قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ساپارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ, تاريحتىڭ اسا جاۋاپتى ساتتەرىندە ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ەل باسشىلىعىنا ءاردايىم قولداۋ كورسەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە ارنايى توقتالدى.
– بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ەلباسى تاريحي شەشىم قابىلداپ, قازاقستان وركەندەۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باستى. ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنت ايقىنداپ بەرگەن ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىز. وسى جىلدار ىشىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي باسقارۋ جۇيەسىندە ساباقتاستىق ءداستۇردى قالىپتاستىردىق. ەلىمىزدى ودان ءارى ىلگەرىلەتىپ, دامىتۋ – ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە مەملەكەتتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن اسا قاجەت قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
– مەملەكەتشىلدىك پەن ءداستۇر ساباقتاستىعى – ەلىمىزدى وركەندەتۋدىڭ باستى كەپىلى. مەن وسى ۇستانىمدارعا ايرىقشا ءمان بەرەمىن.
ونسىز تۇراقتىلىق تا, دامۋ دا بولمايدى. سوندىقتان قوعام تۇراقتىلىعىن نىعايتا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ قۋاتىن ەسەلەۋ – باستى ماقساتىمىز. بۇل ورايدا ۇلى دالا دەموكراتياسىنان باستاۋ الاتىن ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس. ونى جوعالتىپ الۋ ادامزات ءۇشىن دە, ۇلت ءۇشىن دە ءوزىن-ءوزى جوعالتۋمەن تەڭ, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سونداي-اق قوعامدى مازالاپ جۇرگەن زاڭ الدىنداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى, الەۋمەتتىك تەڭدىگى تۋرالى ايتتى. ولار ساقتالماعان جەردە ادىلدىك بولمايتىندىعىن ەسكەرتتى. سوندىقتان بۇكىل قوعامدى ادىلەتسىزدىكپەن جۇمىلا كۇرەسۋگە شاقىردى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا تالاپتارى
مەملەكەت باسشىسى تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋ ءداۋىرىندە الىستاعىنى الاتىن العىرلىق, قياداعىنى شالاتىن قىراعىلىق كەرەكتىگىن ايتىپ, جاڭا تەحنولوگيا ۇردىسىنە ىلەسۋ ماڭىزدىلىعى جايلى ءسوز ەتتى.
– بارعا قاناعات ەتىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. وركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويماي, زامان تالابىنا ساي العا جىلجۋىمىز كەرەك. ايتپەسە تاريح تا, بولاشاق ۇرپاق تا ءبىزدى كەشىرمەيدى. سوندىقتان جاڭاشىل ۇردىستەرگە جول اشۋ ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن ءوز سۇحباتتارىندا ايتقان بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىس تاقىرىبىن تاعى ءبىر رەت ماسەلە ەتىپ كوتەردى. جەرگىلىكتى ءوڭىر باسشىلارى حالىقپەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس جاساۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
– اكىم بولۋ, ەڭ الدىمەن, حالىققا جاقىن بولۋ دەگەن ءسوز! ەڭ باستى مىندەت – ادال قىزمەت ەتىپ, ەلدىڭ سەنىمىنەن شىعا ءبىلۋ! اكىمدەر ەسەپتىك كەزدەسۋلەردە عانا ەمەس, حالىقپەن اپتا سايىن, اي سايىن تۇراقتى جۇزدەسىپ, ەلدى مەكەندەردى تۇگەل ارالاۋى ءتيىس. بارلىق دەڭگەيدەگى جەرگىلىكتى ايماق باسشىلارى تۇرعىنداردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى ۋاقتىلى شەشۋى كەرەك. سوندا عانا بيلىك پەن حالىق اراسىندا سىندارلى ديالوگ ورنايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعاتىن دەرت
پرەزيدەنت ەلمەن بايلانىس جاساۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن قۇبىلىستىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەمقورلىق ەكەندىگىن, ول مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرەتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, جەمقورلىقپەن قوعام بولىپ كۇرەسۋ قاجەتتىگى جايلى ءسوز قوزعادى.
– ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا جەمقورلىق, اسىرەسە اۋقىمدى جىمقىرۋشىلىق ناعىز ۇيات نارسە رەتىندە سانالۋى ءتيىس. سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەن تۇلعالاردىڭ بارلىعى قاتاڭ تۇردە جازالانادى. الايدا, جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماۋ قاجەت, دەگەن پرەزيدەنت بۇل ءىستىڭ ساناسى سەرگەك, ويى تازا وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن ءمانى زور ەكەندىگىن باسا ايتتى.
ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى بيىل جاريالانعان جاستار جىلىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ونى ءتيىمدى ءارى پايدالى ەتىپ ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءسوز ەتتى. سەبەبى سوڭعى كەزدە جاستار جىلى اياسىندا تاعى دا سانسىز جينالىستار, فورۋمدار وتكىزىلە باستاعانىن قوعام وكىلدەرى, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىلارى جازا باستاعان ەدى. بۇدان بولەك, جاس مامانداردى قابىلەتتەرىنە جانە جەتىستىكتەرىنە قاراي ءوسىرۋدىڭ ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنەتىندىگى ايتىلدى.
– سونىمەن قاتار تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارامىن. جاستار جىلىندا ناۋقانشىلدىققا, كوزبوياۋشىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى! بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتى, شىن مانىندە, پايداسى بار شارالارعا جۇمسالۋى ءتيىس. بۇل ماسەلە مەنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمدا بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.
ادال كاسىپكەر – مەملەكەتتىڭ تىرەگى
مەملەكەت باسشىسى بۇدان ءارى قوعامدا جەكە كاسىپپەن اينالىسۋ يدەياسىن ناسيحاتتاي بەرۋ كەرەكتىگىن, كاسىپكەرلىك حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوساتىنىن ايتتى.
ءيا, ادال كاسىپكەر – ۇكىمەتتىڭ سەرىگى. ول زاڭدى ورىنداۋشى, سالىق تولەۋشى جانە ازاماتتارعا جۇمىس ورنىن ۇسىنۋشى. ياعني, ولاردىڭ سانى قانشا كوپ بولسا, قوعام مەن ۇكىمەت تە سونشالىق ونىڭ پايداسىن كورۋى مۇمكىن. سوندىقتان پرەزيدەنت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت دەدى. ءسوز اراسىندا قىتايدا بيزنەسكە كەدەرگى جاساعاندارعا قىلمىستىق جازا قولدانىلاتىنىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. بيزنەس جۇرگىزۋدەگى توسقاۋىلداردى الىپ تاستاۋدا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ءۇمىت ارتىلماق. بۇگىندە وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداۋدا اۋىز تولتىرارلىق جەتىستىكتەر بار. ءوندىرىستى جاڭادان نەسيەلەۋ 40,3 پايىزعا, ساۋدانى نەسيەلەۋ 17,6 پايىزعا وسكەن. ال تەڭگەدەگى نەسيە ءمولشەرلەمەسى 12,4 پايىزعا كەمىگەن.
ينۆەستيتسيا – ەكونوميكانى جەتەلەۋشى فاكتور
پرەزيدەنت ەكونوميكانى دامىتۋ ماسەلەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, ينۆەستيتسيا تاقىرىبىنا كەڭىنەن توقتالدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن لايىقتى دەڭگەيدە جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن, شەتەلدىك ۆاليۋتا ءوز-وزىنەن كەلە سالمايتىنىن ەسكەرتتى. الايدا, مەملەكەتتىڭ قولداۋى تەك شەتەلدىك قانا ەمەس, وتاندىق ينۆەستورلارعا دا قاتىستى بولماق. ونى قامتاماسىز ەتۋ ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ شەشۋى ءتيىس ماڭىزدى تاپسىرماسىنا اينالادى. سونداي-اق ينۆەستيتسيا سالۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كەز كەلگەن ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى بولەك قارالماق ءارى مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ جۇمىسى ينۆەستيتسيا مەن ەكسپورت كولەمىنە قاراي باعالانادى.
تەك مۇنايعا ءۇمىت ارتۋعا بولمايدى
ەكونوميكانىڭ تەك ءبىر شيكىزات تۇرىنە تاۋەلدى بولۋى – ۇلكەن تاۋەكەل. اسىرەسە گاز بەن مۇنايعا تاۋەلدىلىك مەملەكەت دامۋىنا قاۋىپ تۋعىزۋى مۇمكىن. مۇنى ەكونوميستەر «گوللاند اۋرۋى» دەپ تە اتايدى. وعان قوسا, سوڭعى جىلدارى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى تەك مۇناي دوللارلارىنا ءۇمىت ارتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەدى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. ينۆەستيتسيانى ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىنا تارتۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. ماسەلەن, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا تارتىمدى جوباعا اينالماق. وعان قوسا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ مۇمكىندىگى جوعارى. ياعني, وسى ماقساتتا ءوڭىردىڭ تابيعي رەسۋرستارى مەن ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت, دەدى پرەزيدەنت.
ناقتىراق ايتساق, ماڭعىستاۋ ارقىلى قىتايدى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيانى, ءۇندىستاندى, پارسى شىعاناعىن, تۇركيانى, وڭتۇستىك ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتى وتەدى. ايماقتاعى پورتتىڭ جۇك وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايتپاسا دا ايقىن كورىنىپ تۇر. سول سەبەپتى پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ەۋروپا, تاياۋ شىعىس ەلدەرى, قىتايمەن جۇك تاسىمالىن ۇلعايتۋ جۇمىستارىن ودان ءارى بەلسەندى جۇرگىزۋدى تاپسىردى. بۇل ترانسكاسپي مارشرۋتىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا پايدالى ەتپەك.
سونداي-اق ءوڭىردىڭ جانە ەلدىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار جانە «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگىنىڭ, تاۋ-كەن كومپانيالارىنىڭ ساتىپ الۋلارى ىقپال ەتۋى مۇمكىن. بىلتىر بۇل سالاداعى بىرىككەن سومما 10 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. ماسەلەن, تەك قايتا وڭدەۋ سەكتورىنداعى ساتىپ الۋلار 2 تريلليون تەڭگەگە جەتكەن, ونىڭ 30 پايىزى قازاقستاندىق ونىمدەردى قۇراعان.
پرەزيدەنت وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, تاۋار ساتىپ الاتىن جانە ونى وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋدى, وعان قوسا مينيسترلىكتەر, حولدينگتەر, اكىمدىكتەرگە سۇرانىستاعى نەگىزگى تاۋارلاردىڭ ورتاشا بالانسىن ازىرلەپ, ول اقپاراتتى «اتامەكەن» ۇكپ-عا جىبەرۋدى تاپسىردى. ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ۇسىنىس بالانسىن ازىرلەۋى ءتيىس.
جاڭاوزەنگە جاڭا دەم بەرۋ كەرەك
بۇگىنگى تاڭدا قالا حالقىنىڭ سانى 151 مىڭنان استى. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن 2,2 پايىزعا ارتۋدا. قالا تۇرعىندارىن جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ – نەگىزگى مىندەت. بۇل ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت كەشەندى جوسپارىن ءازىرلەدى. ونى مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى قازىر كاسىپكەرلىك پەن ءوندىرىستى ىلگەرىلەتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. الايدا, اتالعان ماسەلەلەر بۇگىنگە دەيىن ءالى دە تولىق شەشىمىن تاپپاي وتىر ەكەن. بۇل كەلەڭسىزدىك حالىقتىڭ الدىندا بيلىكتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنى ءسوزسىز.
– اقتاۋ قالاسىنا جاڭاوزەننەن كەلگەن ادامداردى جۇمىسپەن, تۇرعىن ۇيمەن جانە جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. وبلىس جاستارى تەك اقتاۋدا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى كەن ورىندارىندا, مىسالى, تەڭىز مۇناي كەنىشىنە بارىپ, ۆاحتالىق ءادىسپەن جۇمىس ىستەۋىنە بولادى. جاڭاوزەندەگى جاستار مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن ماماندىق الۋى كەرەك, ۇسىنىلعان كەز كەلگەن جۇمىسقا بارۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن كەلەسى كەلەلى ماسەلە – كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ازايتۋ بولدى. سەبەبى ساراپشىلار وتاندىق ەكونوميكانىڭ 26 پايىزى باقىلاۋسىز دەيدى. ياعني, شىعىن مول, اتاپ ايتساق, بيۋدجەت سالىقتان قاعىلادى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت بۇل باعىتتاعى كۇرەس شارالارىن جۇيەلى ەتىپ, شەنەۋنىكتەردىڭ قوعامعا باعىنىشتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەستىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – جاپپاي تابىستى دەكلاراتسيالاۋ. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن بۇل شارا 2021 جىلدان باستالماق ءجانە الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسى ءمۇشەلەرىنە قاتىستى بولادى. ال 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بۇل تالاپتى, ياعني تابىستى كورسەتۋ بارلىق ازاماتتارعا مىندەت.
قازاقتىڭ ابىزى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە ۇلتىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقتىڭ ابىزى, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ءابىش كەكىلباەۆ تۋرالى ءسوز قوزعادى. مەملەكەت باسشىسى قازاق پروزاسىنىڭ الىبى جايلى جىلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
– ءابىش كەكىلباەۆ – ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەگەمەن ەلىمىزدى قۇرۋعا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا. ءابىش اعامەن مەن دە تالاي جىل ارىپتەس بولىپ, ەتەنە ارالاسىپ, ەرەكشە سىيلاستىقتا بولدىم. وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, بيىل ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولادى. قازىر ءابىش كەكىلباەۆ مۋزەيى سالىنىپ جاتىر. اقتاۋدا ارداقتى اعامىزعا ارنالعان ەسكەرتكىش قويىلادى, – دەدى پرەزيدەنت. سونداي-اق قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جازۋشىنىڭ مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە جوعارى دەڭگەيدە وتەتىندىگىن جانە ەلوردامىزداعى شاراعا ارنايى ءوزى قاتىساتىندىعىن حابارلادى.
ەسكەرەتىن جايتتار
مەملەكەت باسشىسى اقتاۋ قالاسىندا ونىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن وننان اسا بيلبورد ورناتىلعانىن سىنعا الدى. مۇنى ورىنسىز اۋرەشىلىك دەپ اتاپ, ونداي ناسيحاتتىڭ مۇلدەم قاجەتى جوق ەكەندىگىن ەسكەرتتى. ودان دا سول بيلبوردتارعا جۇمسالعان قاراجاتتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ءبولۋ كەرەكتىگىن, بۇل بارلىق اكىمدەرگە تاپسىرما ەكەندىگىن باسا ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ءوتكىزۋ جونىندەگى شەشىمىن قولداعانى ءۇشىن كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا العىس ءبىلدىرىپ, بارشاسىنا تابىس جانە اماندىق تىلەدى.
جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى شوپان اتا مەن بەكەت اتانىڭ جەر استى مەشىتىنە بارىپ, بابالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى.
