رۋحانيات • 13 ءساۋىر، 2019

كاميل مۋللاشەۆ: سۇيىمبيكە ازاتتىق ەسكەرتكىشىنە اينالادى

1343 رەت كورسەتىلدى

كاميل مۋللاشەۆ – گيپەررەاليزم جانرىن كەڭەس وداعىنا اكەلگەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى. مۋللاشەۆ شىعارمالارى كۇردەلى ستيليستيكا مەن جاسىرىن سيۋجەتپەن عانا ەمەس، فيلوسوفيالىق شىندىقپەن ايشىقتالادى. تاڭداۋلى جۇمىستارىنىڭ كەيبىرى ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا، ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى سىندى ورتالىقتاردا ساقتاۋلى. ونەرسۇيەر قاۋىمعا دەكوراتيۆتىك مانەرى ايرىقشا «سۇيىمبيكە»، «عابدوللا توقاي»، «بوزوق ارۋى» سىندى ايتۋلى تۋىندىلاردى تارتۋ ەتكەن سۋرەتشىنىڭ استاناداعى شەبەرحاناسىنا ارنايى بارعان ەدىك. بۇل جولى سۇيىمبيكە حانشانىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە ءمۇسىن ەسكيزىن قاتارلاستىرا ءتىزىپ، قاشاپ جاتىر ەكەن.

– ءسىز بەينەلەگەن «ءسۇيىم­بيكە» ءسانى مەن سالتاناتى اس­قاقتاعان، ءور رۋحىمەن ەڭسەسىن بيىك ۇستاعان، الدەقايدا تىك­تەگەن سۇلۋ جانارىنان سى­نىق كوڭى­لى قىلاڭ بەرەتىن ءدا­ۋىر­لى شىعارما. بايقاساق، ءسۇيىم­بيكە وبرازى سوڭعى جىل­­دار­داعى شىعارماشىلىق ۇستى­نىڭىزعا اينال­عانداي.

– سۇيىمبيكە حالىققا جاقسى­لىعى كوپ وتكەن، پاراساتتى عانا ەمەس، ءبىلىمدى پاتشا بولعان. حان­­شا تۋرالى جىر-داستانعا، اڭىز-اڭگىمەگە قانىعىپ ءوستىم. اكە-شەشەم اڭىز عىپ كوپ ايتاتىن. ۇلكەن نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان ءجۇسىپتىڭ قىزى. اكەسى سۇيىمبيكەنى قازان بي­لەۋشىسى سافاگەرەي حانعا ۇزا­تىپ، قا­زان حاندىعى ساياساتىن جاقسىلىققا بۇر­عىسى كەلەدى. ول كەزدە ماسكەۋ جا­عى قازان حان­دىعىن ۋىسىندا ۇستاپ تۇر­عان بو­لاتىن. سۇيىمبيكە اسقان سۇلۋ ەدى، سافاگەرەي ءبىر كورىپ عاشىق بو­لا­دى. كۇيەۋى سوعىستا قايتىس بولعان، سافا­گەرەيدەن كورگەن ۇلى وتەمىسگەرەي قازان حاندىعىنىڭ مۇراگەرى بولىپ جاريالانىپ، سۇيىمبيكە بالاسىنىڭ اتىنان بيلىك جۇرگىزەدى. ماسكەۋدەن قى­سىم كور­گەن وردا توڭىرەگىندە سات­قىندىق جيىلەپ تۇرعان كەز.­ بىتىراعان حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، اسكەرىن قۇراپ قا­­زان قالاسىن قورعاعان سوڭعى بي­­لەۋشىسى بولدى. ونىڭ ۇلتىنا، حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءالى كۇن­گە دەيىن ەل اۋزىندا. مەن دە تاتار حالقىنىڭ ءبىر ۇلى رەتىندە 1997 جىلى سۇيىمبيكە پورترەتىن سالىپ شىقتىم.

– مىنا قاشاپ جاتقان جاڭا ءمۇسى­نىڭىز دە سۇيىمبيكەگە ارنالىپتى. 

– قازىر الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن اينالىسىپ جاتقانىم وسى. وزىمە ۇناماي، جاڭادان تا­عى بىرنەشە نوبا­يىن جاساپ­­ شىق­تىم. ساۋلەتتى، سۇلۋ بولۋ كە­رەك. جۇمىس اياقتالعان سوڭ،­ تەزدەتىپ تاتارستانعا اپارماق­­­شىمىن. بۇكىل تاتار حالقى كۇتىپ وتىر. الماتىداعى تاۋەل­سىزدىك مونۋمەنتى سياقتى، بۇيىرسا، قازان­­نىڭ قاق ورتاسىنا قويىلا­تىن ازات­تىق ەسكەرتكىشىنە اينالادى. تۇركى حالىق­تارىنىڭ ەشبىرىندە سۇيىمبيكەنىڭ ەسكەرت­كىشى جوق. كىم ءبىلسىن، قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر تاعى بەل الىپ كەتپەسە، تاتارستان پرەزيدەنتى بار، مەملەكەتتىك كوميسسياسى بار، قويۋعا قۇلشىنىپ وتىر. 

«سۇيىمبيكە» (1997 جىل)

– تاعى دا دەۋىڭىزگە قاراعان­دا، جوبا بۇرىن دا ۇسىنىلعان با؟

– 2002 جىلى تاتارستان پرەزي­دەنتى مينتيمەر شايميەۆ ءمۇسىندى قويا المايمىز، قۇزىرەتىم جەتپەيدى دەگەن. بۇگىنگە دەيىن رەسەي بۇل ءمۇسىندى قازانعا قويۋ­­عا مۇمكىنشىلىك بەرمەي­ كەل­­­­گەن-ءدى. يۆان گروزنىي باسقىنشى­لىعىنان بۇرىن 100 جىل ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرگەن قازان حاندىعىن تاريحتا بولماعانداي كورەدى. سىڭارجاقتىلىق، مويىنداعىسى كەلمەۋ بۇرىننان، كەڭەس كەزىنەن بار ءۇردىس. قازىر ازداپ ەركىنشىلىك بولىپ جاتقان سياقتى. زامان وزگەردى عوي، حالىقتا اقپارات كوپ. 

– تاۋەلسىزدىك اياسىنداعى مۋل­لا­شەۆ الەمىندەگى تۇتاس پور­ترەتتەر گا­لە­رەياسى­نىڭ ور­نى ايرىقشا. وسىن­داعى وبراز تابيعاتىن اشۋدا قانداي نەگىز­گە سۇيەن­دىڭىز؟

– بىرنەشە جىل بۇرىن ەلوردا ماڭىن­داعى ەجەلگى بوزوق قالاسىنان قارۋ-جارا­عىمەن بىرگە كومىلگەن ايەلدىڭ ءمۇر­دەسى تابىلدى. ونىڭ ۇستىندە جىبەك جامىلعى، باسىندا دۋلىعا تەكتەس پىشىندە باس كيىمى بولعان. سەگىز جۇزدەي ءىن­جۋ تاستارمەن كوم­كەرىلگەن. سول­ جاۋىنگەر ايەلدىڭ قاڭقاسىن ماعان كورسەتىپ، بەينەسىن سالىپ بەرسەڭىز دەپ حابارلاستى. وسى­نى مەن ەسكى شەبەرلەردىڭ ادىسىمەن سالدىم. ارتىندا ەسكى بوزوق كورىنىپ تۇرادى. كارتينا «بوزوق ارۋى» (2018 جىل) دەپ اتالدى. ال ەڭ ءبىر تولعاندىرعان جۇمى­سىم عابدوللا توقايدىڭ پورترەتى (2012 جىل). كارتيناعا بەس جىل بويى كىرىسە الماي ءجۇر­دىم. توقايدىڭ شىعار­ماشى­­لىعى جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنسە، ءوزىنىڭ تاعدىرى، ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى زامان­نىڭ قيىن تۇسى ەدى. سوندىقتان اقىن، في­لو­سوف توقايدى عانا ەمەس، قىسقا عۇمى­رىندا مول مۇرا قالدىرىپ ۇلگەرگەن قاي­رات­كەر تۇلعاسىن كورسەتۋدى ماقسات ەتتىم. تاۋەكەل ەتىپ، جۇمىسقا كىرىسكەن سوڭ توق­تاماي ءبىر دەممەن سالىپ شىق­تىم، ءويت­كەنى اقىن بولمىسىن، تاۋقىمەتىن جان-جۇرەگىممەن سەزدىم. 

– ونەر يەسىنىڭ باستان كە­شىرگەن ءداۋىرى شىعارما­­­شى­لىعىندا ءىز قالدى­رارى انىق. بالالىق شاعىڭىز تۋرالى ايت­قاندا ەڭ الدىمەن ەسى­ڭىزگە نە­ ورا­لادى؟ 

– مەنىڭ بالالىق شا­­عىم قىتايدا ءوتتى، 19 جاسىما­ دەيىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تىڭ ەندى-ەندى ءبىتىپ كەلە جات­قان كەزى. بۇل ۋاقىتتا قىتاي مەن كەڭەس وكى­مەتىنىڭ دوستىق پەيى­لى جاقسى، مامىراجاي تۇس. ۇرىمجىدە تۇرعانىنا قا­­را­ماستان، اكەم «پراۆدا»، «وگونەك» سىندى گازەت-جۋرنالدارعا جازىلىپ، كسرو-دا، قازاقستاندا بو­لىپ جاتقان جاڭالىقتاردان ۇنەمى حاباردار بولىپ وتىردىق. جالپى سۋرەتشى بولۋدىڭ ال­عىشارتىن وتباسىمنان كورىپ ءوس­تىم. مەكتەپتە دە قولىم قالت ەتە قالسا سۋرەت سالۋمەن اينالىستىم. اكەم سۋ­رەت سالعان، اتاقتى كالليگراف. زاما­نىندا ماڭىزدى كاسىپ سانالاتىن ەدى. وسى ونەرىمەن ۇرىمجىدەگى از عانا سىيلى ادامداردىڭ ءبىرى بولدى. شەشەم دە كوزىقاراقتى، ساۋاتتى كىسى ەدى. ايەلدەر گيمنازياسىندا مۇعالىم بولا ءجۇرىپ، قىتايداعى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ناۋ­­قا­نىنا اتسالىستى. قاتارىنان بەس جىل بويى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىل­دەرى قۇرىلتايىنا دەپۋتات رەتىندە شاقى­رىلدى. ماو دزە دۋننىڭ ءوزى بەيجىڭگە شاقىرتىپ، ءۇش مارتە وردەنمەن ماراپاتتادى. بەدەلى مىقتى ەدى. 1961 جىلدارى قىتايدا جاپپاي انارحيا بەلەڭ الىپ، وتباسىمىز ەلگە، اتاقونىسقا ورالۋدى ويلاستىرا باستادى. نەگىزى ەكەۋىنىڭ دە ءتۇپ-تامىرى سەمەيدەن. 1930 جىل­دارداعى اشتىق پەن قۋعىن-ءسۇر­گىن كەزىندە اياگوز ارقىلى شىڭ­جاڭ اسىپ كەتكەن ەكەن. سوندىقتان مەن ءوزىمدى تولىق ەۋرازيالىق ادام سانايمىن: قىتايدا تۋدىم، ماسكەۋدە ءبىلىم الدىم، قازاقستاندا باقۋاتتى ءومىر كەشىپ، ونەرىمدى ورىستەتتىم.

– وزىڭىزگە تىكەلەي ءتالىم بەرگەن ءتاجى­ريبەلى پەداگوگتاردان كىم­دەردى ايتاسىز؟

– 1967 جىلى ن.ۆ.گوگول اتىن­داعى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچي­ليششەسىنە ءتۇسىپ، تەاتر سۋرەت­شىسى ماماندىعى بو­يىنشا وقى­دىم. باسقالارعا قاراعاندا وزىق بولىپ، بەس جىلدىقتى ءۇش جىلدا ءبىتىرىپ شىقتىم. سول كەزدەگى اق­راپ قۇدايبەرگەن ۇلى جۇبانوۆ دە­گەن ءبىزدىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورىمىز مەنى لەنينگرادتىڭ ي.ە.رە­پين اتىنداعى كەسكىندەمە، ءمۇ­سىن جانە ساۋلەت ونەرى ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەردى. پاتەردە جۇرگەن كەزىم ەدى، اۋەلى اكە-شە­شەمدى ورنىقتىرىپ تاستايىن­ دەپ 2-3 جىل جۇمىس ىستەپ، ءۇي­ سالدىم. ءسويتىپ 1972 جىلى لەنينگرادقا، قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگكە وقۋعا باردىم. قالا وتە سۋىق، ۇيرەنىسۋ قيىنعا سوقتى. كۇن­نىڭ كوزىن كورمەگەننەن كەيىن كوزىم اۋى­راتىندى شىعاردى. اقى­رى ۆ.ي.سۋريكوۆ اتىنداعى ءماس­كەۋ مەم­­لەكەتتىك كوركەمونەر ينس­تيتۋتىنا اۋى­سىپ الدىم. پي­تەر­دە اكادەميزمدى قات­تى ۇس­تانسا، مۇندا بۇرىننان كەلە جات­­قان ەر­كىنشىلىك بار. ماعان وتە جاق­سى بولدى. سالعان سۋرەتتەرىمە قاي­­­­­­ران قالعان پروفەسسورلاردىڭ ءوز­دەرى قايبىر جۇمىستاردان بوساتىپ ءجى­بەرەتىن. وندا تاير سا­لاحوۆ دەگەن ءبۇتىن دۇنيەگە ايگىلى اكادەميكتىڭ قولىنان وقىدىم. ول ۋاقىتتا «قاتاڭ ءستيلدىڭ» كەزى، ياعني كۇندەلىكتى ءومىر تىنىسىن، حالىقتىڭ قارا جۇمىسىن بەينەلەۋ كەرەك. كەن قازۋشىلار مەن كولحوزشىلاردى، ساۋىنشىلاردى جاپپاي سالدىق. ال مەن وسىعان قارسى بولدىم. نازىكتىك پەن تا­زا­لىققا قۇشتار ەدىم. ءسويتىپ ءجۇ­رىپ گيپەررەاليزم باعىتىنا جاقىندادىم. بۇل شىندىقتى شىندىقتان دا اسىرا كورسەتۋ دەگەن ۇعىمعا سايادى. 

– بۇل ۋاقىت ءسىزدىڭ اتاعى­ڭىزدى بۇكىل وداققا ايگىلەيتىن رەاليستىك ماندەردەگى تۋىندى­لارىڭىزدى جازىپ جۇرگەن شاق­تارىڭىز عوي.

– ءيا، «تاڭ» (1976) دەگەن جۇ­مى­سىممەن ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق كورمەگە قاتىستىم. وقىپ جۇرگەن ستۋ­دەنتتىڭ وداق دەڭگەيىندەگى كورمەگە قا­تىسۋى ينستيتۋت تاريحىندا بۇرىن-سوڭ­­دى بولماعان. جۇمىسىم سون­­داعى اكادەميكتەرگە ۇنادى. «جەر جانە ۋا­قىت. قازاقستان» ءتريپتيحى دە وسى قاتاردا تۋعان دۇنيە. مۇنى كورمە كەزىندە ترەتياكوۆ گالەرەياسى ساتىپ الىپ، بىرنەشە رەت باسىلىپ شىقتى. مۇنىڭ بارلىعى قورعالجىننىڭ ما­­ڭايى­نان تاپقان سۋرەتتەر. كۇن ۇزاق قوي باعىپ، كەشكە ورىستەن كەلە جاتقاندا الدىڭنان نەشە مىڭ­داعان كيىكتەردىڭ وتا­رى ءورىپ شىعاتىن. كيىكتىڭ كوپتىگى سونشا، كولحوزدىڭ قويىنان اسىپ كەتەتىن. كەڭ دالاعا جايىلعان تە­لەگەي تەڭىزدەي ەدى. اسپان. دا­لا توسىندەگى تولقىنداي تەربەل­گەن جۋسان. سول تەڭىزدە دەلفيندەي اسىر سالعان كيىكتەر. وسى­لاردىڭ اراسىندا ءوز باقىتىن ءىز­دەپ ساپارعا اتتانعان جولاۋشىداي دالا كەزدىم. 

– مۇنداي اياقاستى كەلگەن تانى­مال­­­دى­لىقتى قاسىڭىز­­داعى­لار قالاي قا­بىل­دادى؟

– دوستار كوپ بولدى. ال شىعار­ما­شىلىقتا ءاماندا جالعىزسىڭ. كورە الماعاندار دا از ەمەس. قول­داپ-قوشتاپ، قۋانعاندار دا بار­شىلىق. قازىر دە سونداي. جەردىڭ ءتۇبى كامچاتكاعا بارىپ «مەن مۋللاشەۆپىن» دەسەم تانيتىندار تابىلادى.

– ۇستازىڭىز، اكادەميك تاير سالاحوۆ سوتسرەاليزمنىڭ نەگىزىن قالاعان سۋرەتشى رەتىندە داڭقى شىقتى. وسى ءتارىزدى ءسىزدىڭ عانا قولتاڭباڭىزدى ايشىقتايتىن قانداي سۇڭعات تەحنيكاسىن ايتا الامىز؟

– كوپ جاعىلىم – مايلى بوياۋ تەحنيكاسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. ياعني، كەنەپ بەتىنە بوياۋدى قاباتتاي كەلە، بىرىڭعاي تەپ-تەگىس ەتىپ شىعارامىز. وسىنداي ستيليستيكامەن «سۇيىمبيكە» (1997 جىل)، «مەيىرىم شۋاعى» (2000 جىل)، «اقىن سارا» (2002 جىل) سەكىلدى جۇمىستارىمدى سالىپ شىقتىم. تابيعاتقا شىققاندا يمپرەسسيونيزمنىڭ قويۋ رەڭكىن پايدالانعاندى جاقسى كورەمىن. قاي ءبىر جۇمىستارىمدى جازباي، شالا قالدىراتىنىم بار. نەگىزىنەن ماقساتىما بايلانىستى. كەز كەلگەن اسپاپتا اعىلىپ ويناپ تۇراتىن شەبەر مۋزىكانت سياقتى مەنىڭ دە قولداناتىن ءادىس-تاسىلدەرىم الۋان ءتۇرلى. كوبىندە ءار ءتۇرلى يدەيامەن ەركىن جۇمىس ىستەگەندى ۇناتامىن. كەيىنگى جاستار ءبىر ءتاسىلدى ۇيرەنىپ الىپ، سول ۇردىسپەن ادامدى دا سالادى، تابيعاتتى دا سالادى. بىراق مۇنداي ءادىستى كەزىندە قىتاي، ەۋروپا سۋرەتشىلەرى دە كەڭىنەن قولدانعان. ماسەلەن، قىتاي سۋرەتشىلەرى ءبىر جاپىراقتى مىڭ رەت سالىپ، ىشىنەن بىرەۋىن تاڭداپ الادى. دەسە دە بۇل – تۇبىندە ۇلكەن شەبەرلىككە الىپ باراتىن دۇنيە.

– ال كومپوزيتسيا تابۋ، سيۋجەت ىزدەۋ­دە قانداي ىزدەنىستەرگە بار­دىڭىز؟

– ونىڭ جولى كوپ. ءبىر تاقى­رىپتى ءارتۇرلى جولمەن ىزدەنەسىڭ. تاريحي، رەا­ليزم، پورترەت، كلاسسيتسيزم، اۆانگارد بويىنشا ءتۇرلى تاقىرىپتا ىزدەندىم، ىستەدىم. قازىرگى جۇمىستارىمنىڭ باعىتى ءتىپتى بولەك. مەنى تانىتقان جۇ­­مىستارىم ومىردەن الىنعان، ار­مان قىلىپ ىزدەگەن، سەزىم تاساسىندا جاتقان سىندارلى كوز­­­قاراس­تان تۋىپ، تەز سىزبالار ار­­قى­­لى سالىنعان شىعارمالار. قيال­دان­ دا شىعارۋعا بولادى. ال تاريحي تاقى­رىپتار ءۇشىن ىزدەنۋ بارىسى ءتىپ­تى بولەك. ماسەلەن، ابىلاي حان مەن ءجانى­بەك-كەرەي وبرازىن ەتنوگرافيالىق ىڭعايدا تارقاتۋ ءۇشىن ىشكى سەزىمىڭە دەن قوياسىڭ. ويتكەنى ەشقانداي نۇسقاۋلىق جوق. قانشالىقتى كوپ ىزدەنسەڭ، سون­­شالىقتى مازمۇنى تەرەڭدەي تۇسەدى.

– فرانتسۋز، نەمىس، يتاليا­­لىق سۋ­رەت­شى­لەر­دىڭ شىعارما­شى­­لى­عىڭىز­عا ەلەۋلى ىقپال ەت­كەنىن ايتاسىز.

– ورتا عاسىر سۋرەتشىلەرىن، اسىرەسە مىناۋ XX عاسىر با­­سىن­داعى كۋبيزم، يمپرەسسيونيزم وكىلدەرى – پيكاسسو، پول گاگەندى وتە جاقسى كورەم. سول قاتارداعى سۋرەتشىلەردەن انري ماتيسستەن ۇيرەن­دىم، تانىدىم.­ پروفەسسورىمىز سالاحوۆ «ەش­كىم­گە باعىنىپ، ىقپالىندا كەتپە. از بولسا دا ءوز ءسوزىڭدى ايتىپ قال»، دەيتىن. ءبىر سۋرەتشىلەر بولادى، بىرەۋلەردى قۇ­داي­داي كورىپ، تابىنىپ جاتاتىن. ول – جاقسى نارسە ەمەس. 

– كازيمير مالەۆيچتىڭ «قارا كۆاد­راتى» اركەز ايتىلىپ كەلەدى. بۇل كارتينانى ءسىز قا­لاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟

– مالەۆيچ ءوز داۋىرىندە ۇلكەن جا­ڭالىق بولدى. ول كۆادراتتىڭ ىشىندە ەشتەڭە جوق، قارا بوياۋ عانا. ماسەلە، ەڭ ءبىرىنشى بولىپ «مىنە، ءومىر وسىنداي بولادى» دەپ ايتا الۋىندا. ۇلكەن ماعىنالى دۇنيە. سول ءتارىزدى پا­ريجدەگى جورج پومپيدۋ مۋ­زەيىندە بيىكتىگى 8 مەترلىك كارتينا بار. كوردىم، ەشتەڭە جازىلماعان اپپاق كەنەپ قانا. سونىڭ الدىنا كەلگەن ەل-جۇرت ءوزىنىڭ ويىن اق قۇبىلىستان ىزدەيدى. پيكاسسونى دا سالۋ قيىن ەمەس، تەك قايتالاپ سالا الاسىڭ. بىراق قايتالاۋ – ونەر ەمەس. مالەۆيچ ءوز كەزىندەگى تالانتتى سۋرەتشى، تاريحتا مالەۆيچ بولىپ قالدى. سونى ءسان رەتىندە قايتالاپ، كوتەرىپ جاتاتىندار بار. قارا كۆادراتتا ەشقانداي قۇپيا جوق. مالەۆيچتىڭ كۆادراتىنان سوڭ، كۋبيزم ءبىزدىڭ ءومى­­رىمىزدىڭ سان سالاسىندا كورىنىس تاپ­تى. قازىر حاي-تەك ماعىناسى وزگەرىپ، 100 جىل دەگەندە كۋبيزم ستيليستيكاسى بىرتىندەپ كەتىپ بارا جاتىر. ءبىرىنشى بولىپ جاساي الساڭ، سول سەنىڭ داڭقىڭدى اسىرادى. ونەر وسىنداي دارالىقتى سۇيەدى. 

– دەگەنمەن سول 70-80-جىل­دار­داعى شىعارمالارىڭىزدان وزىندىك قولتاڭ­با، ەرەكشە ۇقىپ­تىلىق بايقا­لا­تىن­داي.

– قازاقستان بەينەلەۋ ونە­رى­نىڭ كوش باسىندا تۇرعان اۋباكىر سماي­­­لوۆ، ءابىلحان قاستەەۆتەردى تۇگەل كوردىم. سا­ليحيتدين ايت­باەۆتار­مەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ايشا عالىم­باەۆا­مەن وتە جاقىن ارا­لاسىپ تۇردىق. ابايدى قاشا­عان حاكىمجان ناۋرىزباەۆ، ءدۇ­نيە­دەن ەرتە ءوتىپ كەتكەن ما­قىم قي­سا­مەدينوۆ قانداي ءجى­گىت ەدى. ونىڭ «ماحامبەت» (1973) توپتاماسى – گرا­فيكا­­لىق شىعار­ما­لارىنىڭ ەڭ تورەسى. وتە مادە­نيەتتى، زيالى جان بولدى. الدىڭعى تولقىن اعالاردان ءۇي­رەنە ءجۇرىپ، عىلىمداعى، مادە­نيەتتەگى وراسان زور وزگەرىستى اڭ­داي ءبىلدىم ءارى رومانتيكالىق ليريكا ارقىلى جەتكىزدىم. شىعارماشىلىق، پلاستيكالىق تۇرعىدان قازىر دە ماڭىزىن جوعالتقان جوق. كەڭەس وداعىندا ءبىرىنشى بولىپ گيپەررەاليزمدى اشتىم. ول كەزدە بار بولعانى 32-33 جاس­تامىن. ات­باسار، قاراعاندى جاقتاعى كولحوزداردى ارالاي ءجۇرىپ، شوپاندار ومىرىنە قاتىستى جۇمىستاردى اكەلدىم. بۇل جۇمىستاردىڭ بار­لىعى زامانا شىندىعىن، تىنىسىن كورسەتەتىن تۋىندىلار. قويشىلاردىڭ دا ادام ەكەنىن، جەر يەسى ەكەنىن، ولارعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس ەكەنىن ماقسات ەتىپ سالىنعان كارتينالار. «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى «سوۆەت شو­پانىن نەگە بەي­شارا ەتىپ كورسەتەسىز؟ سوۆەت شوپانىنىڭ قولىندا دومبىراسى بار، ءاردايىم كوڭىلدى ءجۇرۋى ءتيىس»، دەپ جازدى. ودان كەيىن 90-جىلدار مۇلدەم قيىن بولىپ كەتتى. وسى كەز­دە شەبەر­حانامنان شىقپاي، ەرەكشە تاقى­رىپتارمەن جۇمىس ىستەدىم. 


«ۋاقىتپەن ۇشۋ»، (2017 جىل)


– سول اۋمالى-توكپەلى كە­زەڭ­دە تۋعان شىعارمالارى­ڭىز­عا توقتالايىقشى. 

– بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى سەريا­لى، جالعاستى دۇنيەلەر. نەگىزگى يدەيا­سى ادام مەن تابيعات تەپە-تەڭدىگىن كوك­­­سەيدى. شەت مەم­لەكەتتەرگە كوپ سا­تىل­دى. تا­ريح­پەن، سيمۆوليزممەن، ءتۇس­تە كورگەن، اقىلدان سىرت ويلاردى ءمۇم­كىنشىلىگىڭ جەتسە سالۋعا بولادى. قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ بۇرىن اي­تىلماعان قازاق تاريحى، پورترەتى، كوزقاراسى جازىلا باستادى. مەن دە سول كەزدە كىرىسىپ، ابايدىڭ، قازىرگى ءارتىس­تەرىمىزدىڭ، تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ پورترەتتەرىن سالدىم.

– مىنا سول قاپتالىمىزدا ءىلىنىپ تۇرعان كارتينا ءسىزدىڭ سيريا، اۋعانستانعا بارعان اتىشۋلى ساپارىڭىزداعى قولتاڭباڭىز سياقتى.

– كەڭەس كەزىندە شەتەلگە اركىم شىعا المايتىن. مەن التى جىلداي بۇكىلوداقتىق سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ كوميسسياسىنىڭ باسشىلىق قۇرامىندا بولدىم. ءبىر كۇنى «مۋللاشەۆ، ءبىر تاپسىرما بار. وتە ماڭىزدى» دەپ شاقىردى. «قايدا بارامىن؟» دەسەم، «سيرياعا» دەيدى. «سوعىس بولىپ جاتقان جوق پا؟» دەسەم، «وندا تۇرعان نە بار؟» دەپ كۇلەدى. سيريانى اكەمنىڭ ايتۋىمەن بىلەتىنمىن. «ونەر تاريحى» دەگەن ۇلكەن البومنان ەجەلگى گرەكيانى، سيريانى كورسەتىپ، اڭگىمەلەپ بەرەتىن. 1914 جىلى مەككەدەن قايتىپ كەلە جاتقان اتام سونداعى شام قالاسىندا ومىردەن وتكەن ەكەن. 

تانىس تا بەيتانىس سيريا ساپارى بىردەن قىزىق كورىنىپ كەتتى. ءبىزدى وتە جاقسى قارسى الدى. وندا ءاربىر قادامىڭ تۇنعان تاريح – الەكساندر ماكەدونسكي كەزىنەن تارتىپ، بۇرىنعى شۋمەرلەردىڭ ەسكەرتكىشتەرى، مۋزەيلەرى تولعان. سول جەردەن حريستيان مەن مۇسىلمان جۇرتىنىڭ تاتۋ دوستىعىنا كۋا بولدىم. شىركەۋى مەن مەشىتى ءبىر تامعا جاپسارلاس سوعىلعان. ءبىر-ءبىرىنىڭ ءدامحانالارىنا ەمىن-ەركىن كىرىپ، شاي ءىشىپ جۇرە بەرەدى. ساۋد ارابياسى، پاكىستانعا قاراعاندا بوستاندىق بار. قىزدار دا كۇندىز بەتىن بۇركەمەي، اشىق جۇرەدى. مەن سياقتى جاس سۋرەتشىگە تالاس-تارتىسقا تولى وتە قىزىق ساپار ەدى.

«پالميرانىڭ تريۋمفالدى اركاسى»، (1978 جىل)

ەجەلگى ريم ساۋلەتىمەن داڭقى شىققان پالميرادا ءۇش كۇن بولدىم. ءسىز كورسەتىپ وتىرعان كارتينانى سول ساپاردا 1978 جىلى سالعام، تاريحي ەڭبەك. «پالميرانىڭ تريۋمفالدى اركاسى» دەپ اتالادى. سوعىستان سوڭ بۇل ەسكەرتكىشتىڭ قيراندىسى عانا قالعان، جارتىسى جوق. سول ساپاردا باقانداي 17 قالانى ارالادىم، بىراق اتامنىڭ قابىرىن ىزدەپ تابا المادىم. ول كەزدەگى تاستار جۋىلىپ كەتكەن ەكەن، قۇران باعىشتاپ كەرى قايتتىق. بۇدان سوڭ اۋعانستانعا جولعا شىقتىم. مىڭ جىل بۇرىنعى دامىماعان قالپىندا قالىپ قويعان اۋعان ەلىن كورگىم كەلدى. بۇعان دەيىن كەڭەس ادامىنىڭ اياعى تيمەگەن جەرلەرگە بارىپ، ماشينادان شىقپاي سۋرەت سالدىم. اسكەرلەر مەنى قورعاپ ءجۇردى. 

سول بارعان جەرىمدە مەنى ءۇش رەت قۇداي ساقتاپ قالدى. ءبىر رەت، مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدا مەنىڭ ءدال ارتىمدا كەلە جاتقان قىز تانك ميناسىنا تاپ بولدى. ۆولەيبول وينايتىن الاڭعا كومىپ قويعان ەكەن، مەن ينستيتۋتقا كىرە بەرگەنىمدە جارىلدى. ودان كەيىن ءبىزدى پيونەرلەر ۇيىنە الىپ باردى. ءبىز شىققان سوڭ 15 مينۋتتان سوڭ الگى وقۋ ورنىنا بومبا تاستالدى. بار بولعانى 500 مەتر عانا اۋلاق كەتكەن ەدىك. قانداي ايانىشتى. ءۇشىنشى رەت، بىلمەستىكپەن جالعىز ءوزىم سىرتقا شىعىپ كەتىپ، جيىرما شالما وراعان اۋعاندارعا ۇستالىپ قالدىم. 50-دەي ادام جابىلا كەتتى. ولگەن جەرىم وسى ەكەن دەپ ويلادىم. جانىم قىسىلعاندا «ءالحامدۋليللا مۇسىلمانمىن» دەپ ساۋدىراتىپ، قۇران وقي جونەلدىم. ولار اڭىراپ 3-4 مينۋت توقتاپ قالعاندا، اسكەرلەر كەلىپ، امان الىپ قالدى. قازىر قالايشا قورىقپاي بارىپ جۇرگەنىمە تاڭ قالامىن. كوزسىزدىك قوي.

– ال ەڭ قىمباتقا باعالان­عان تۋىن­­­­­­­­دى­ڭىزدى ايتا الاسىز با؟

– بۇل ەندى كوممەرتسيالىق قۇ­پيا (ك ۇلىپ). ەكى كارتينانى 70 مىڭ، ءبىر كارتينانى 50 مىڭ اقش دوللارىنا ساتقانىم بار. ودان قىمباتى...قايبىر سۋرەتىم شەتەلدىك اۋكتسيوندا 150 مىڭ اقش دوللارىنا باعالاندى. تۇگەل كلاسسيكالىق جۇمىستار.

– اتاقتى سۋرەتشىنىڭ بۇگىنگى جاس شەبەر­لەرگە ايتارى بار ما؟ ءبىر اڭگى­مەڭىزدە ۇيرەنەمىن دەگەن تالانتتى جاس­­­تار بولسا، ءۇي­رەتۋگە دايارمىن دەگەن ەدىڭىز.

– دارىندى تالاپكەر بولسا دەپ كوپتەن ىزدەدىم. ارا-تۇرا ەكى-ءۇش قىز-جىگىت كەلىپ تۇرادى ماعان. قازىر جاستاردىڭ ۋاقىتى كومپيۋتەرگە، تەلەفونعا الدانۋمەن ءوتىپ جاتىر عوي. كوركەمونەر سالاسىندا ابدىراپ قالعان جاستار كوپ. ءبىر جاعىنان ولارعا اناۋ ايتقانداي ۇلگى دە جوق. كور­كەمدىك كەڭەس ارقىلى وتكەن كورمەلەر بولعاندا، جاستار كاسىبي سۋرەتشىلەردى تانىر ەدى. اندا-ساندا ءبىر بولاتىن كونكۋرستار تۇك تە بولمايدى. سۋرەتشى بولۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى سەزىمتالدىق كەرەك. ول تالانتقا جاتا ما، ءبىل­مەد­ىم. ەكونوميستەر، ساياساتكەرلەر ەل جاعدايىن كۇنى بۇرىن بول­جاپ جاتسا، سۋرەتشى دە ناق سو­لاي ىشكى سەزىممەن ۋاقىت تىنىسىن كورە الۋى ءتيىس. بيىل مەن 75-كە تولامىن. وسى جاسىما دەيىن استانانىڭ ارحيتەكتۋرالىق جۇمىستارىندا، كوركەمونەر سالاسىندا ەداۋىر جۇمىس ىستەپ كەلدىك. كۇزدە مەرەيتويلىق ۇلكەن كورمەمدى وتكىزسەم دەپ جوسپارلاپ وتىرمىن. 

– مەرەيتويلىق كورمەڭىزدىڭ جاڭا­لىق­تارى قانداي؟

– استانادا جيىرمادان استام كورمەم ءوتىپتى. ءۇش كور­مەمە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ قاتىسىپ، وڭ باعاسىن بەرگەن ەدى. جۇمىستارىمنىڭ كەز كەلگەن ادام­عا تۇسىنىكتى، قاراپايىم، ۇعىنىقتى بول­عانىن قالايمىن. تاريحي مازمۇندى ار­قاۋ ەتە وتىرىپ، ءداۋىر كەلبەتىن اشاتىن شىعارمالار تۋدىرۋ ءۇشىن جۇمىس ءىس­تەيمىن. كورمەدە كەيىنگى جىلدارداعى ىزدەنىستەرىمە كۋا بولاسىزدار. وسى رەت­­­تە جۇبايىم روزا مۇراتبەكقىزىنا ال­عىسىم شەكسىز. ول كىسى بولماعاندا سۋ­رەتشىلىكتى جالعاستىرا الماي قالعان بولار ەدىم. وقىپ جۇرگەندە تانىسىپ ەدىك، وقۋعا كەرى اسەر ەتەر دەپ ءجۇ­رىپ قالدىم. كەش ۇيلەندىك. مىنەكەي، سو­دان بەرى بىرگەمىز. باقىتتىمىز. بار­لىق جۇمىستى بىرگە اتقارىپ كەلەمىز. كەلىم­دى، كەتىمدى قوناق كوپ. سونىڭ بارلىعىن ءوزى رەتتەيدى. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىداعى احۋال كۇردەلى

ايماقتار • بۇگىن، 19:45

بالالار Ashyq جۇيەسىنە ەنگىزىلە مە؟

قازاقستان • بۇگىن، 19:20

شىمكەنتتە كارانتين كۇشەيتىلەدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

اتوم كولگە ساپار

ايماقتار • بۇگىن، 15:37

قازاقستاندا جاڭا تەلەارنا اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 11:55

ۇقساس جاڭالىقتار