عۇندار زامانىنان جالعاسقان باقسى ءتيپى يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى ەل اراسىنا دەندەپ كۇشەيۋىنە بايلانىستى كەدەرگىگە ۇشىراپ, سانادان بىرتىندەپ ىعىستىرىلىپ, باقسىلىقتىڭ كەيبىر جۇرناقتارى كەيىننەن مۇسىلماندىق جورالعىلارمەن قابىسىپ-جىمداسىپ ءومىر سۇرگەن بولاتىن.
ءدال وسى ءولارا كەزەڭدە يسلام ءدىنىنىڭ جۇرت اراسىندا كەڭ جايىلىپ, ساناعا سىڭۋىنە ۇلەس قوسىپ, ەكىنشى جاعىنان ەسكىلىكتى باقسىلىقتىڭ جۇرناعىن جاڭا بوياۋمەن ارلەپ, ءارى قاراي باسقاشا تۇرپاتتا جالعاستىرۋعا ۇلەس قوسقان ەرەكشە رۋحاني دانەكەرشى تۇلعا بولدى. ول – بۇگىنگە دەيىن لايىقتى زەرتتەلمەگەن ديۋانا ءتيپى.
وسى تۇرعىدان كونە نانىم-سەنىمگە قاتىستى عۇرىپتىق ءۇلگىلەردى ءجىتى تەكسەرگەندە ديۋانالار ايتىپ جۇرەتىن فولكلوردىڭ تاعى ءبىر جانرلىق تۇرىنە نەگىز بولاتىن سونى ۇلگى تابىلدى. ول – «ءديۋانابايىت» ولەڭى.
ادەتتە ءديۋانابايىتتى ەل اقتايتىن كەزبە ديۋانالار ايتاتىن بولعان. ونىڭ ءماتىنى تۋرالى العاش پىكىر بىلدىرگەن – الاش زيالىسى وتىنشى ءالجانوۆ.
ول «باقسىلاردىڭ قىلعان كاسىبىن ديۋانالار دا قىلادى. بۇلار مۇسىلماندىقتىڭ ءجونىن ايتىپ ءجۇرۋشى ەدى. قارىپ-قاسىر جەتىمدەرگە اقىلدى سوزدەر ايتىپ ءھام وزگە جاردەمشىلىك قىلار ەدى. دۋانالىق اۋەلى شايقى-بۇرقى ديۋانادان ۇلگى بولىپ قالعان ەدى. وسى ۋاقىتتاعى دۋانالار شايقى-بۇرقى دۋاناعا سىيىنادى. دۋانالار سىيىنعاندا «شايقى-بۇرقى ديۋانا ءپىرىم, قولداي كور» دەپ سىيىنادى» دەگەن مالىمەتتى «دالا ۋالاياتى گازەتىندە» جاريالايدى.
بۇدان بايقايتىنىمىز, قازاقتا باقسىنىڭ ءپىرى – قورقىت بولسا, ديۋانانىڭ سىيىناتىن يەسى – شايقى-بۇرقى ديۋانا.
بىزگە جەتكەن «ءديۋانابايىت» ولەڭدەرىن تەكسەرگەندە ونىڭ ادامداردى ەمدەۋ, قۇمالاق اشۋ, باتا بەرۋ, وتباسىندا تاتۋ-ءتاتتى بولۋدى, اتا-انانى سىيلاۋدى, ادەپتىلىكتى ساقتاۋدى دارىپتەپ, عيبرات ايتۋ, يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋ سەكىلدى قىزمەتتەر اتقاراتىنى كورىنىس تاپقان.
«ءديۋانابايىت» ادەتتە «اح, پالەدەن قاق, ديۋانا كەلسە ەسiكتەن, پالەكەت قاشار تەسiكتەن», دەگەن ءداستۇرلى جولدارمەن باستالادى.
«ءديۋانابايىت» ولەڭىندە ديۋانانىڭ ماقساتى, ءىس-ارەكەتى, مىنەز-قۇلقى دا كورىنىس تاپقان. سونىمەن بىرگە ونىڭ شايتاندى قۋىپ, پالە-جالانى الاستاپ, ەلدى يماندىلىق پەن حاق جولىنا, تاتۋلىق پەن بەرەكە-بىرلىككە ۇگىتتەپ, اساتاياعىن سىلدىرلاتىپ, ءراسىم ورىنداپ جۇرگەنى بەينەلەنەدى.
قىزىردىڭ الىپ باتاسىن,
مۇسانىڭ تۇتتىم اساسىن.
شاراپات بار بويىمدا,
بالەكەت-شايتان قاشاتىن.
باقىت بەرسiن جۇرتىما,
باعى شالقىپ جاتاتىن.
اح, پالەدەن قاق!
ديۋانا دۇنيەدەن بەزىنىپ, قۇداي جولىندا قۇلشىلىق ەتىپ, ەل كەزىپ, وزىنە ءتان ەشقانداي مەنشىك زات يەلەنبەي, قۇر الاقان ءومىر سۇرۋگە بەكىنگەن تاقۋا ادام دەۋگە بولادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى شايقى بۇرقى ديۋانانىڭ قىرىق كۇن, قىرىق ءتۇن شىركوبەلەك اينالىپ, شىڭنان سەكىرسە دە جەرگە قۇلاماي امان تۇسەتىن قاسيەتى بولعانىن جازادى. جالپى, ديۋانا, دارۋىشتەر شىركوبەلەك اينالىپ بيلەۋ ارقىلى ءلاززات الىپ, جاراتقان يەنىڭ ديدارىن كورۋگە ىنتىق بولادى دەگەن ۇعىم بار.
داستانداردا شايقى بۇرقى – ادام بالاسىنا جاناشىر, تاقۋا, تازا قۇلشىلىق يەسى, سول سەبەپتەن دە قۇدايدىڭ سىيىنا بولەنگەن, جاراتۋشىعا تىلەكتەرىن ورىنداتا العان ەرەكشە جان يەسى بەينەسىندە سۋرەتتەلەدى. ول تۇرىكمەن, ءوزبەك, ءتاجىك, تاتار سەكىلدى حالىقتاردىڭ بارلىعىندا كەزدەسەدى. بورح ديۋانانىڭ ەسىمى مۇسا پايعامباردىڭ زامانداسى جانە ول قۇدايدان جاڭبىر تىلەپ جاۋعىزعان كەرەمەت يەسى رەتىندە بەينەلەنگەن دەرەك بار.
ال, ديۋانابايىتتە «مۇسانىڭ تۇتتىم اساسىن... شايقى-بۇرقى ديۋانا, جىن شايتاندى قۋالا» دەپ ديۋانالاردىڭ تۇپكىلىكتى ءپىر يەلەرى مۇسا مەن شايحى بۇرىققا قاتار سىيىنۋىنىڭ تاريحي تەرەڭ ءمانى بار سەكىلدى. ديۋانانىڭ اساي-مۇسايى دەگەن ءسوز ورامى ولاردىڭ قولىنداعى اسا تاياق مۇسا پايعامباردان قالعان ميراس دەگەندى بىلدىرەدى.
ديۋانا باسىنا اققۋ تەرىسىن بىتەۋ سويىپ كيەدى, قولىندا اسا تاياعى بار, قورجىنىندا ءدارى-دارمەك, اساي-مۇسايى بار, ەل اقتاۋمەن كۇن كورەدى. ونىڭ بۇل قىزمەتتەرى «ديۋانابايىتتە» سۋرەتتەلەدى: «ديۋانا كەلدى اسالى, جىن-شايتان كورسە قاشادى».
ديۋانانىڭ باسىنا اققۋ تەرىسىن كيۋى – ءسىبىر ءتۇركىلەرىنىڭ شاماندىعىن ەلەستەتەدى. ول بال اشادى, ساۋەگەيلىك تانىتادى, جىن-شايتاندى الاستاپ قۋىپ, تىلەك تىلەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ ەرەكشە ۇلگىدەگى كيىم-كەشەگى, سىرلى ءجۇرىس-تۇرىسى, جۇمباق ءتىرشىلىگى, اساتاياق سىلدىرى ىرعاعىمەن ايتاتىن ناقىل عيبراتقا تولى ولەڭى ساقارا جۇرتىن قايران قالدىرىپ, اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمدىرعان. ونىڭ وسىنداي كەيىپ-كەسپىرى ولەڭدە ايقىن كورىنىس تابادى: «اققۋ كيدىم باسىما, كيەلى قۇستىڭ تەرىسى».
قازاق ديۋاناسى ادەپتىلىك پەن تاتۋلىقتى ەرەكشە ءدارىپتەپ, باتا بەرىپ, ءتۇس جورىپ, قىرسىقتى قۋاتىن دۋاگوي جان ەكەنى بايقالادى. اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىق, شاڭىراقتاعى كەلىن مەن ەنەنىڭ قاتىناسى, دۇنيەقوڭىزدىق پەن ۇرىس-جانجال ونىڭ ولەڭىنەن شەت قالمايدى, ول بۇل پانيدە بەرەكە-بىرلىك ساقتاۋدى ۇگىتتەپ, قاۋىمنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇيتكىلدەرىن شەشەتىن ادامگەرشىلىك نەگىزدەردى ۋاعىزدايدى, ولەڭىن ءاردايىم ورامدى باتا-تىلەكپەن كومكەرىپ وتىرادى.
اشكوز بولسا, پەيiلiڭ,
يمانىڭ قاشار تەرiستەن.
ۇرىسپاي وتكەن پەندە بول,
ۇيالماي قايتا كورiسكەن.
تاتۋلىعىڭ تابىلماس,
تاي-ق ۇلىنداي تەبiسكەن.
قازاق ديۋاناسى ەلدى ىزگىلىك پەن حاق جولىنا ۇندەۋمەن بىرگە تەك قانا ءدىندى ناسيحاتتاماي, وتباسىنىڭ ونەگەلى, يناباتتى بولۋىنا تالىمگەرلىك ۋاعىز ايتاتىندىقتان قاسيەتتى سانالىپ, ەل اۋزىندا ناقىل ولەڭدەرى ساقتالىپ قالۋىنا نەگىز قالانعان. ونىڭ ولەڭدەرى باقسى سارىنى سەكىلدى تەك قانا جىن, ارۋاق, پەرى ءتارىزدى ارعى الەمدەگى قۇپيا رۋحتارمەن تىلدەسپەيدى, كادىمگى تۇرمىس-تىرشىلىكتەگى قاراپايىم ادام ومىرىندەگى احۋالداردى شىنايى سۋرەتتەۋىمەن ماڭىزدى:
ۇمىتىپ قۇداي, تاۋبەڭدi,
ۇمىتساڭ اتا-اناڭدى,
قىرسىعىڭ مiنiپ جەلكەڭە,
شۋلاتساڭ قاتىن-بالاڭدى,
سايتان كەلiپ ءماز بولىپ,
اجىراتار اراڭدى.
وسىنى ويلاپ پاقىرىڭ,
ەل ارالاپ اقىرىن –
ايتىپ كەلەم, «ەل اۋعان»
اۋليەلەر اقىلىن.
الايدا «ديۋانابايىتتە» ەڭ نەگىزگى ءتۇيىن – بۇل ءپاني جالعاندا ءناپسى كۇنادان تىيىلىپ, تۇپكى ماقسات – و دۇنيەدە نىعمەتكە, ساۋاپقا بولەنۋ:
دۇنيە قۋماس جاقسىلار,
جامىلعان جالعىز
ماتاسىن.
كەشiرە گور, ءتاڭiرiم,
پاندەسiنiڭ قىلعان
قاتاسىن؟
…ادال بولساڭ تارتارسىڭ,
سىيلى ورىندا جەمiستەن.
اللا جار بوپ ماقشاردا,
تابىسايىق پەيiشتەن!
قورىتا ايتقاندا, كونە نانىم-سەنىمگە قاتىستى عۇرىپتىق فولكلوردى جۇيەلەگەندە ستاديالىق تۇرعىدان باقسى سارىنىنان كەيىن «ءديۋانابايىت» ولەڭى ورىن الۋعا لايىقتى جانرلىق ءتۇر ەكەندىگىن ەل اراسىنا تارالعان ۇلگىلەر دالەلدەدى.
اقەدىل تويشان ۇلى,
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, فولكلورتانۋشى عالىم
