ايماقتار • 15 ءساۋىر، 2019

ەرتىس جاعاسىنان تابىلعان ەسكى شاھار

2826 رەتكورسەتىلدى

«بۇدان 3-3،5 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن، ترويا سوعىسى كەزىندە، سوناۋ قولا داۋىرىندە شىعىس قازاقستان جەرىندە، ەرتىستىڭ جاعاسىندا قالا بولعان» دەسە سەنەر مە ەدىڭىز. ارينە بىردەن سەنبەيتىنىڭىز انىق. بىراق بۇل ءسوزدى ارحەولوگتىڭ اۋزىنان ەستىسەڭىز سەنەرىڭىزگە عانا ەمەس، تاڭعالارىڭىزعا تيتتەي دە كۇمانىمىز جوق.

تالاي زامان، تالاي كەزەڭنىڭ كۋاسى قارت ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان، بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جاتاتىن كونە شاھاردىڭ ورنى جايىندا بىلتىر كەرەكۋلىك ارحەولوگ، س.تورايعىروۆ اتىن­داعى پاۆ­لودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور مەرتستەن ەستىگەندە «بۇ­عان دەيىن قالايشا بىلمەي كەل­گەنبىز؟!» دەپ تاڭدانعان ەدىك. ءسويت­سەك، ارحەولوگ ءوزى «كري­ۆين-سەميار ەسكەرتكىشتەرى» دەپ اتاۋ بەرگەن ارحەولوگيالىق اۋدان­دى 2000 جىلدىڭ باسىنان بەرى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ كەلەدى ەكەن. بەسقاراعاي وڭىرىندە زەرت­تەۋ جۇمىستارىن باستاۋىنا 1998 جىلى جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى تيمۋر شىدەرباەۆتىڭ قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەڭبەك قۇرا­لىن ء(جا­دىگەر پاۆلودار وبلىستىق تا­ري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋ­لى) اكەپ بەرۋى سەبەپ بولىپتى. ۆ.مەرتس وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك جە­تىجار قونىسىنىڭ وزىنەن 500-دەن استام قىش، تاس، سۇيەك ءجا­نە قولا بۇيىمداردى تاۋىپتى. ال جە­تىجار اۋىلىنا جاقىن قارا­وبا جەرلەۋ كەشەنىنەن 50 مىڭ­عا جۋىق قىش سىنىقتارىن كەز­دەستىرىپتى. بەسقاراعاي جەرىنەن تا­بىل­عان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بار­­لىعى قازىر پاۆلودارداعى جو­عا­رىدا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ار­حەو­­لوگيالىق زەرتتەۋلەر ور­تا­لى­عىندا ساقتاۋلى تۇرعان كورىنەدى.


ءىرى ورتالىق بولعان دەگەن بولجام بار

جيىرما جىلعا جۋىق ۋا­قىت­تان بەرى وسى ىسپەن جانىن سالا شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىم­نىڭ سوزىنە سەنسەك، شامامەن ءبىز­دىڭ ەرامىزعا دەيىنگى XIII-XIV عاسىرلاردا تۇرعىزىلعان، كە­يىنگى قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەجەل­گى پروتوقالاشىق قازاقستان عانا ەمەس، وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر اي­ما­عىنداعى وسىنداي ۇلگىدەگى ەس­كەرت­كىشتەر اراسىنداعى ەڭ ءىرى قونىس سانالادى. «جەتىجار قو­­نى­سىنىڭ تەك ەسكەرتكىشتەرى ءبۇ­لىنگەن ايماقتارىنان، سونداي-اق جەردىڭ جوعارعى قاباتىنان عا­نا ماتەريالدار زەرتتەۋگە الىن­­دى. نەگە دەسەڭىز، بۇل نىسان ءبى­­رە­گەيلىگىمەن ەرەكشە. وسى اۋماق­تى مۇقيات زەرتتەۋ ءۇشىن شەت­ەل­­دەن سەرىكتەس ىزدەپ، بىرنەشە ءمار­­تە كەلىسسوز جۇرگىزدىم. 2018 جى­لى بەسقاراعايعا انگليانىڭ كەم­بريدج ۋنيۆەرسيتەتىنەن دەنيەل لوۋرەنس ەسىمدى ارىپتە­سىمىز كەلىپ، جەتىجار قونىسىنا گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىز­دى. سو­نىڭ ءناتي­جەسىندە، ارحەولو­گيا­لىق اۋماقتىڭ ناقتى ولشەمىن انىقتادىق. ءسوي­تىپ، ەسكەرتكىشتىڭ 100 گەكتاردان استام جەردى الىپ جات­قانىنا كوز جەتكىزدىك. ارينە بۇل جۇمىس وڭاي­عا تۇسكەن جوق. ويتكەنى قونىستىڭ شىعىس ءبولى­گىنە تيەسىلى جەر كەزىندە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماقساتىندا جىر­تىلىپ كەتكەن. كەيىننەن، وتكەن عاسىردىڭ 70-جىل­دارىندا كري­ۆينكا اۋى­لىنا دەيىن جول سالىنعان. جول سالىنعان كەزدە ونداعان ەسكەرت­كىشتەر بۇزى­لىپ، قيراعان. قونىس­تىڭ كوپ ءبولى­گىنىڭ بۇزىلىپ كەتۋى بۇل جەردە ناقتى قانشا تۇرعىن جاي بول­ع­انىن جانە قانشا حالىق تۇر­عاندىعىن انىقتاۋعا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. ءبىزدى قۋانتقانى، ەسكەرتكىشتىڭ باتىس جاعىنىڭ ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعاندىعى. ەس­تە جوق ەسكى زامانداعى شاعىن قالا­شىقتىڭ وسىنشا اۋماقتى الىپ جاتقانىنا، عيماراتتاردىڭ سانىنا، وزگەشە ساۋلەتىنە قاراپ، بۇل جەردە ءىرى ساياسي-اكىمشىلىك، ەكونوميكالىق، وندىرىستىك، ءدىني جانە قولونەر ورتالىعى بولعان دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىن. بۇل اۋماقتا سول كەزەڭنىڭ استاناسى ورنالاسۋى دا عاجاپ ەمەس»،  دەيدى ارحەولوگ.

عالىمنىڭ «جوعارعى ەرتىس وڭىرىندەگى پروتوقالا مادەنيەتىن قالىپ­تاستىرۋ ماسەلەسى كونتەكس­ىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ سەميار قو­­نىسى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ شىق­قانىمىزدا جەتىجار قونى­سىنىڭ عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋ­رەتى نازارىمىزدى ەرەكشە اۋدار­دى. بۇل سۋرەتتەن ءبىر ۇلكەن عي­ما­راتتىڭ وقشاۋلانىپ بولەك تۇر­عانىن، كولەمى بۇدان كىشىرەك وزگە نىسانداردىڭ ءسال يىلە قاز-قاتار تىزىلە ورنالاسقانىن انىق كورۋگە بولادى. 

«جەكە-دارا ورىن تەپكەن عيمارات كونە عيبادات ورنى بولۋى مۇمكىن. بۇل – مەنىڭ جانە بريتانيالىق ارىپتەستەرىمنىڭ پىكىرى. وزگە عيماراتتاردان ءبو­لەك تۇرعانىنا قاراعاندا، ءوز ۋا­قى­تىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقار­عانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. نىسان­نىڭ ۇزىندىعى 60 ەنى 50 مەتر شاماسىندا. كىرەتىن ەسىگى باتىس جاعىندا بولعان سەكىلدى. تاعى ءبىر بايقاعان دۇنيەم، بولەك عي­مارات پەن ونىڭ ارت جاعىن­داعى نىسانداردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن الاڭ ورنالاسقان. جالپى، بۇل جەردە 100-دەن استام تۇرعىنجايلار، شەبەرحانالار مەن شارۋاشىلىق ورىندارى بولعان سياقتى. ەس­كەرتكىشتىڭ بۇزىلماي ساقتالعان باتىس جا­عىنان 50 عيماراتتىڭ سۇلبا­سىن انىق كورۋگە بولادى، ال جىرتىل­عان جەردە شامامەن 100-گە تاقاۋ عيمارات بولعانىن بايقايمىز»، دەيدى ۆ.مەرتس.


قولا داۋىرىندە قازاق جەرىندە جازبا مادەنيەتى بولعان با؟

جوعارىدا جەتىجار قونى­سى­نان 500-دەن استام جادىگەر تا­بىل­عانىن ايتتىق. ول قانداي ءجا­دى­گەرلەر؟ ارينە ءبارىنىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ جىپكە ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا، بۇل اۋماقتان قىش، قولا، سۇيەك جانە تاستان جاسالعان (بەتىندە سترەلكاعا ۇقساس تاڭباسى بار وراق ءتارىزدى پىشاق، تاس جۇمىرتقالار، جەبە ۇشتارى، قولا ارا مەن قولا پىشاقتىڭ سابىنىڭ سىنىعى، مەتالل بالقىتقان كەزدە قولداناتىن ىدىستىڭ قالدىعى، توقىما بارىسىندا پايدالانىلاتىن سۇيەك بىزدەر، قولا جۇزىك، قورعاسىن جانە قولا قۇيمالارى) ءارتۇرلى بۇيىمدار تابىلعان. ءبىر قىزىعى، زەرتتەۋشى سۇيەكتەن جا­سالعان دۇنيەلەر بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى بىردە-ءبىر ەسكەرتكىشتە كەز­دەسپەگەنىن، مۇنداي زاتتار با­تىس ەۋروپانىڭ جەرلەۋ ورىندا­رىنان كوپ تابىلعانىن ايتادى. ەرەك­شە اتاپ وتەرلىگى، عالىم تا­بىل­عان بۇيىمداردان ءارتۇرلى تاڭ­بالار مەن بەلگىلەردى، تۇسىنىكسىز جازۋلاردى اڭعارعان. «بۇل سوناۋ قولا داۋىرىندە قازاق جەرىندە جاز­با مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسا باس­تاعاندىعىن كورسەتپەي مە؟ دە­مەك، سول كەزەڭدەگى تايپالار جا­زۋ مادەنيەتىن تولىق بولماسا دا، ءبىرشاما مەڭگەرگەنىن بايقايمىز. ءبىز كوبىنە وركەنيەت ساق داۋىرىندە باس­­تالعانىن ايتامىز. ساقتار اسپاننان تۇسكەن جوق شىعار. ولار قولا داۋىرىندە وزىندىك وركەنيەت، وزىندىك مادەنيەت قالىپتاستىرعان تايپالاردىڭ جالعاسى ەمەس پە؟» دەگەن ارحەولوگ جەتىجار قو­نى­سى تولىق زەرتتەلىپ، زەردەلەن­گەننەن كەيىن قولا داۋىرىندەگى ەسكەرت­كىش­تەرگە، جالپى سول زامانعا دەگەن كوز­قاراستى مۇلدە باسقا ارناعا بۇراتىنىنا سەنىمدى.

كەرەكۋلىك زەرتتەۋشى جەتىجار مەن وسى اۋىلعا كورشىلەس كريۆين­كا ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان كۇي­دىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان بىرنەشە ەليتالىق جەرلەۋ ورىندارىن تاۋىپتى. قاراوبا جانە چەمار دەگەن اتاۋ العان ەجەلگى قورىمدار ەكى اۋىلدىڭ ورتاسىندا ورىن تەپكەن. ارحەولوگ ەكى ەلدى مەكەندە نەو­ليت تۇراقتارىنان باس­تاپ كەيىنگى قولا ءداۋىرىنىڭ ءىرى قونىستارىنا دەيىن ءتۇرلى ءداۋىر­لەردىڭ ونداعان نىساندارى شو­عىرلانعانىن جانە جەتىجار قو­نىسى مەن قاراوبا، چەمار قو­رىمدارىن ءوز الدىنا جەكە-جەكە قاراستىرعان ءجون دەپ ساناي­دى. ۆيكتور مەرتستىڭ پا­يىمىن­شا، قارا­وبا جانە چەمار قورىم­دا­رىندا جەرلەنگەن ادامدار جەتى­جار قونىسىن مەكەندەگەن تاي­پالاردىڭ وكىلدەرى بولۋى دا ءاب­دەن مۇمكىن. ويتكەنى جەتىجار قو­نىسى مەن جوعارىدا اتالعان ەكى ۇلكەن قورىم دا كۇيدىرىلگەن كىر­پىشتەن سالىنىپتى. دەمەك، ءبىر تەح­نولوگيا. ەكىنشىدەن، قونىس پەن قو­رىمنىڭ اراقاشىقتىقتارى دا تىم الشاق ەمەس. عالىمنىڭ سوزىنشە، ازىرگە چەمار قورىمىنا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. الايدا ارحەولوگ بۇل قورىمدا 100-گە جۋىق جەرلەۋ ورنى بار ەكەن­دىگىنە سەنىمدى. ال قاراوبا قو­­رى­مىنا قازبا جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلىپ، 50 مىڭعا جۋىق قىش سى­نىقتارى تابىلعانىن جوعارىدا ايتتىق.


ەسكەرتكىشتىڭ كوپ بولىگى توپىراق استىندا جاتىر

ءبىر قىزىعى، قىزىعى ەمەس-اۋ، وكىنىشتىسى دەسەك تە بولاتىن شىعار، جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى ەلدى مەكەننىڭ ءدال ىرگە­سىندە قۇپيا-سىرى ءالى تولىق اشىل­ماعان، 3-3،5 مىڭ جىل بۇرىنعى وتە ەجەلگى قالا بارىن بۇعان دەيىن بىلمەي كەلگەندىگى. ودان گورى 300 جىل بۇرىن سالىن­عان، وتارلىق تاڭباسىنداي جەتى­جار فورپوستى (بەكىنىسى) جايىندا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوبىرەك ەستى­گەنىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە جوققا شىعارمايدى. «راس، اۋىل تۇرعىندارى مۇنداي كەرەمەت ەسكەرتكىشتىڭ ەلدى مەكەننىڭ ءدال ىرگەسىندە تۇرعاندىعىن ءبىل­گەن جوق. كەرەكۋلىك عالىمنىڭ زەرت­تەۋىنەن كەيىن عانا ەستىپ، ءبىلىپ، تاڭدانىپ جاتىرمىز. ءوزىم وسى اۋىلدىڭ تۋماسىمىن. اۋىلداعى ءوزىم قۇرالپى زامانداستارىمنىڭ اۋزىنان ارا-تۇرا: «بالا كەزىمىزدە ءارتۇرلى ساداق وقتارىن تاۋىپ الىپ، وينايتىنبىز» دەگەن ءسوز­دەردى ەستىپ قالاتىنمىن. جە­تى­جار­دىڭ ىرگەسىندەگى قاباقتا بەيىت بار. اكەم «قابىردى قازعاندا ءارتۇرلى زاتتار شىعاتىن. وسى جەردە ءبىر­دەمە بار عوي دەيمىن» دەپ وتىراتىن. ونىڭ بارىنە بۇرىن ءمان بەر­مەپپىز عوي»، دەيدى جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى، وسىنداعى سەميار ورتا مەكتەبىنىڭ گەوگرافيا ءپا­نىنىڭ مۇعالىمى الميرا كۇتەروۆا.

وسى جەردە ەرەكشە ەسكەرتە كە­تەر ءبىر دۇنيە، قازىرگى ۋا­قىت­تا جەتىجار قونىسىنىڭ كوپ ءبو­لىگىنىڭ توپىراق استىندا جات­قانى. ارحەولوگتار نەمەسە وسى سا­لانىڭ ماماندارى بولماسا قاراپايىم ادامداردىڭ اڭعار­ماۋى دا مۇمكىن. اشىق جاتقانى – قارا­وبا قورىمى مەن جەتى­جار قونىسىنىڭ كەزىندە جىرتىلىپ كەتكەن شىعىس بولىگى. جەتىجار مەن كريۆينكا اۋىلدارى ماڭىنان تابىلعان اسا قۇندى، ءتىپتى سەنساتسيا دەۋگە تۇرارلىق ەسكەرتكىشتەرگە اۋدان، وبلىس تاراپىنان قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتقاندىعىن ءبى­لەيىك دەپ بەسقاراعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان باتا­لوۆقا حابارلاسقانىمىزدا «قازىر سۋ تاسقىنىنا دايىندىق قا­مىمەن ءجۇرمىز. جەر كەپسىن. سو­سىن وسى ەسكەرتكىشتى زەرتتەپ ءجۇر­­گەن ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس­پەن جۇمىستى ءارى قاراي جال­عاس­تىرامىز. وسىندا شاقىرىپ، نە بولماسا ءوزىمىز بارىپ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداپ، ءتيىستى شەشىم قابىلدايمىز» دەپ جاۋاپ بەردى.

ال وسى ەسكەرتكىشتى بىرنەشە جىلدان بەرى ەرىنبەي-جالىقپاي، ءوز كۇشىمەن، ءوز ىنتا-جىگەرىمەن زەرتتەپ جۇرگەن كەرەكۋلىك ارحەولوگ ۆيكتور مەرتستىڭ ەندىگى ويى، جوبا-جوسپارى مىناداي. «بۇل جەردەگى قونىستاردى، قو­رىمداردى باسقا قورعانداردى زەرتتەگەندەي جاي عانا زەرتتەۋ­گە، بىردەن قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتۋگە بولمايدى. ۇلكەن جۇمىستى ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلعان جەتىجار قونىسىنان باستاۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى وسى قو­نىستاعى جوعارىدا ايتىپ وتكەن جەكە-دارا تۇرعان عيماراتتى زەر­تتەۋدەن باستاعانىمىز ءجون. مۇ­نى تەز ارادا مۋزەيلەندىرۋ قاجەت. بۇل عيمارات قازاقستاندىق ارحەولوگيانىڭ برەندىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەشە ەس­كەرتكىش ەلىمىزدە جوق. زەرتتەۋدى باستاماس بۇرىن وسى نىساننىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن تۇركيانىڭ چاتال-حيۋيۋك جانە سەربيانىڭ لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشتەرى سەكىلدى ۇلكەن شاتىر ورناتىلسا جاقسى بولار ەدى. سول كەزدە قازبا جۇمىستارىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا الاڭسىز جۇرگىزە بەرۋگە بولادى. ەسكەرتكىش تە بۇزىلمايدى. تۋريستەرگە دە كورسەتۋگە بولادى. قازىر قالعان نىساندارعا ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق. قۇر قازعاننان ەش­تەڭە ونبەيدى. بۇزىپ الامىز. ەڭ ۇلكەن مىندەت – ەسكەرتكىشتى ساقتاۋ. ەس­كەرت­كىشتى ساقتاي الساق قانا ەجەلگى وركەنيەتتى كۇللى الەمگە پاش ەتە الامىز»، دەگەن ارحەولوگ زەرتتەۋ جۇمىستارىن شەت­ەل­دىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جالعاستىرا بەرەتىنىن، دەگەنمەن وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ كۇتەتىنىن دە جاسىرمادى.


ءتۇيىن

ەلباسى ءوزىنىڭ « ۇلى دالا­نىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا پروتومەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر­دىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋما­عىن­دا قۇرىلىپ، قازاق ۇلتى ەتنو­گەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىرعانىنا توقتالىپ: «ءبىز ايتقالى وتىرعان زور مادە­ني جەتىستىكتەر شوعىرى دالا­مىزعا سىرتتان كەلگەن جوق، كە­رىسىنشە، كوپشىلىگى وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ، سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا، كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالدى» دەگەن ەدى. 3 مىڭ جىلدان استام تاريحى بار جەتىجار قونىسى دا وسىنى ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا؟ وڭىرىمىزدە وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن «شى­عىس قازاقستاندا ارحەولوگيا­نى دامىتۋ» باعدارلاماسى ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەل­­گىلى. باعدارلامانىڭ ەلەۋلى ناتيجەسى رەتىندە تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى جايلاۋىنان تابىلعان التىن ادامدى ايتساق دا جەتكىلىكتى شىعار. ەن­دەشە، سول التىن ادامنان دا مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن كونە قا­لاشىق – جەتىجار قونىسى وسى باعدارلاماعا ەنگىزىلىپ، اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالادى دەپ سەنەمىز.


شىعىس قازاقستان وبلىسى،

بەسقاراعاي اۋدانى،

جەتىجار اۋىلى


سۋرەتتەردە: ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس، جەتىجار قونى­سىنىڭ عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرى، تابىلعان جادىگەر­لەر مەن بۇيىمدار، سەربياداعى لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشى.


سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار