02 قاڭتار، 2012

اسان قايعى – بابامىز جايلى ءبىز نە بىلەمىز؟

2249 رەت كورسەتىلدى

اسان قايعى – بابامىز جايلى ءبىز نە بىلەمىز؟

دۇيسەنبى، 2 قاڭتار 2012 0:05

«اسان قايعى ءسابيت ۇلى (XIV عاسىردىڭ اقىرى، XV عاسىردىڭ باسى) مەملەكەت قايراتكەرى، اقىن، جىراۋ، بي، فيلوسوف، كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ اقىلشىسى بولعان. اكەسى ءسابيت ارال ءوڭىرىنىڭ سىرداريا جاعاسىن مەكەن ەتكەن» – دەپ جازىلعان. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا.

 

دۇيسەنبى، 2 قاڭتار 2012 0:05

«اسان قايعى ءسابيت ۇلى (XIV عاسىردىڭ اقىرى، XV عاسىردىڭ باسى) مەملەكەت قايراتكەرى، اقىن، جىراۋ، بي، فيلوسوف، كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ اقىلشىسى بولعان. اكەسى ءسابيت ارال ءوڭىرىنىڭ سىرداريا جاعاسىن مەكەن ەتكەن» – دەپ جازىلعان. قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا.

ال، ارال ءوڭىرىنىڭ ءتول پەرزەنتى، اقىن زەينوللا شۇكىروۆ ءوزىنىڭ «سىر بويى» رومانىندا،ەل اراسىنداعى اڭىز اڭگىمە جەلىسى بويىنشا «سارتاي باتىر اسان قايعىنىڭ التىنشى ۇرپاعى، باباسى قوسقۇلاق بي ساۋراندى بيلەپ، اقنازار حاننىڭ سەنىمدى ساردارلارىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. ءوز اكەسى بايجان بي حيۋا حانىنىڭ توبە ءبيى بولىپتى» – دەپ جازادى. سونىمەن قاتار، وسى روماندا «اسان قايعى، شەرعۇتتى، قارعا بويلى قازتۋعان شورا حانعا سالەم بەرە كەلىپ، حانتورتكۇلدىڭ باسىندا كەڭەس قۇرادى. ءتورت حان ءباتۋانى ءبىر جەرگە قويا الماي تاراسادى. قازتۋعان ىزىنە ەرگەن جۇرتتى باستاپ حورەزم جۇرتىنا قاراي ءجون تارتادى. شەرعۇتتى ەسكى قونىسى اق جايىققا كوشەدى» – دەپ جازعان.

اقىن ز. شۇكىروۆتىڭ رومانىندا كەلتىرىلگەن بۇل دەرەكتەر مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن ناقتىلانباعان. دەگەنمەن، جازبا ادەبيەتىنىڭ ءوزى اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەگىزىندە دامىدى ەمەس پە؟! ز. شۇكىروۆ ارال وڭىرىندەگى كونەكوز قاريالاردان ەستىگەنىن جازعان. ارال وڭىرىنەن شىققان وزگە جازۋشىلار دا اسان قايعى تۋرالى ەشقانداي ماعلۇمات جوق . اقىننىڭ بۇل اڭىزدى ءارى قاراي دامىتىپ جازۋعا، مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن سالىستىرۋعا دەنساۋلىعى جاراماعانىن ادەبيەت سۇيەر قاۋىمنىڭ بىلەتىنىنە ءشۇبام جوق. ز. شۇكىروۆ جازعان وسى اسان قايعى تۋرالى اڭىزدىڭ بىرنەشە نۇسقاسى ارال وڭىرىندە ساقتالعان. سونىڭ كۋاسىندەي، جوعارىداعى كەلتىرىلگەن جەر اتتارى دا ءالى كۇنگە سولاي اتالادى.

مەن، ءوزىم «مىڭ بالا» جاساعىن باستاعان قولباسشى ون بەس جاسار سارتاي باتىر تۋرالى ىزدەنىپ، جازىپ جۇرگەنىمە كوپ بولدى. سارتاي باتىر، ونىڭ ارعى اتاسى اسان قايعى تۋرالى توعىز جاسىمدا اۋىل اقساقالى ورىنبەتتەن ەستىپ، كەيىن اكەم كەڭەس بۇل اڭگىمەلەردى قايتالاپ ايتىپ، قۇلاعىمدا وشپەستەي ەتىپ قالدىردى. وسى كۇنى سارتاي باتىر تۋرالى اڭىزعا اينالعان اڭگىمەلەردى مۇراعاتتىق جازبا دەرەكتەرمەن سالىستىرعاندا، سول ايتىلعان اڭىز اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق دەيدى ەمەس پە، ولاي بولسا، اۋىل اقساقالىنىڭ اسان قايعى تۋرالى ايتقاندارىن وقىرمان قاۋىمعا جازىپ جەتكىزۋدى ءجون كوردىم. ول ءۇشىن مەنى ەشكىم سوكپەس دەپ ويلايمىن.

ەسكى اڭگىمە جەلىسى بويىنشا، اكەسى الىمگە مىڭ اق بوز ءۇي تىكتىرىپ، بارشا قازاققا اس بەرەتىن بالاسى جاماناق كورىنەدى. جاماناق اتامىز مالىنا سالعان ح (قوس شەك) تاڭباسىنا بايلانىستى «شەكتى» اتالىپ، ودان تاراعان ۇرپاقتار دا سول تاڭبا اتىمەن ەلگە تانىلعان – دەپ ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر.

جاماناقتان (شەكتى) – شىڭعىس، ءورىس، باۋبەك تارايدى. جاماناقتىڭ ۇلكەنى شىڭعىس تۋمىسىنان زەرەك، العىر، بويىنا قاسيەت دارىعان جانە سوعان سايكەس وتە باي بولعان كورىنەدى. قىزىلقۇمدى قىسقى قونىسى ەتىپ، جاز جايلاۋعا قاراقۇم ارقىلى ىرعىز، تورعاي، ور، تۇمەن، ورىنبورعا قاراي كوشەدى ەكەن. شىڭعىس ءوزىنىڭ ولەتىنىن كۇنىلگەرى ءبىلىپ، الدىن-الا ەلدى جيدىرىپ، ساداقا بەرەدى. ساداقا سوڭى كۇرەس، كوكپار تارتۋ، ات بايگەسىنە جالعاسىپ، ۇلان اسىر تويعا ۇلاسادى. توي اياقتالىسىمەن شىڭعىس ەل جاقسىلارىن ءوزىنىڭ اق بوز ۇيىنە جيناپ، اكەدەن وزىنە ميراس بولىپ قالعان دۇنيە-م ۇلىكتى، ءتورت ت ۇلىك مالدى بولەدى. باباڭنىڭ كوزى ەدى دەپ، جاماناقتان قالعان قوڭىراۋلى قارا قوبىزدى، كون ساداقتى قورامساعىمەن اق بۋرانىڭ ۇستىندەگى قورجىننىڭ ەكى باسىنا سالدىرىپ، ءتورت ت ۇلىك مالدان ەنشىسىن ءبولىپ جاقايىمنان تۋعان ون التى جاسار نەمەرەسى قوراسانعا بەرەدى. «سويلەر سوزگە شەشەن، قۇرالايدى كوزگە اتار مەرگەن» – ءتۇبى وسىدان شىعادى دەگەن ەكەن. ءوزى كيگەن اق ساۋىتى مەن نايزاسىن، شوقپارىن اقشۋلان اتتى تۇلپارىمەن قوسا ورتانشى نەمەرەسى بولەككە (شىڭعىستىڭ تاۋىپ العان بالاسى قالۋدان تۋعان) بەرىپ، «ايتقانىنان قايتپايتىن وجەت، شەنىنە جاۋ جولاتپاس باتىر بولادى»- دەگەن ەكەن. ءوزى مىنگەن اق مونشاق اتتى تۇلپارىن، بەلىنە تاققان قانجارى مەن قىلىشىن ءتورت جاستاعى كىشى نەمەرەسى توعانعا بەرىپ «قيقۋ شىقسا نامىسى قوزاتىن، ەرەگىسكەن دۇشپانعا ەسەسىن جىبەرمەيتىن ەر بولادى» – دەپ كورەگەندىك تانىتقان. قالعان مالدى ىنىلەرى ءورىس پەن باۋبەككە، بالاسى جاقايىمعا تەڭ ءبولىپ بەرەدى. ساداقاعا قاتىسقان ءوزىنىڭ زامانداستارىنا، اعايىندارىنا، تۋىس-جەكجاتتارىنا ات مىنگىزىپ، شاپان جاۋىپ بارلىعىنىڭ كوڭىلىن تاپقان ەكەن – دەيدى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي شىڭعىس ەرتە دۇنيە سالادى دا شاڭىراقتا قالعان جاقايىم اعا بالاسى اتانادى. ەل-جۇرت شىڭعىس اتامىزدىڭ كورىپكەلدىگىنە ءتانتى بولىپ قاراپايىم ادامدىق، ازاماتتىق ىستەرىنە ريزالىق تانىتىپ «شىنىمەن پەيىلى باي ادام ەكەن» – دەپ، كەيىنگىلەر شىڭعىستى – شىنباي (ول بارا-بارا شىمباي) اتاندىرىپتى. قىزىلقۇمداعى شىڭعىس جايلاعان قونىس «شىمباي» اتالىپ، كەيىننەن قالا بولىپتى دەيدى. بالاسى جاقايىمدى دا كونەكوز قارتتار: «تۇسىندە قىدىر بابانى ءۇش رەت كورىپ ، باتاسىن العان» – دەپ ايتىپ وتىراتىن.

جاقايىمنىڭ بايبىشەسىنەن قوراسان /اسان قايعى، اقبۋرا/ قىزىلقۇمدا تۋعان كورىنەدى. ازان شاقىرىپ اتىن قوراسان قويعانىمەن، كەيىن اسان، اقبۋرا اتانۋىنا ونىڭ جەڭگەلەرى مەن شەشەلەرى سەبەپكەر بولعان كورىنەدى. قوراسان اتى اۋليەنىڭ اتى بولعاندىقتان، ونىڭ اتىن ءدال اتاماي قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتىنە سايكەس اسان دەپ، كەيىن اتاسىنىڭ اقبۋرا سىيلاعانىن ەسكەرىپ اقبۋرا اتاۋى دا ابدەن مۇمكىن.

ەل اۋزىندا، باتىرلار جىرىندا قوراسان اۋليەگە سيىنعاندا ايتىلاتىن ولەڭ جولدارى بار. حالىقتىڭ بۇل اۋليەگە سەنىم-نانىمى ءالى كۇشىن جويماعان. مىسالى، قوبىلاندى باتىر جىرىندا:

«اۋليە قويماي قىدىرىپ،

ەتەگىن شەڭگەل سىدىرىپ،

جەتى پىرگە تانىسقان

اۋليەگە ات ايتىپ،

قوراسانعا قوي ايتىپ

قابىل بولعان تىلەگى

جارىلعانداي جۇرەگى» – دەيدى.

ال، ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان توعان – توقباي كولىنىڭ جاعاسىندا تۋعان دەيدى. ول كەزدە توقباي، شۇقىركول، سارىكول، جارىقكول، سارىوي، وزەكقاق، قوتانكول، ۇلكەن سارىوي ارال تەڭىزىنە، نە بولماسا قامىستىباس كولىنە قوسىلماي ارقايسىسى جەكە-دارا تابيعي توعان بولىپ تۇرعان دەيدى. كەيىن توقبايدان باسقاسى تارتىلىپ، كەۋىپ قالعان كورىنەدى. جاقايىم اتامىزدىڭ ءۇشىنشى ايەلىنەن تاراعان كەيىنگى بالالارى اعىس، كوگىس، اق جايىق، ەدىل وزەندەرىنىڭ بويىندا تۋسا كەرەك. سەبەبى، سول ۋاقىتتاردا اقساق تەمىر جويقىن شابۋىلدار جاساپ، بار ەلدى جاۋلاپ الىپ جاتقانىنان سەسكەنگەن جاقايىم باي ەلىن ورىنبور اسىرىپ، قازان ماڭىن جايلاعان كورىنەدى. جاقايىم اتامىزدىڭ مولاسىنا قويىلعان قۇلپىتاسى ورىنبور قالاسىنان 70 شاقىرىم ارىدا جاتقانىن كورگەن اقساقالدار ايتىپ وتىراتىن. شىڭعىس اتامىزدىڭ اۋزىنىڭ دۋالىلىعى سوندا، نەمەرەلەرىنە كورەگەندىلىك تانىتىپ بەرگەن باتالىق ءسوزى، دۇنيە مۇلكى مەن مالىنىڭ كوزى «اقبۋرا، قارا قوبىز، كون ساداق» سەگىز ۇرپاعىنا، كەشەگى سارتاي باتىرعا دەيىن جەتتى. اق مونشاق اتتىڭ تۇقىمى اق قۇنان تۇلپار، قانجار مەن قايقى قىلىش جىلقايدار باتىرعا دەيىن جەتتى. اقشۋلان اتتىڭ تۇقىمى اقتابان تۇلپار، اق ساۋىت، اق نايزا مەن قارا شوقپار باقتىباي باتىرعا دەيىن جەتتى – دەپ ايتىپ وتىراتىن، ورىنبەت اقساقال. ەندى وسى ايتقاندارىن جازبا دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ كورەيىك;

م. تىنىشپاەۆ / قىرعىز-قازاق حالقى تاريحىنىڭ ماتەريالدارى. تاشكەنت، 1925 ج.، ەڭبەگىندە تومەندەگىدەي دەرەكتەر كەلتىرگەن.

قىتايدىڭ مۇراعاتتىق مالىمەتتەرىندە ءVىى – عاسىردا شۋ وزەنىنىڭ باتىس بەتىندە چۋمىن، چۋمۋنگۋن تايپالارى ءومىر سۇرگەن. 654 جىلى قىتايلىقتار چۋمۋنگۋندارعا شابۋىل جاساپ، استاناسىن قيراتىپ، 30 مىڭعا جۋىق چۋمۋنگۋنداردى ءولتىرىپ، قۇلاقتارىن كەسىپ العانىن جازادى. 742-744 جىلدارى ۇيعىرلار مەن كارلۋكتاردىڭ بىرىككەن كۇشىنەن جەڭىلىس تاپقان چۋمۋنگۋندار باتىسقا قاشقان. ماحمۋد قاشعاري 1073 جىلى جازعان «تۇركى ءتىلى سوزدىگى – ديۋاني لۇعات-يت-تۇرك» پەن شۋ القابىنداعى بالاسۇعۇن قالاسىنىڭ تۇرعىنى يۋسۋف حاس حادجيب 1069 جىلى «قۇتتى بىلىك-قۇتادعۋ بىلىگ» كىتاپتارىندا شۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا سول ۋاقىتتاردا چەكلى تايپاسىنىڭ ءومىر سۇرگەنىنەن حابار بەرەدى.

قاراكەسەك تايپاسى ء(الىم ۇلى، شومەكەي، كەتە) ەجەلگى ۇرانى – ءدويت. ءالىمنىڭ ءبىر تارماعى شەكتى نەمەسە شەكلى بولىپ اتالادى. قاشعاردىڭ وڭتۇستىك باتىسى مەن الاي تاۋىنىڭ شىعىس بولىگىندە وسى كۇنى قارا-قىرعىزداردىڭ قاراكەسەك پەن ءدويت رۋلارى ەجەلدەن بىرگە تۇرىپ جاتىرعانىن، تۋىستىقتارىنىڭ بارىن جازعان. سونىمەن قاتار قاراكەسەك پەن ءدويت رۋلارى كىشى ءجۇز قازاقتارىندا دا بىردەي كەزدەسەتىنىن، بۇل رۋ اتتارىنىڭ ەكى جاقتا دا ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن جازعان. 742-744 جىلدارى ۇيعىر مەن كارلۋكتاردىڭ شابۋىلىنان قاراكەسەكتەردىڭ ء(الىم، شومەن، كەتە) ەكىگە ءبولىنىپ، ءبىر بولىگى قاشعاريادا قالسا، ەكىنشى بولىگى سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىن، ارال تەڭىزىنىڭ شىعىس بەتىن مەكەندەگەنىن جازعان. بۇدان «قاراكەسەك» پەن «شەكتى» اتاۋىنىڭ ءVى عاسىردان بەرى بەلگىلى بولعانىن، ءVىى عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى سىردىڭ تومەنگى ساعاسىن، ارال تەڭىزىنىڭ شىعىس بەتىن جايلاعانىنان حاباردار بولامىز.

ب. زالەسسكي “قازاق ساحاراسىنا ساياحات”. (الماتى، 1991 ج.) ەڭبەگىندە «باتىر شورا تۋرالى اڭىزدا» قازان شاھارىنىڭ ماڭىندا قارا، تاما جانە جاقاي ەسىمدى ءۇش باتىردىڭ ءومىر كەشكەنى تۋرالى جازادى. بۇنداعى جاقايى-جاقايىم باي ەكەنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. بۇل اڭىز بولعانىمەن جاقايىم اتامىزدىڭ اتىنىڭ جازبا دەرەكتە ۇشىراسقانى قازان ماڭىن مەكەن ەتكەنىنە دالەل بولاتىن قۇجات.

ۇلى ءجۇز رۋلارىندا قاراكەسەك، شەكتى رۋلارى كەزدەسپەيدى، ال ورتا جۇزدە بار. ورتا ءجۇزدىڭ توقال ارعىنى «جوعارعى شەكتى» جانە «تومەنگى شەكتى» بولىپ ەكىگە بولىنەدى. م. تىنىشپاەۆ ءوزىنىڭ جوعارىداعى ەڭبەگىندە بۇل اتاۋلاردىڭ دا تاڭبادان شىققانىن جازعان. ارعىنداردىڭ نەگىزگى تاڭباسى وو – كوز تاڭبا، ال جوعارعى شەكتى ارعىن تاڭباسى – وÓ بىلاي بەلگىلەنگەن، تومەنگى شەكتى ارعىن وسىعان كەرىسىنشە، ياعني وQ بولىپ تاڭبالانعان. ورتا ءجۇز شەجىرەشىلەرى قوتان تايشىدان دايىرقوجا (اقجول بي)، ودان مەيرامسوفى تۋادى دەپ تاراتادى. وسى مەيرامسوفىنىڭ ءۇش ايەلىنەن (ۇشەۋى دە كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ قىزدارى) بەس بالا تارايدى.

ا) الشىن قۇدىس بايدىڭ قىزى نۇرپايادان – قۋاندىق، سۇيىندىك تۋادى. ب) نۇرپايانىڭ جەڭگەسى جاۋگەرشىلىك بولىپ كەيىن قايتالماي قالعاسىن، نۇرپايا جەڭگەسىن مەيرامسوفىعا ءوزى قوسىپ، ودان – بەگەندىك، شەگەندىك تۋادى. ۆ) نۇرپاياعا قىزمەتشى بولىپ ەرىپ كەلگەن قاراكەسەك رۋىنىڭ قىزى قارقاباتتان – بولاتقوجا تۋادى. مىنە ، وسى بولاتقوجانى ارعىن ەلى «قاراكەسەك» اتايدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى /تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. الماتى، 1991 ج. ەڭبەگىندە «كىشى ءجۇز ىشىندە ءبىزدىڭ توقال ارعىن دەپ اتالاتىن سارجەتىم-شاقشاقتىڭ ءناسىلى بار ەكەنى انىق، بىراق كىشى ءجۇز اتالىقتارىنىڭ ىشىندە انىق اتى ۇقساعانى جوق، ولاي بولسا شەكتى دەگەنى شاقشاق بولا ما دەپ ويلايمىن، ياكي ارعىن بولعان سوڭ قوسپاعان با؟» – دەپ جازادى.

جوعارىداعى كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە وي جۇگىرتەر بولساق، قاراكەسەك، شەكتى اتاۋلارى كىشى جۇزدە ورتا جۇزدەگىدەن الدەقايدا ەرتە پايدا بولعانىن پايىمدايمىز.

ال، كىشى جۇزدەگى «قىر شەكتىلەرىندە» ءۇش كىرمە رۋ بار. ولار; ۋاق، نوعاي، قىرعىز. بۇلار وزدەرىن قاباقپىز، قىر شەكتىسىمىز دەيدى. ۋاق قارقارالى جاقتان كوشىپ كەلگەندەر. نوعاي-قازاقاي دەگەن كىسى كەلىپ، سودان ءوسىپ-ونگەن ۇرپاق. قىرعىز بۇلار دا كوشىپ كەلگەندەر –دەپ جازادى ج. داۋرەنبەك ۇلى، س. قۇتتىباي ۇلى “التى اتا ءالىم” (الماتى، 1992 ج.) ەڭبەگىندە.

وسىعان قاراعاندا، ش. قۇدايبەردى ۇلى قىر شەكتىلەرىندەگى ۋاقتى مەڭزەگەن بولار دەپ ويلايمىن. كىشى ءجۇز شەكتىلەرىنىڭ ورتا جۇزگە ەشقانداي قاتىسى جوقتىعى داۋسىز ماسەلە.

انەس ساراي مىرزا «نوعايلىنىڭ رۋحاني ءومىرى» اتتى ەڭبەگىندە شىنباي، جامباي، كەڭەگەس شەكتىنىڭ ءبىر اتالارى، ال شەكتى شەجىرەسىندە اسان قايعىنىڭ (قوراسان، اقبۋرا) بايلانىسى بايقالمايدى – دەپ جازادى. بۇل ءالىم اتالىعىن، ودان تارايتىن شەكتىنى تولىق بىلمەيتىندىكتەن قاتە جازىلعان پىكىر دەپ ويلايمىن. سەبەبى، شەكتىدە شىنباي، جامباي، كەڭەگەس دەگەن اتالار جوق. بۇل قاراقالپاق رۋلارى. قاراقالپاقتىڭ اتاقتى شايىرى بەرداق ءوزىنىڭ ولەڭمەن جازىپ قالدىرعان شەجىرەسىندە;

مۇيتەن، قوڭىرات، قىتاي، قىپشاق ،

كەڭەگەس، ماڭعىت اقپىشاق

ءباري التى ۋرىۋ قاراقالپاق

ۇرگەنيشتي جايلاعان ەكەن – دەپ جازعان.

تابىسقان قاناتوۆ “تاۋەليباي تاريحىنان تام-تۋم سىر” (نوكيس، 1993 ج.) كىتابىندا وسىنداعى 12 باۋلى قىپشاق ارىسىنان بولىنەتىن قۇباقىپشاقتى قۇراما، قوتىر، جامباي، شىمباي، شابايلى، جاعالبايلى، وتەقايلى، ايىۋشى، ويرات، قىسلىق دەپ توعىز اتاعا بولەدى. انەس ساراي مىرزانىڭ جامباي، شىمباي شەكتى اتالىقتارى دەگەندەرى وسى قاراقالپاقتاردىڭ قۇباقىپشاعىنان شىعىپ تۇر. ال، كەڭەگەس اتالىعىن ون ءتورت رۋعا بولەدى. ولار: قارعالى، اباقلى، تاراقلى، قايرىسالى، اقتوعىن، ارانشى، ءومير، مىنجىر، نازار، دوبال، شونتىباي، الشىن، ءۇيشين، كەرەي. بۇلاردىڭ بارلىعى شەكتىگە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى، ياعني قاراقالپاقتار.

انەس ساراي مىرزا جوعارىداعى ەڭبەگىندە اسان قايعى مەن اباتتىڭ نە سەبەپتى «مىرزا» اتانعانىن، بۇل جەردە ونىڭ جومارتتىعىن مەڭزەگەن بە، الدە «مىرزا» تەكتىك لاۋازىمى ما؟ – دەپ توقتالا كەتىپ جانە ەدىگەگە تۋىستىعى جوق دەپ جازعان.

بىرىنشىدەن، اسان قايعى مەن اباتتىڭ «مىرزا» اتالۋىنا كەلەتىن بولساق، اكەلى-بالالى ەكەۋى دە تۋمىسىنان جومارت، قولدا بار مالدى ەلدىڭ بولاشاعىنا اياماي جۇمساعان. تالاي جاۋگەرشىلىكتى باستان وتكىزىپ، كەيىن كەدەيلىككە ۇشىراسا دا تۋا ءبىتتى قاسيەتىنەن جاڭىلماعان كورىنەدى. ەكىنشىدەن، شىڭعىس ورتا جۇزگە قۇدا ءتۇسىپ زەرىپ دەگەن قىزدى تاۋىپ العان بالاسى قالۋعا الىپ بەرەدى. قالۋدىڭ ءومىرى قىسقا بولىپ، ولەر الدىندا ءوزىنىڭ تەگىن شىڭعىسقا بىلاي باياندايدى. ول ءوزىن نوعايلىنىڭ اتاقتى بي-باتىرى ەدىگەنىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى مۇساحاننىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان سيداقتىڭ بالاسى ەكەنىن جاسىرماي ايتادى. ءوزىنىڭ شىعۋ تاريحىن تولىق بايانداپ، ايەلى زەرىپتىڭ ەكىقابات ەكەنىن، ۇل تۋسا اتىن بولەك قويۋدى شىڭعىسقا اماناتتاپتى. (ت. ۇسەنباەۆ. «الشىن شەجىرەسى». قىزىلوردا، 2003 ج.) شىڭعىس قالۋدىڭ جىلى وتكەن سوڭ كەلىنى زەرىپتى قاينىسى ورىسكە قوسادى، ال نەمەرەسى بولەكتى جاقايىمنان تۋعان نەمەرەلەرىمەن بىردەي كورىپ ءوسىرىپ، ءوز قولىنان ەنشىسىن بەرەدى. سوندا اسان قايعى (قوراسان، اقبۋرا) مەن بولەكتىڭ شىعۋ تەگى بىلاي تارالادى.

جاماناق (شەكتى) – شىڭعىس – جاقايىم – قوراسان (اسان قايعى، اقبۋرا) – ابات – بايبىشەدەن، كىشى ايەلىنەن – ۇلكەن اسان تۋعان.

ەدىگە – نۋرادين – عابباس – مۇسا – سيداق (شىڭعىس) – قالۋ – بولەك – بايبىشەسىنەن – ايت، بۇجىر، توقالىنان – اقمالاي، ولجاباي، شاعاتاي، بۇعىباي، جاڭاباي.

كەيىن شىڭعىس، ءورىس، باۋبەكتەن تاراعاندار «سىر شەكتىسى»، ال بولەكتەن تاراعاندار «قىر شەكتىسى» – دەپ تۇراتىن جەرىنە قاراي ءبولىنىپ ايتىلاتىن بولعان. وسى اتالىق شەجىرەنى نازارعا الاتىن بولساق، اسان قايعى (قوراسان، اقبۋرا) مەن اباتتىڭ ەڭ ەت جاقىن تۋىسى بولەك بولادى. سوندىقتان بىلمەيتىن بىلايعى جۇرت بۇلاردى دا ەدىگەنىڭ ۇرپاعى دەۋى مۇمكىن. «مىرزا» اتانۋىنىڭ ەكىنشى سەبەبى وسى بولسا كەرەك.

اسان قايعى (قوراسان، اقبۋرا) كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا اقىلشى بولعان كۇننەن باستاپ، حان ورداسىن قازاق دالاسىنا قاراي كوشىرۋگە، جەكە-دارا مەملەكەت بولۋعا ۋاعىزدايدى. جايىق بويىنداعى ساپىرىلىسقان وزگە ۇلتتاردان قازاقتى بولەكتەۋدى كوزدەيدى. باستاپقىدا جانىبەك حان قازاق حاندىعىنىڭ ورداسىن كوشىرۋگە كەلىسىپ، جەر تاڭداۋدى اسان قايعىعا جۇكتەيدى. اسان قايعى ءوزىنىڭ ورنىنا توبە بي قىلىپ اباتتى بەكىتۋدى ءوتىنىپ، ءوزى ۇزاق ساپارعا جەر كورۋگە اتتانادى. كەتەرىندە اباتقا حان تاراپىنان بولعان سىنعا لايىقتى بولۋدى، ەگەر حانمەن اراسى جاقىن سىيلاستىقتا، الىس-بەرىس بولاتىنداي بولسا، ءالىم بالالارىنا ويىل، جەم، ىرعىز بويىن سۇراۋدى تاپسىرادى. بۇل جەرلەردىڭ مال-جانعا قولايلى ەكەنىن ولەڭمەن ايتىپ سۋرەتتەيدى. بىزگە جەتكەن اڭىز بويىنشا، اسان قايعىنىڭ جەر كورۋ ساپارى جەتى-سەگىز جىلعا سوزىلادى. اسان قايعى كەتكەسىن جانىبەك حان اباتتى شەتتەتىپ، ەلدى ءوزى جەكە بيلەمەك بولىپ سىلتاۋ ىزدەستىرە باستايدى. بۇعان اقىل-پاراساتى مول ابات تاراپىنان ەشقانداي ءمىن تابىلا قويمايدى. ابات وزىنە قاراستى ەلگە ايتقانىن جۇرگىزىپ وتىرا بەرەدى. سوندا جانىبەك حان اباتتى بەس رەت سىننان وتكىزگەن كورىنەدى.

جانىبەك حان ساياتشىلىق قۇرىپ قۇس سالسا، قۇسىن جابايى ءبىر قىران كەلىپ، قۋىپ تاستايدى ەكەن. جانىبەك: «سەنى قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن دەيدى، مەرگەن بولساڭ وسى جابايى قىراندى اتىپ ءتۇسىر» – دەپ بۇيىرادى. ابات اتادى. وعى جابايى قۇستى جاراقاتتاماي، قۇيرىعىن ەكىگە ايىرىپ، قاۋىرسىنىن بۇرقىراتىپ وتەدى. جابايى قىران شورت بۇرىلىپ كوزدەن عايىپ بولادى. جانىبەك حان مەرگەندىگىنە ءتانتى بولادى. سوندا ابات: «ەن سالدىم، ارشىل قۇس بولسا ەندى قايتىپ كەلمەس، ارسىز بولسا قايتا كەلەر، سوندا ات دەگەن جەرىڭنەن اتارمىن» – دەپ حاندى نوكەرلەرىنىڭ الدىندا ءبىر تۇقىرتادى. جانىبەك حان اباتتىڭ مەرگەندىگىن ءبىر سىناسا، سونىمەن قاتار سوزگە دە مەرگەندىگىن بايقاعان ەكەن.

تاعى بىردە اۋزىندا جالعىز عانا ءتىسى قالعان قۇلدى «ابات جوقتا ايەلىنىڭ قوينىنا كىرىپ جاتىپ ال، ۇرىپ-سوقسا دا كەتپە» – دەپ جۇمسايدى. قۇل دا اڭدىپ وتىرىپ، ابات وردادان شىققان كەزدە ايەلىنىڭ قوينىنا كىرىپ جاتا قالادى. ءتاتتى ۇيقىنىڭ قۇشاعىنا بەرىلگەن ايەل بۇل وقيعادان قاپەرسىز جاتا بەرەدى. حاننىڭ نوكەرلەرى بولسا اباتتى ارنارسەنى سىلتاۋراتىپ تاڭ بوزارىپ اتقانشا وردادا كىدىرتەدى. تاڭ اتقاسىن ەشتەڭەدەن حابارى جوق ابات وتاۋىنا كىرسە، قۇلدىڭ ءوز ايەلىن قۇشاقتاپ جاتقان ۇستىنەن تۇسەدى دە، قايتا شىعىپ كەتەدى. بۇنى كورگەن حان نوكەرلەرى اباتتى قايراپ، قۇل مەن قاتىننىڭ باسىن شابۋعا ۇگىتتەيدى. سوندا ابات بۇل وقيعانىڭ دا تەگىن ەمەستىگىن سەزىپ: «جىگىتتەر، كەڭ بولساڭ، كەم بولمايسىڭ» – دەپتى دە جىلقىسىن قاراۋعا كەتەدى.

ەندى اباتتىڭ مىرزالىعىنا، جومارتتىعىنا كوز جەتكىزگىسى كەلگەن حان ءوزىنىڭ جەتى جىگىتىن اڭعا شىعۋعا دايىندالىپ جاتقان باتىرعا جۇمسايدى. ابات باتىر ادەتتەگى داعدىسىمەن قويدىڭ توستىگىن ءۇيىتىپ، ەندى جەمەك بولعاندا حاننىڭ جەتى نوكەرى ساۋ ەتىپ جەتىپ كەلەدى. سوندا ابات كەلگەندەرگە: “تاڭعى اس تاڭىردەن” دەگەن، بۇيىرعان دامنەن اۋىز تيىڭدەر» – دەپ، توستىكتى قانجارىمەن سەگىزگە ءبولىپ بەرگەن كورىنەدى.

ەڭ سوڭىندا باتىرلىعىن سىناماق نيەتپەن حان اباتتى ەل-جۇرتقا قياناتى ءوتىپ جۇرگەن قالماقتاردان ەسە قايتارۋعا جۇمسايدى. ابات باتىر حاننىڭ بۇل تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىنداپ، حاننىڭ كوڭىلىنەن شىققان ەكەن دەيدى.

اباتتىڭ مەرگەندىگىن، سوزگە شەشەندىگىن، اشۋعا بەرىلمەيتىن كەڭدىگىن، دۇنيەگە كوڭىلى تارىلمايتىن جومارتتىعىن جانە باتىرلىعىن سىننان وتكىزىپ، كوڭىلى تولعان جانىبەك حان وڭ تىزەسىنەن ورىن بەرىپ، قادىرمەندى بي دەپ تانىپ: «نە تىلەگىڭ بار» – دەپ سۇرايدى. سوندا ابات اكەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا، ويىل، ىرعىز، جەم بويىن ءالىم اتالىعىنا سۇرايدى. جانىبەك حان سوزگە كەلمەستەن، اباتتىڭ تىلەگىن ورىندايدى. سول ۋاقىتتان باستاپ ويىلدى بايسارىنىڭ ۇرپاعى كەتەلەر، جەمدى ءالىمنىڭ ۇرپاعى، ىرعىز بويىن شومەكەيلەر جايلاپتى. كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ ۇلكەنى قاراكەسەك، ودان تارايتىن التى اتا ءالىمنىڭ جولى ۇلكەندىگى كەيىنگىلەرگە ءداستۇرلى تۇردە جالعاسقان. بۇعان ەل ىشىندە ء“الىم الدىندا اۋزىڭدى تىي” دەگەن اتالى ءسوزى قالىپتى. سونداي-اق مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ:

… الاش، الاش بولعالى،

الاش اتقا مىنگەلى،

الا شۇبار تۋ بايلاپ،

الاشقا ۇران بەرگەلى

ءالىم ەدى اعاسى. – دەگەن جولدارى دا بۇل سوزىمىزگە كۇز.

سونىمەن قاتار شەرنياز اقىننىڭ:

«… قىستاۋىمدى سۇراساڭ – تورىاتباسى، شىدەرتى،

جايلاۋىمدى سۇراساڭ، ادىر-بۇدىر اراسى،

جەم-ساعىزدىڭ ساعاسى،

رۋىمدى سۇراساڭ، 12 اتا باي ۇلىنىڭ اعاسى

اكەمنىڭ اتى – جارىلعاس، ءوزىمنىڭ اتىم – شەرنياز،

اتى-ءجونىمدى ايتپاسام، تۇسىرمەيتىن عوي،

مىناۋ ماقاش اكىم شاماسى»

- دەپ تانىستىرعان ولەڭى مىسال بولا الادى. وسى تانىستىرۋ ولەڭى ارقىلى اقىن جەم-ساعىزدىڭ ساعاسى ەجەلدەن ءالىمنىڭ اتا-قونىسى ەكەنىن ايتىپ كەتكەن ەمەس پە؟!

بىزگە جەتكەن اڭىز اڭگىمە بويىنشا، 1490-1495 جىلداردىڭ ارالىعىندا بەسقوپا اڭعارىندا ات سۋارۋعا بارعان ابات باتىردى ات-ماتىمەن جايىن بالىق جۇتادى. بۇكىل ايماق حالقىنىڭ قاتىسۋىمەن تەز ارادا ابات باتىرعا كەسەنە تۇرعىزىلادى. ويدا-جوقتا وپات بولعان ابات باتىردىڭ جىلى وتكەسىن ءحVى عاسىردىڭ باسىندا بۇرىندىق حاننىڭ وزبىرلىعىنا شىداماعان اسان قايعى، شەرعۇتتى، قوتان تايشى، شورا باتىر باستاعان قازاق بيلەرى ىزىنە ەرگەن ەل-جۇرتتى باستاپ ۇدەرە كوشىپ، ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا كەلەدى. وسى كۇنگى №89 رازەزدىڭ باتىس بەتىندەگى ەكى توبەنىڭ بىرىنە وزىنە ەرگەن جۇرتىمەن شورا باتىر تۇسەدى. قازىرگە دەيىن سول №89 رازەزدىڭ شوراحان اتالۋى سودان كورىنەدى. سول توبەنىڭ باتىس بەتىندەگى ءتورت كولدىڭ ءبىرىن شورانىڭ ەلى جايلايدى، ال قالعان ءۇش كولگە ارعىن ەلىن باستاپ قوتان تايشى، شەكتى ەلىن باستاپ اسان قايعى (قوراسان، اقبۋرا) جانە باي ۇلىن باستاپ كەلگەن شەرقۇتتى كەلىپ تۇسەدى. شورا باتىردى حالىق «حان» دەپ اتاعانمەن، ول كىسى حان بولماعان، بىراق باتىرلىعىن، حالقىنا قامقورلىعىن ەل قاتتى قۇرمەتتەگەن دەيدى.

شورا باتىر تۇسكەن توبەنىڭ جانىنداعى ەكىنشى توبە قازىرگى ۋاقىتتا «حانتورتكۇل» اتالادى. بۇل توبەنىڭ بۇلاي اتالۋىنىڭ سەبەبى، ەلدى باستاپ كەلگەن شورا، قوتان تايشى، اسان قايعى جانە شەرقۇتتى وسى توبەنىڭ باسىنا شاتىر تىكتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى، قايتسەك ەل بولامىز دەگەن ماقساتتا اقىلداسادى ەكەن. وزدەرى ورتالارىنان حان سايلاماق نيەتتەرى دە بولادى. ايتكەنمەن، ءتورت بي ءباتۋانى ءبىر جەرگە قويا الماي تارقاسادى. بۇل شامامەن 1502-1503 جىلدار بولسا كەرەك، شورا باتىر ىزىنە ەرگەن جۇرتىمەن اقجايىق بويىنا، شەرقۇتتى استراحانعا كەيىن قايتادى. اسان قايعى بولسا تەڭىز بويىنداعى قامىستىڭ ماسا-سوناسى مالعا جايسىز ەكەندىگىن بىلگەننەن كەيىن جاز ورتاسىندا ىزىنە ەرگەن جۇرتىمەن ىرعىز دالاسى ارقىلى ۇلىتاۋدىڭ سولتۇستىگىنە كەلەدى، ال، ارعىناتى تاۋىنا قوتان تايشى، ياعني ورتا ءجۇز جايعاسادى. ارقانى ءبىر-ەكى قىستاپ سۋىعىنا توزبەگەن قوراسان اتا (اسان قايعى، اقبۋرا) ەلىن باستاپ قاراتاۋعا قايتا كەلەدى. قاراتاۋدىڭ تەرىستىگىندەگى ايىرتاۋ جايلاۋى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قوراسان اتامىزدىڭ توقالىنان تۋعان اسان جيىرما ءۇش جاسىندا قايتىس بولادى. ۇرىستا جەڭىلىس تاپقان شەكتى قولى كەيىن شەگىنىپ، سىردىڭ بويىنا، قازىرگى شيەلى ەلدى مەكەنىنە اساننىڭ مۇردەسىن اكەلىپ جەرلەيدى، باسىنا كەسەنە تۇرعىزادى. اسان قايعى اتامىز وزىنەن تۋعان بالالارىنىڭ جاۋدان وپات بولعانىنا قايعىرىپ، سوڭعى الدانىشى اساننىڭ دا مەرت بولعان قايعىسىن كوتەرە الماي، بار مەدەتى قارا قوبىزدان كۇيىن توگىپ، ارقا جەرىنە كەلەدى. ءوزى ولسە حالقى ارۋلاپ قوياتىنىنا سەنگەنىمەن، توپىراق سالار ۇلدىڭ بولماعانى وزەگىن ورتەيدى. اساننىڭ ايەلىنىڭ ىشىندە قالعان بالانىڭ قاشان ازامات بالىپ ات جالىنا مىنەتىنىنە كوڭىلى سەنبەي، ونىڭ ۇستىنە قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگىن تولىق بولجاي الماي، حالقىنىڭ باقىتسىزدىعىن ويلاپ، كۇننەن-كۇنگە قايعىسى كۇشەيىپ، ومىردەن تۇڭىلەدى. ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرى ۇلىتاۋدىڭ سولتۇستىگىندە وتەدى، ولگەن سوڭ ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا سۇيەگى ۇلىتاۋعا جەرلەنەدى. ايتۋشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، قوراسان اتامىزدىڭ اسان قايعى اتالۋىنا ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرى قايعىدان باس كوتەرە الماي، ولە-ولگەنىنشە اسانىم دەپ زارلاپ وتكەنى دە سەبەپ بولسا كەرەك.

ايتقانداي-اق، ۇلكەن اساننىڭ ايەلى ۇل تۋىپ، ونىڭ اماناتى بويىنشا اتىن اسان قويادى. وسى كىشى اسان ەرجەتىپ، ون ءۇش- ون ءتورت جاسىندا ەلدەن جاساق جيىپ، اكەسىنىڭ كەگىن الماق بولىپ، قاراتاۋ ماڭىنداعى ويراتتارعا جورىق ۇيىمداستىرادى. بىراق ءومىرى ات ۇستىندە سوعىسپەن وتكەن، ابدەن سوعىستان قاجىعان ەر توعان كىشى اساندى قولداماي، اسان قايعىدان كەيىنگى ەلدىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان، ەل-جۇرتتى باستاپ سىردىڭ تومەنگى ساعاسىنا كوشىپ كەتىپ قالادى. كىشى اساننىڭ ماڭىندا قالعاندار ەر توعاننىڭ بۇل ىسىنە وكپەلەيدى. ءوزىنىڭ بالالارى امان بولعاسىن كوڭىلى توق، قالعانىن نە قىلسىن دەپ، ونى «شالبۋرا، توقبۋرا» اتاندىرادى. كىشى اسان بولسا ەر توعانعا ەرمەي، جاۋمەن سوعىسۋدى توقتاتپايدى. ءوزىنىڭ كۇشى جەتپەگەن جەردە قىرعىز مانابى وتارباي باتىرمەن وداقتاسىپ سوعىسادى.

قازىرگى عىلىم بويىنشا، ءاربىر اتالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن شارتتى تۇردە 30 جىل دەپ بەلگىلەپ، ءبىر عاسىردا ءۇش اتا (اتا، اكە، بالا) ءومىر سۇرەدى دەپ ەسەپتەپ ءجۇر. مىسالى، مەن بۇل ۇعىممەن كەلىسە المايمىن. وعان كەلتىرەر دالەلىم، ول زاماندارداعى اتالارىمىزدىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە نەكەلەرى بولعان. كەيىنگى توقالدارىنان تۋعان بالالارىنىڭ وزدەرى نەمەرە، شوبەرەلەرىمەن قاتار وسكەن. ولاردىڭ ومىرگە بالا اكەلدىرۋ قابىلەتتەرىنە اۋا تازالىعى، ىشكەن تاعامدارىنىڭ تابيعي ءارى ءنارلى-قۋاتتىلىعىنىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك. سونداي-اق اۋىرىپ-سىرقاسا قازىرگىدەي دارىلىك پرەپاراتتارعا ەمەس، حالىقتىق ەمدەرگە جۇگىنگەن. وسىلاردىڭ ءوزى جاسى ۇلعايعانىنا قاراماستان بالا ءسۇيۋ قابىلەتتەرىنە وڭ اسەرىن بەرگەن. دەي تۇرساق تا، قازىردىڭ وزىندە جاستارى جەتپىسكە كەلسە دە ومىرگە پەرزەنت اكەلدىرىپ وتىرعان اعالارىمىز دا بار ەمەس پە؟! دەمەك، اتالىقتى بۇلاي ەسەپتەپ شىعارۋ ءبىزدىڭ حالىققا ءتان ەمەس. وسىعان بايلانىستى قوراسان اتامىزدىڭ شىعۋ تەگى ورىنبەت اقساقالدىڭ ايتۋىمەن جانە اقىن، جازۋشى ز. شۇكىروۆتىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەگى بويىنشا بىلاي تاراتىلادى.

جاماناق /شەكتى/ – شىڭعىس /شىنباي، شىمباي/ – جاقايىم /جاقاي باتىر، جاقايىم باي/. جاقايىمنان – قوراسان. /اسان قايعى، اقبۋرا شامامەن 1405 جىلى تۋىپ 1515 جىلى قايتىس بولعان. ۇلىتاۋعا جەرلەنگەن/.

قوراساننىڭ ۇلكەن ايەلىنەن – ابات. /شامامەن 1450 جىلى تۋىپ 1490 جىلدارى قايتىس بولعان/، كىشى ايەلىنەن – اسان /ۇلكەن اسان، شامامەن 1485 جىلى تۋعان، شەجىرە بويىنشا قاراتاۋداعى ايىرتاۋ ءۇشىن بولعان ۇرىستا 23 جاسىندا قايتىس بولعان. سۇيەگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىنداعى «وقشى اتا» اۋليەنىڭ قورىمىنا جەرلەنگەن/.

ۇلكەن اساننان – كىشى اسان. /شامامەن 1508 جىلى تۋعان. قىرعىز وتارباي باتىر كۇنبيبىنى بالاسى مارقاداممەن الىپ كەتۋگە كەلگەندە كىشى اسان توقالىمەن بولەك اۋىل بولىپ وتىرعان. قوسقۇلاق سول كەزدە ەڭبەكتەپ ءجۇر ەكەن دەيدى ايتۋشىلار./

كىشى اساننان – قوسقۇلاق. /كىشى اساننىڭ توقالىنان شامامەن1575-1580 جىلدارى تۋعان. كوپ جىل تاشكەنت، حيۋا، بۇحارا جاعىندا تۇرىپ، بي بولعان. ەلگە كەلگەسىن تاعى ەكى ۇلدى بولعان. بايجان، مەرگەن./

قوسقۇلاقتان – بايجان بي. /شامامەن 1640-50 جىلدارى تۋعان. 1736 جىلى دجون كەستل بايجاندى باشقۇرتتاردان بوساتقاندا شال ەكەنىن جازعان./ بايجان بيدەن – سارتاي باتىر. /بايجان ءبيدىڭ ەكىنشى ايەلىنەن 1711 جىلى تۋىپ، ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ، 1817 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا، جەلتوقسان ايىندا قايتىس بولعان دەيدى.)

كەزىندە انەس ساراي مىرزا «ەجەلگى ادايلار» اتتى تاقىرىپپەن قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسى تۋرالى جازعان ماقالاسىندا: «ەندى وسى قوسقۇلاق ءبيدىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋ قالدى. اداي قوسقۇلاق پا، جوق ءالىم (بالقى) قوسقۇلاق پا؟ – دەپ وزىنە جانە وقىرمانعا ساۋال تاستاي جازعان. وسى ماقالاعا وراي، سول كەزدە مەن دە انەس ساراي مىرزاعا «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالى رەداكتسياسى ارقىلى «بۇل مۇمكىن ءالىم، اسان-جاقايىم قوسقۇلاق بي بولار» – دەپ ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگەنمىن. بىراق وكىنىشكە وراي، مەنىڭ بىلدىرگەن پىكىرىم جاۋاپسىز قالدى، «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىرەداكتسياسى دا جاريالامادى. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تاريحى وتە كۇردەلى دەپ ويلايمىن، سەبەبى ءجۇز-جۇزگە، رۋ-رۋعا ءبولىنۋ ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا، ونىڭ بەر جاعىندا ىقىلىم زامانداردان بەرى قاراي ءۇش ءجۇز ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ تۋىس-جەگجات بولعان. سوندىقتان تاريحتا ورنى بار تۇلعالار تۋرالى جازعاندا قالىڭ وقىرماننىڭ ات سالىسقانى، بىلگەنىمەن وي بولىسكەنى ءجون بولار. ەندى سول كەزدە بىلدىرگەن پىكىرىمدى ايتا كەتسەم، تاريحتا ءۇش قوسقۇلاق بي بولعان، سونىڭ ءبىرى – ءالىم، اسان-جاقايىم قوسقۇلاق بي. جاقايىم قوسقۇلاق ءبيدىڭ بۇقارادا، تاشكەتتە بي بولعانى، وزبەك اقسۇيەكتەرىنەن قىز الىپ، كۇيەۋ بولعانى تۋرالى دەرەك اۋىزشا اڭگىمەدە ايتىلىپ، قازىرگى شەجىرەلەردە جازىلىپ تا ءجۇر. سوندىقتان بۇل ماسەلە دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قوسقۇلاقتىڭ بالاسى بايجان بي دە ۋاقىتىسىندا حيۋانىڭ توبە ءبيى بولعان.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا انەس ساراي مىرزانىڭ اسان قايعى اتامىزدى قۇربانعالي قاليدۇعلىنىڭ قوشان اكامى ايتقان ءتورت جول ولەڭىن كەلتىرە وتىرىپ، «سوعان قاراعاندا ، نوعاي بولار» – دەگەن پىكىرىمەن كەلىسە المايتىن ويىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

سولوۆەۆ (رەسەي تاريحى، 11 كىتاپ، ءVى توم،) ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە 1555 جىلى ءانجى ىسمايىل ءوزىنىڭ باۋىرى ءجۇسىپتى ولتىرگەننەن كەيىن نوعايلاردىڭ ءبىر بولەگى قىرعىزدارعا، ياعني قازاقتارعا كەتكەنىن جازعان. ال، 1600 جىلداردىڭ شاماسىندا ورمامبەت بي ولگەن سوڭ نوعايلاردىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ قازاقتارعا قوسىلعانىن بايانداعان.

ەگەر اسان قايعى نوعاي بولسا، جالعىز ءۇي نوعاي قالىڭ نوعايدان ءبولىنىپ، قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن ويلاپ، جەتى-سەگىز جىل جەلماياعا ءمىنىپ جەر ارالاپ، نە ءۇشىن باس اۋىرتىپ ءجۇر؟ 1500 جىلدارى اسان قايعى ەلدى باتىستان وڭتۇستىككە قاراي وزگە قازاق بيلەرىمەن بىرىگىپ كوشىرگەن زاماندا نوعاي ورداسى ءدىن امان، ەشقانداي ب ۇلىنشىلىك بولماعان. ولاي بولسا حان ورداسىنا لايىقتى جەر ىزدەپ، قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراماي، جەكە مەملەكەت بولۋدى اڭساۋىنىڭ ءوزى اتامىزدىڭ قانىنىڭ قازاق ەكەندىگىنە دالەل ەمەس پە؟

 

ج.كەڭەسوۆ،

پريوزەرسك قالاسى

مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ

ديرەكتورى.

سوڭعى جاڭالىقتار

7 ءوڭىر «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • كەشە

كوبەلەكتەر كورمەسى

ايماقتار • كەشە

كوكشەدەگى ونەر سايىسى

ايماقتار • كەشە

"حات قورجىن"

قوعام • كەشە

قوڭىر اۋەن

ونەر • كەشە

بالقاشتان باستاۋ الدى

ايماقتار • كەشە

كوتەرمەاقى كولەمى ءوستى

ايماقتار • كەشە

جىرشىلىق ونەر – جان ازىعى

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

جاڭارعان جولدار – تاۋەلسىزدىك تارتۋى

قازاقستان • 21 قىركۇيەك، 2021

داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

قازاق شىعارماسى اقش-تا باعالاندى

ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

تاشەنوۆتىڭ قالتا ساعاتى

تاريح • 21 قىركۇيەك، 2021

سيقىرلى ساز

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

دۇنيەجۇزىلىك كورمە – دۋبايدا

وقيعا • 21 قىركۇيەك، 2021

العا باستايتىن باعىت-باعدار ايقىن

ەل جانە ەلباسى • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

اقمولا وبلىسىندا زاڭسىز تسەح انىقتالدى

ايماقتار • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار