تالاي زامان, تالاي كەزەڭنىڭ كۋاسى قارت ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان, بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جاتاتىن كونە شاھاردىڭ ورنى جايىندا بىلتىر كەرەكۋلىك ارحەولوگ, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور مەرتستەن ەستىگەندە «بۇعان دەيىن قالايشا بىلمەي كەلگەنبىز؟!» دەپ تاڭدانعان ەدىك. ءسويتسەك, ارحەولوگ ءوزى «كريۆين-سەميار ەسكەرتكىشتەرى» دەپ اتاۋ بەرگەن ارحەولوگيالىق اۋداندى 2000 جىلدىڭ باسىنان بەرى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ كەلەدى ەكەن. بەسقاراعاي وڭىرىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋىنا 1998 جىلى جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تيمۋر شىدەرباەۆتىڭ قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەڭبەك قۇرالىن ء(جادىگەر پاۆلودار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى) اكەپ بەرۋى سەبەپ بولىپتى. ۆ.مەرتس وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك جەتىجار قونىسىنىڭ وزىنەن 500-دەن استام قىش, تاس, سۇيەك ءجانە قولا بۇيىمداردى تاۋىپتى. ال جەتىجار اۋىلىنا جاقىن قاراوبا جەرلەۋ كەشەنىنەن 50 مىڭعا جۋىق قىش سىنىقتارىن كەزدەستىرىپتى. بەسقاراعاي جەرىنەن تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى قازىر پاۆلودارداعى جوعارىدا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا ساقتاۋلى تۇرعان كورىنەدى.
ءىرى ورتالىق بولعان دەگەن بولجام بار
جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى وسى ىسپەن جانىن سالا شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمنىڭ سوزىنە سەنسەك, شامامەن ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى XIII-XIV عاسىرلاردا تۇرعىزىلعان, كەيىنگى قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەجەلگى پروتوقالاشىق قازاقستان عانا ەمەس, وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر ايماعىنداعى وسىنداي ۇلگىدەگى ەسكەرتكىشتەر اراسىنداعى ەڭ ءىرى قونىس سانالادى. «جەتىجار قونىسىنىڭ تەك ەسكەرتكىشتەرى ءبۇلىنگەن ايماقتارىنان, سونداي-اق جەردىڭ جوعارعى قاباتىنان عانا ماتەريالدار زەرتتەۋگە الىندى. نەگە دەسەڭىز, بۇل نىسان ءبىرەگەيلىگىمەن ەرەكشە. وسى اۋماقتى مۇقيات زەرتتەۋ ءۇشىن شەتەلدەن سەرىكتەس ىزدەپ, بىرنەشە ءمارتە كەلىسسوز جۇرگىزدىم. 2018 جىلى بەسقاراعايعا انگليانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنەن دەنيەل لوۋرەنس ەسىمدى ارىپتەسىمىز كەلىپ, جەتىجار قونىسىنا گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, ارحەولوگيالىق اۋماقتىڭ ناقتى ولشەمىن انىقتادىق. ءسويتىپ, ەسكەرتكىشتىڭ 100 گەكتاردان استام جەردى الىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ارينە بۇل جۇمىس وڭايعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى قونىستىڭ شىعىس ءبولىگىنە تيەسىلى جەر كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا جىرتىلىپ كەتكەن. كەيىننەن, وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا كريۆينكا اۋىلىنا دەيىن جول سالىنعان. جول سالىنعان كەزدە ونداعان ەسكەرتكىشتەر بۇزىلىپ, قيراعان. قونىستىڭ كوپ ءبولىگىنىڭ بۇزىلىپ كەتۋى بۇل جەردە ناقتى قانشا تۇرعىن جاي بولعانىن جانە قانشا حالىق تۇرعاندىعىن انىقتاۋعا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. ءبىزدى قۋانتقانى, ەسكەرتكىشتىڭ باتىس جاعىنىڭ ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالعاندىعى. ەستە جوق ەسكى زامانداعى شاعىن قالاشىقتىڭ وسىنشا اۋماقتى الىپ جاتقانىنا, عيماراتتاردىڭ سانىنا, وزگەشە ساۋلەتىنە قاراپ, بۇل جەردە ءىرى ساياسي-اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق, وندىرىستىك, ءدىني جانە قولونەر ورتالىعى بولعان دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىن. بۇل اۋماقتا سول كەزەڭنىڭ استاناسى ورنالاسۋى دا عاجاپ ەمەس», دەيدى ارحەولوگ.
عالىمنىڭ «جوعارعى ەرتىس وڭىرىندەگى پروتوقالا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى كونتەكسىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ سەميار قونىسى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ شىققانىمىزدا جەتىجار قونىسىنىڭ عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتى نازارىمىزدى ەرەكشە اۋداردى. بۇل سۋرەتتەن ءبىر ۇلكەن عيماراتتىڭ وقشاۋلانىپ بولەك تۇرعانىن, كولەمى بۇدان كىشىرەك وزگە نىسانداردىڭ ءسال يىلە قاز-قاتار تىزىلە ورنالاسقانىن انىق كورۋگە بولادى.
«جەكە-دارا ورىن تەپكەن عيمارات كونە عيبادات ورنى بولۋى مۇمكىن. بۇل – مەنىڭ جانە بريتانيالىق ارىپتەستەرىمنىڭ پىكىرى. وزگە عيماراتتاردان ءبولەك تۇرعانىنا قاراعاندا, ءوز ۋاقىتىندا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. نىساننىڭ ۇزىندىعى 60 ەنى 50 مەتر شاماسىندا. كىرەتىن ەسىگى باتىس جاعىندا بولعان سەكىلدى. تاعى ءبىر بايقاعان دۇنيەم, بولەك عيمارات پەن ونىڭ ارت جاعىنداعى نىسانداردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن الاڭ ورنالاسقان. جالپى, بۇل جەردە 100-دەن استام تۇرعىنجايلار, شەبەرحانالار مەن شارۋاشىلىق ورىندارى بولعان سياقتى. ەسكەرتكىشتىڭ بۇزىلماي ساقتالعان باتىس جاعىنان 50 عيماراتتىڭ سۇلباسىن انىق كورۋگە بولادى, ال جىرتىلعان جەردە شامامەن 100-گە تاقاۋ عيمارات بولعانىن بايقايمىز», دەيدى ۆ.مەرتس.
قولا داۋىرىندە قازاق جەرىندە جازبا مادەنيەتى بولعان با؟
جوعارىدا جەتىجار قونىسىنان 500-دەن استام جادىگەر تابىلعانىن ايتتىق. ول قانداي ءجادىگەرلەر؟ ارينە ءبارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ جىپكە ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا, بۇل اۋماقتان قىش, قولا, سۇيەك جانە تاستان جاسالعان (بەتىندە سترەلكاعا ۇقساس تاڭباسى بار وراق ءتارىزدى پىشاق, تاس جۇمىرتقالار, جەبە ۇشتارى, قولا ارا مەن قولا پىشاقتىڭ سابىنىڭ سىنىعى, مەتالل بالقىتقان كەزدە قولداناتىن ىدىستىڭ قالدىعى, توقىما بارىسىندا پايدالانىلاتىن سۇيەك بىزدەر, قولا جۇزىك, قورعاسىن جانە قولا قۇيمالارى) ءارتۇرلى بۇيىمدار تابىلعان. ءبىر قىزىعى, زەرتتەۋشى سۇيەكتەن جاسالعان دۇنيەلەر بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى بىردە-ءبىر ەسكەرتكىشتە كەزدەسپەگەنىن, مۇنداي زاتتار باتىس ەۋروپانىڭ جەرلەۋ ورىندارىنان كوپ تابىلعانىن ايتادى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, عالىم تابىلعان بۇيىمداردان ءارتۇرلى تاڭبالار مەن بەلگىلەردى, تۇسىنىكسىز جازۋلاردى اڭعارعان. «بۇل سوناۋ قولا داۋىرىندە قازاق جەرىندە جازبا مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسا باستاعاندىعىن كورسەتپەي مە؟ دەمەك, سول كەزەڭدەگى تايپالار جازۋ مادەنيەتىن تولىق بولماسا دا, ءبىرشاما مەڭگەرگەنىن بايقايمىز. ءبىز كوبىنە وركەنيەت ساق داۋىرىندە باستالعانىن ايتامىز. ساقتار اسپاننان تۇسكەن جوق شىعار. ولار قولا داۋىرىندە وزىندىك وركەنيەت, وزىندىك مادەنيەت قالىپتاستىرعان تايپالاردىڭ جالعاسى ەمەس پە؟» دەگەن ارحەولوگ جەتىجار قونىسى تولىق زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەننەن كەيىن قولا داۋىرىندەگى ەسكەرتكىشتەرگە, جالپى سول زامانعا دەگەن كوزقاراستى مۇلدە باسقا ارناعا بۇراتىنىنا سەنىمدى.
كەرەكۋلىك زەرتتەۋشى جەتىجار مەن وسى اۋىلعا كورشىلەس كريۆينكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان بىرنەشە ەليتالىق جەرلەۋ ورىندارىن تاۋىپتى. قاراوبا جانە چەمار دەگەن اتاۋ العان ەجەلگى قورىمدار ەكى اۋىلدىڭ ورتاسىندا ورىن تەپكەن. ارحەولوگ ەكى ەلدى مەكەندە نەوليت تۇراقتارىنان باستاپ كەيىنگى قولا ءداۋىرىنىڭ ءىرى قونىستارىنا دەيىن ءتۇرلى ءداۋىرلەردىڭ ونداعان نىساندارى شوعىرلانعانىن جانە جەتىجار قونىسى مەن قاراوبا, چەمار قورىمدارىن ءوز الدىنا جەكە-جەكە قاراستىرعان ءجون دەپ سانايدى. ۆيكتور مەرتستىڭ پايىمىنشا, قاراوبا جانە چەمار قورىمدارىندا جەرلەنگەن ادامدار جەتىجار قونىسىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ وكىلدەرى بولۋى دا ءابدەن مۇمكىن. ويتكەنى جەتىجار قونىسى مەن جوعارىدا اتالعان ەكى ۇلكەن قورىم دا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنىپتى. دەمەك, ءبىر تەحنولوگيا. ەكىنشىدەن, قونىس پەن قورىمنىڭ اراقاشىقتىقتارى دا تىم الشاق ەمەس. عالىمنىڭ سوزىنشە, ازىرگە چەمار قورىمىنا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. الايدا ارحەولوگ بۇل قورىمدا 100-گە جۋىق جەرلەۋ ورنى بار ەكەندىگىنە سەنىمدى. ال قاراوبا قورىمىنا قازبا جۇمىستارى ءجۇرگىزىلىپ, 50 مىڭعا جۋىق قىش سىنىقتارى تابىلعانىن جوعارىدا ايتتىق.
ەسكەرتكىشتىڭ كوپ بولىگى توپىراق استىندا جاتىر
ءبىر قىزىعى, قىزىعى ەمەس-اۋ, وكىنىشتىسى دەسەك تە بولاتىن شىعار, جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەلدى مەكەننىڭ ءدال ىرگەسىندە قۇپيا-سىرى ءالى تولىق اشىلماعان, 3-3,5 مىڭ جىل بۇرىنعى وتە ەجەلگى قالا بارىن بۇعان دەيىن بىلمەي كەلگەندىگى. ودان گورى 300 جىل بۇرىن سالىنعان, وتارلىق تاڭباسىنداي جەتىجار فورپوستى (بەكىنىسى) جايىندا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوبىرەك ەستىگەنىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە جوققا شىعارمايدى. «راس, اۋىل تۇرعىندارى مۇنداي كەرەمەت ەسكەرتكىشتىڭ ەلدى مەكەننىڭ ءدال ىرگەسىندە تۇرعاندىعىن ءبىلگەن جوق. كەرەكۋلىك عالىمنىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن عانا ەستىپ, ءبىلىپ, تاڭدانىپ جاتىرمىز. ءوزىم وسى اۋىلدىڭ تۋماسىمىن. اۋىلداعى ءوزىم قۇرالپى زامانداستارىمنىڭ اۋزىنان ارا-تۇرا: «بالا كەزىمىزدە ءارتۇرلى ساداق وقتارىن تاۋىپ الىپ, وينايتىنبىز» دەگەن ءسوزدەردى ەستىپ قالاتىنمىن. جەتىجاردىڭ ىرگەسىندەگى قاباقتا بەيىت بار. اكەم «قابىردى قازعاندا ءارتۇرلى زاتتار شىعاتىن. وسى جەردە ءبىردەمە بار عوي دەيمىن» دەپ وتىراتىن. ونىڭ بارىنە بۇرىن ءمان بەرمەپپىز عوي», دەيدى جەتىجار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, وسىنداعى سەميار ورتا مەكتەبىنىڭ گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى الميرا كۇتەروۆا.
وسى جەردە ەرەكشە ەسكەرتە كەتەر ءبىر دۇنيە, قازىرگى ۋاقىتتا جەتىجار قونىسىنىڭ كوپ ءبولىگىنىڭ توپىراق استىندا جاتقانى. ارحەولوگتار نەمەسە وسى سالانىڭ ماماندارى بولماسا قاراپايىم ادامداردىڭ اڭعارماۋى دا مۇمكىن. اشىق جاتقانى – قاراوبا قورىمى مەن جەتىجار قونىسىنىڭ كەزىندە جىرتىلىپ كەتكەن شىعىس بولىگى. جەتىجار مەن كريۆينكا اۋىلدارى ماڭىنان تابىلعان اسا قۇندى, ءتىپتى سەنساتسيا دەۋگە تۇرارلىق ەسكەرتكىشتەرگە اۋدان, وبلىس تاراپىنان قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتقاندىعىن ءبىلەيىك دەپ بەسقاراعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان باتالوۆقا حابارلاسقانىمىزدا «قازىر سۋ تاسقىنىنا دايىندىق قامىمەن ءجۇرمىز. جەر كەپسىن. سوسىن وسى ەسكەرتكىشتى زەرتتەپ ءجۇرگەن ارحەولوگ ۆيكتور مەرتسپەن جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرامىز. وسىندا شاقىرىپ, نە بولماسا ءوزىمىز بارىپ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدايمىز» دەپ جاۋاپ بەردى.
ال وسى
ەسكەرتكىشتى بىرنەشە جىلدان بەرى ەرىنبەي-جالىقپاي, ءوز كۇشىمەن, ءوز ىنتا-جىگەرىمەن
زەرتتەپ جۇرگەن كەرەكۋلىك ارحەولوگ ۆيكتور مەرتستىڭ ەندىگى ويى, جوبا-جوسپارى
مىناداي. «بۇل جەردەگى قونىستاردى, قورىمداردى باسقا قورعانداردى زەرتتەگەندەي
جاي عانا زەرتتەۋگە, بىردەن قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتۋگە بولمايدى. ۇلكەن
جۇمىستى ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلعان جەتىجار قونىسىنان باستاۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى
وسى قونىستاعى جوعارىدا ايتىپ وتكەن جەكە-دارا تۇرعان عيماراتتى زەرتتەۋدەن
باستاعانىمىز ءجون. مۇنى تەز ارادا مۋزەيلەندىرۋ قاجەت. بۇل عيمارات قازاقستاندىق
ارحەولوگيانىڭ برەندىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەشە ەسكەرتكىش ەلىمىزدە جوق.
زەرتتەۋدى باستاماس بۇرىن وسى نىساننىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە
ەنگەن تۇركيانىڭ چاتال-حيۋيۋك جانە سەربيانىڭ لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشتەرى سەكىلدى
ۇلكەن شاتىر ورناتىلسا جاقسى بولار ەدى. سول كەزدە قازبا جۇمىستارىن كەز كەلگەن
ۋاقىتتا الاڭسىز جۇرگىزە بەرۋگە بولادى. ەسكەرتكىش تە بۇزىلمايدى. تۋريستەرگە دە
كورسەتۋگە بولادى. قازىر قالعان نىساندارعا ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق. قۇر قازعاننان
ەشتەڭە ونبەيدى. بۇزىپ الامىز. ەڭ ۇلكەن مىندەت – ەسكەرتكىشتى ساقتاۋ.
ەسكەرتكىشتى ساقتاي الساق قانا ەجەلگى وركەنيەتتى كۇللى الەمگە پاش ەتە الامىز»,
دەگەن ارحەولوگ زەرتتەۋ جۇمىستارىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جالعاستىرا
بەرەتىنىن, دەگەنمەن وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ كۇتەتىنىن دە جاسىرمادى.
ءتۇيىن
ەلباسى ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا پروتومەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ دەنى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇراپ وتىرعانىنا توقتالىپ: «ءبىز ايتقالى وتىرعان زور مادەني جەتىستىكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق, كەرىسىنشە, كوپشىلىگى وسى كەڭ-بايتاق ولكەدە پايدا بولىپ, سودان كەيىن باتىس پەن شىعىسقا, كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالدى» دەگەن ەدى. 3 مىڭ جىلدان استام تاريحى بار جەتىجار قونىسى دا وسىنى ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا؟ وڭىرىمىزدە وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن «شىعىس قازاقستاندا ارحەولوگيانى دامىتۋ» باعدارلاماسى ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. باعدارلامانىڭ ەلەۋلى ناتيجەسى رەتىندە تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى جايلاۋىنان تابىلعان التىن ادامدى ايتساق دا جەتكىلىكتى شىعار. ەندەشە, سول التىن ادامنان دا مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن كونە قالاشىق – جەتىجار قونىسى وسى باعدارلاماعا ەنگىزىلىپ, اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالادى دەپ سەنەمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
بەسقاراعاي اۋدانى,
جەتىجار اۋىلى
سۋرەتتەردە: ارحەولوگ ۆيكتور مەرتس, جەتىجار قونىسىنىڭ عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرى, تابىلعان جادىگەرلەر مەن بۇيىمدار, سەربياداعى لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشى.
