مال ءوسىرۋ قيىن با, وڭاي ما؟
جۇما, 30 ناۋرىز 2012 7:47
مەن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ بيىل عانا سايلاندىم. سايلاۋ الدىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداپ, وزىمە بولاشاق دەپۋتات بولسام دا, بولماسام دا مىناداي ماسەلەلەر ويدا ءجۇرۋ كەرەك ەكەن-اۋ دەپ ءتۇيدىم. سەبەبى, كەيدە ءدىلمارسىپ, وسى جۇرت بولسا دا اۋىلدا تۇرادى, نەگە مال باقپايدى ەكەن دەپ ويلايتىنمىن… سويتسەم…
جۇما, 30 ناۋرىز 2012 7:47
مەن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ بيىل عانا سايلاندىم. سايلاۋ الدىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداپ, وزىمە بولاشاق دەپۋتات بولسام دا, بولماسام دا مىناداي ماسەلەلەر ويدا ءجۇرۋ كەرەك ەكەن-اۋ دەپ ءتۇيدىم. سەبەبى, كەيدە ءدىلمارسىپ, وسى جۇرت بولسا دا اۋىلدا تۇرادى, نەگە مال باقپايدى ەكەن دەپ ويلايتىنمىن… سويتسەم…
ءبىز مەكەندەيتىن جەردە وڭتۇستىكتەگىدەي, جەتىسۋداعىداي, ارقاداعىداي كوك مايسا اتىمەن جوق دەسە دە بولادى. بىراق تابيعات ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ىلعالدى از قاجەت ەتەتىن ءتوزىمدى شوپتەردىڭ تۇرلەرى وسەدى. ايتا كەتەيىك, ارال دەسە ەلگە بالىق ەلەستەيدى. ولاي ەمەس, اۋدانداعى 75 مىڭ حالىقتىڭ 5-6 مىڭىنىڭ عانا بالىق شارۋاشىلىعىنا قاتىسى بار دا, قالعانىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مال شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي اينالىسادى نەمەسە ونى قوسىمشا تىرشىلىك كوزىنە اينالدىرىپ وتىر.
سونىمەن ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋشىلەردىڭ كوپ پروبلەمالارىنىڭ ءبىر-ەكەۋىن ايتقىم كەلەدى. مال ساتىپ الا الماي جۇرگەن, الايىن دەسە نەسيە الا الماي سەندەلگەن, وعان ىڭعايلى جەر الا الماي, جەر السا قورا-قوپسى سالا الماي پۇشايمان بولعان, مالدىڭ ءونىمىن قايدا ءوتكىزەرىن بىلمەي جۇرگەندەر تۋرالى ەمەس, وسىنىڭ ءبارىن جاساپ الىپ, شارۋاسىن ۇيىمداستىرا الماعاندار تۋرالى ايتقىم كەلەدى. مىسالى, ەرتە كوكتەمنەن قار تۇسكەنگە دەيىن مال «اياعى» جەتەر جەرگە بارىپ جايىلاتىنى بەلگىلى. بىراق جىل ساناپ ارال اۋدانىنىڭ جىڭىشكەقۇم, اتانشي, قاراقۇم, سازدى, شيجاعا, ەرىمبەتجاعا, توقاباي, قوسامان, اقەسپە, اقباستى ەلدى مەكەندەرىنىڭ جايىلىمدىق جەرلەرى ازىپ بارادى. بۇل وڭىرلەردە سۋ كوزدەرى جوق. عىلىمي تۇرعىدان جەردى قالپىنا كەلتىرۋ دەگەن ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن. مۇنداي جاعداي 40-50 ءۇيدەن تۇراتىن شاعىن ەلدى مەكەندەردەن باستاپ, 300-400 ءۇي تۇراتىن ءىرى ەلدى مەكەندەرگە وتە قيىن بولىپ تۇر. مەنىڭ ويىمشا: سەبەپ بىرەۋ. بارلىعى دەرلىك ءبىر-ەكى ءىرى قارا, تۇيە, جىلقى, قوي-ەشكى ۇستايدى. وسى مالداردىڭ جيىنتىعى اۋىلدىڭ اينالاسىن ونشاقتى شاقىرىمعا دەيىن جازدىڭ باس كەزىندە-اق ءشوبىن جەپ بولىپ, الا جازداي شاڭ بوراپ, اۋىلدى سۇرىقسىز كۇيگە ەنگىزەدى. جايلاۋعا نەگە شىقپايدى دەيتىن بولساق, ارقايسىسىنىڭ اۋىلدان سىرتقا شىقپاۋىنا ەكى-ءۇش سەبەپ بار. ەشكىم 2 سيىرى مەن 5-6 قوي-ەشكىسىن ايداپ ايدالاعا بارعىسى كەلمەيدى. ولاي كۇنەلتۋ مۇمكىن ەمەس, ونىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. قۇدىق جوق. «اعاش» ءۇي نەمەسە «كيىز» ءۇي دەيمىز, ول دا جوق. باسپاناسىز ادامنىڭ مالدىڭ جايىلىمى ىڭعايىمەن كوشىپ جۇرەتىن زامان ەمەس. بۇل قيىندىقتى ءبىر دەپ قويىڭىز.
جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ازدى-كوپتى ىڭعايلىلاۋ جەرلەردى ىسكەر ادامدار ەرتەرەك قيمىلداپ, ءوزى اۋدان ورتالىعىندا تۇرسا دا, الىپ قويعان. قازىر ەندى ەشكىم دە ءوز جەرىنە باسقانىڭ مالىنىڭ جايىلۋىنا رۇقسات ەتپەيدى. بۇل ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. اۋىلداعى اعايىندار مىنە, وسىدان قاتتى قيىنشىلىق كورىپ وتىر. ەندىگى ءبىر ماسەلە مال يەلەرى بىرلەسىپ الىسىراق بارىپ وتىرايىن دەسە, ول جەردە شاحتالىق قۇدىقتىڭ سۋى كوپ مالعا جەتپەيدى, سوندىقتان ەشكىم ىرىلەنگىسى كەلمەيدى. سەبەبى بەينەتى كوپ, جاساعان ەڭبەگىڭ وتەلمەيدى.
جوعارىدا ايتقاندارىمىزدىڭ ءبارى جازعى جايىلىمعا بايلانىستى بولسا, ەندى مىناعان قاراڭىز. مالدىڭ قىستىق ازىعىن دايىنداۋدا بۇل وڭىردە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا بايلانىستى وزىندىك قيىندىقتار بار. جاقىن جەردەن ءشوپ دايىنداۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان وزدەرى تۇراتىن جەردەن كەم دەگەندە 70-80 شاقىرىم نەمەسە 100 شاقىرىمعا دەيىنگى جەرلەردەن ءشوپ تاسىمالدايدى. پايدالاناتىن تەحنيكا نەگىزىنەن «بەلارۋس» تراكتورى. بۇل تەك قانا ديزەل وتىنىمەن جۇرەدى. سوندا ءشوپ دايىنداپ, بارىپ الىپ كەلۋ ءۇشىن قانشاما ديزەل وتىنى قاجەت, قانشاما شىعىن. سەبەبى, 1-2 سۇيرەتپە قوراپپەن ەشكىم قىستان مالىن امان الىپ شىعا المايدى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىندا ءشوپ قالمايدى دەدىك. ءشوپ جوق جەردە قۇم كوشكىنى پايدا بولادى. بۇل الەمدىك پروبلەما, بۇعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. ەشقانداي جاسىرىن ەمەس, ەلدى مەكەندەگى ۇيلەر مەن قورا-قوپسىلاردى قۇم باسۋدا. مىسالعا, اقەسپە, قوسامان, سازدى, ەرىمبەتجاعا, ءجىڭىشكەقۇم اۋىلدارىنىڭ جاعدايى ءدال وسىنداي. ءبىرلى-جارىم ەلدى مەكەن بولسا ەشنارسە ەمەس, جاپپاي وسىلاي بولاتىن بولسا بولاشاق وتە قيىن بولادى. جەر ازدى, جايىلىم جوقتىڭ قاسى, «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان احۋالى تومەن» دەپ, ءبارىن باسقا جەرگە جۇمىسقا تارتاتىن بولساق ارال اۋدانىنىڭ قىر جاعىندا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ناشارلايدى. ءوزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان قانشاما حالىقتىڭ تۋعان جەردەن باسقا جەرگە بارۋى وڭاي شارۋا ەمەس.
ەلباسى جىل سايىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. بيىلعى جولداۋىندا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن قاتار قازاقتىڭ تىرلىگىنىڭ ءبىر كوزى مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ءونىمىن, ونىڭ ىشىندە ەتتى ەكسپورتقا شىعارۋ باعىتىندا جۇمىس جاساۋدى بەلگىلەپ بەردى. ولاي بولسا جوعارىداعى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن مىناداي ۇسىنىستار ەسكەرىلسە دەيمىز.
ءبىرىنشى كەزەكتە قىستىق مال ازىعىن دايىنداۋ ءۇشىن, استىق جيناۋ كەزىندە, كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق ۋاقىتىندا ارزان باعامەن جانار-جاعار ماي قالاي بەرىلىپ جۇرسە, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋشىلارعا دا وسىنداي جەڭىلدىكپەن جانار-جاعار ماي بەرىلۋ كەرەك نەمەسە سۋبسيديا بەلگىلەۋ جولدارى قاراستىرىلسا. ەكىنشى كەزەكتە جايىلىمنىڭ تارىلۋ سەبەبىن سۋدىڭ تاپشىلىعىنان دەدىك. سوندىقتان وسى كەزگە دەيىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىز بويىنشا ءاربىر شاحتالىق قۇدىق پەن سكۆاجينا ەسەپكە الىنىپ, كەزەگى بەلگىلەنگەن بولار. ارال اۋدانى كولەمىندە 244 سكۆاجينا مەن شاحتالىق قۇدىق بار ەكەن. ءبىر تاڭعالارلىعى بۇلاردىڭ الدى سوناۋ 1960 جىلى قازىلسا, سوڭى 1980 جىلدىڭ باس كەزەڭىندە بەرىلگەن ەكەن. كوپشىلىگى ءبىزدىڭ ءتىلىمىزبەن ايتقاندا توزىعى جەتكەن, سۋ اقپايدى, اقسا دا كورىپ تۇرعان كوزگە ۇنامسىز, قارا باتپاق, ءيسى بار, قويمالجىڭ عانا اعادى. سكۆاجينالاردىڭ قاجەتتىسىن ءجوندەۋ ءۇش كەزەڭگە ءبولىنىپتى. وسىنداي كەستە جاسالعاننان بەرى دە ءىستەن شىعىپ, سۋ اقپاي جاتقانى قانشاما. بىراق سودان بەرى ناقتى ءجوندەۋ ءجۇرگىزىلگەن, اتقارىلعان بىردە-ءبىر جۇمىس جوق. بۇل جۇمىس بيىل باستالۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
ءۇشىنشى كەزەكتە جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, جايىلىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, قۇم كوشكىنىن توقتاتۋدى كەشەندى تۇردە, عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قولعا الىنۋى كەرەك.
وسىنداي قيىندىقتاردى كورە تۇرا قازاققا مال باق, ءونىمىن ەكسپورتقا شىعار, ءوزىڭدى ءوزىڭ جۇمىسپەن قامتى, ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەسىڭدى قوس دەۋدىڭ ءوزى دە قيىنداۋ ما دەپ ويلايمىن. ايتپەسە مۇمكىندىك بولىپ, ورايى كەلىپ تۇرعان شارۋا بولسا, اۋىلداعى اعايىنعا مال باعۋ پالەندەي قيىن ەمەس-اۋ.
كولباي داناباي, ارال اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
قىزىلوردا وبلىسى.
