرى, مەنىڭشە, ونىڭ ارىنىڭ تازالىعى مەن ءوز كاسىبىنە دەگەن ادالدىعىندا, ەلىنە, جەرىنە دەگەن پەرزەنتتىك ءسۇيىسپەنشىلىگىندە. وسى قاسيەتتەر بويىنا ەرتە دارىعان ابدىعاپپار ءاشىم ۇلى ءاشىموۆ ءالى تالاي اسۋلاردى باعىندىرارى ءسوزسىز.
عالىم مۇتانوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك.
