رۋحانيات • 10 ءساۋىر، 2019

قاراشاڭىراقتا قاۋىشقاندار

1216 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك قازاققا نە بەردى؟ بۇل سۇراققا اركىم ءار قيلى جاۋاپ ايتارى انىق. بىراق كوكىرەگى وياۋ، كوزى قاراقتى ءاربىر قازاق بىلۋگە ءتيىس جالقى اقيقات: تاۋەلسىزدىك – الەمدە تارىداي شاشىراپ جۇرگەن قازاقتىڭ باسىن قاراشاڭىراقتا قاۋىشتىردى. بۇعان مىسال جەتىپ جاتىر. باسقاسىن ايتپاعاندا گازەت بەتىندە وزدەرىڭىز سۋرەتىن كورىپ وتىرعان قوس قاريانىڭ ءبىرى – موڭعول ەلىنەن، ەكىنشىسى قىتايدان كوشىپ كەلىپ، ەلوردا تورىندە تاعدىرى توعىسقان ءبىر اتانىڭ بالالارى. ەگەر ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ، تۋىن كوتەرمەسە بۇلاردىڭ باسى ءبىر شاڭىراق استىنا قوسىلار، يا قوسىلماس. اقىن جاركەن بودەش اعامىز ايتقانداي: «جەم بولماي يت پەن قاسقىرعا، جەم بولماي قاشقىن-پىسقىنعا، ءبىز قاشان تۇگەندەلەمىز، ءبىر شاڭىراق استىندا» دەپ ارمانداۋمەن ءدامى تاۋسىلار ما ەدى، كىم ءبىلسىن.

اڭگىمەمىزگە قايتا ورالايىق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قوس قاريانىڭ ءبىرىنىڭ ەسى­مى – ساعان راباي، ەكىنشىسىنىڭ اتى – جا­پان­حان يمانبالا. بۇلاردىڭ ۇلكەن اتالارى جىرعالاڭ دەگەن ادام ەكەن. ونىڭ بوكە جانە شوكە دەگەن ەكى ۇلى بولىپتى. بۇل ەكەۋى قىتاي قازاقتارىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن تۇلعالار. بۇل ادامدار تۋرالى 1987 جىلى شىڭجاڭدا جارىق كورگەن جازۋشى ءشامىس قۇمار ۇلىنىڭ «بوكە باتىر» اتتى تاريحي رومانى بار. بۇل تۋىندى 1993 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1-2 سان­دارىندا جاريالاندى. وسىندا قوس باتىر­دىڭ ەرلىك ىستەرى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. 

جوعارىداعى شىعارما جەلىسىنەن قاۋزاي سويلەسەك، ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان التاي-تارباعاتاي وڭىرىندە قازاق-قالماق اراسىندا جەرگە تالاس، جايىلىمعا ەگەس تۋىنداپ، اسىرەسە بايىرعى جىبەك جو­لى بويىنداعى بايلانىس بەكەتتەرىن كۇش-كولىكپەن قامداۋدان باس تارتقانى ءۇشىن قىتاي بيلىگى بوكە باتىرعا قىرىن قا­راي باستايدى. وسىنداي ءارتۇرلى سەبەپ­تەرگە بايلانىستى بوكە باتىر وزىنە با­عىنىشتى ەلدى باستاپ شىعىسقا قاراي بوع­دا تاۋىنا كوشىپ بارادى. بۇل ولكە بۇ­عان دەيىن قازاق بالاسىنىڭ تابانى تيمەگەن جەر. 

بوعدا ءوڭىرىنىڭ ورتالىعى شونجى قا­­­لاسىندا ءتورت ۇلتتىڭ (حانزۋ، ۇيعىر، موڭ­عول، قازاق) وكىلدىگى اشىلادى. ءار ۇلت­تان شاڭيا (وكىل) تاعايىندالادى. قازاق اتىنان بوكە باتىر سايلانىپ، دارا بي­لىك جۇرگىزەدى. حالقىنا جايلى ءومىر جاساي­دى. وسىدان كەيىن التاي-تارباعاتاي قازاق­تارى بوكەنىڭ قاراماعىنا كوشىپ كەلە باس­تايدى. جەرگىلىكتى قىتاي شەنەۋنىكتەرى قازاق­تاردىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن قورقىپ، ءۇرىم­جىدەگى ۇكىمەتكە «بوكە جەكە حان­دىق­ قۇرۋدى قولعا الىپ جاتىر» دەپ ارىز تۇسىرەدى. ءسويتىپ بوكە باتىر تۇت­قىندالادى. ەلىن التاي-تارباعاتايعا قاي­تا كوشىرۋ ءۇشىن اسكەر اتتاندىرادى. ەل كوشۋدەن باس تارتىپ، اسكەرلەرمەن قاق­تىعىسادى.

باتىردىڭ ءىنىسى شوكە ءۇرىمجى ۇلىعى­نا ۇلكەن سىي بەرىپ اعاسىن بوساتتىرىپ الا­دى. تۇرمەدەن شىققان بوكە ەلدىڭ اس­تاناسى پەكينگە بارام دەپ اتتانىپ كەتەدى. بىراق پەكينگە بارمايدى، جايلى قونىس ىزدەپ جەر شالىپ كەتكەن ەكەن، جىل وتكەن سوڭ كەلىپ ەلىن باستاپ شىعىسقا قاراي كوشەدى. سول كەتكەننەن مول كەتىپ تيبەت اسىپ، ءۇندىستاننىڭ شەكاراسىنا ات تۇمسىعىن تىرەپ توقتايدى. بۇل 1900 جىلدار شاماسى. 

بوكەنىڭ ەلىن قايتارۋ ءۇشىن ءۇرىم­جىدەن تولىق قارۋلانعان 500 اتتى ءاس­كەر شىعادى. ولارعا بوكە باتىر قار­سىلىق كورسەتىپ، قىرعىن سوعىس بولادى. قا­زاقتار 500 قىتاي شەرىگىنىڭ 300-ءىن جەر جاس­تاندىرادى. قازاقتاردان باتىردىڭ ءىنى­سى شوكە جانە جيىرماداي ادام شى­عىن بولادى. شاماسى جەتپەگەن قىتاي ۇكى­مەتى بوكەنىڭ باسى ءۇشىن مول سىيلىق تا­عايىندايدى. وسىعان قىزىققان تيبەت تورەلەرى 1904 جىلى جازدا بوكە باتىردى ەل استاناسى لحاسا قالاسىنا شاقىرىپ، قوناقاسى كەزىندە ۋلاپ جىبەرەدى. سودان ەلىنە ورالعان بوكە كەلە سالا اۋىرىپ، قازا تابادى. حالقى باتىردى ءىنىسى شوكە­نىڭ قاسىنا جەرلەيدى. بۇل جەر قازىر «ەسەكباتقان» دەپ اتالادى. تيبەت اۆتونوميالى رايونى، التىنتوق قورىق اۋدانى اۋماعى.

بوكە باتىر قازا بولعاننان كەيىن 12 تاۋلىك وتكەندە ۇرىمجىدەن قيساپسىز اسكەر كەلىپ ەلدى قايتادان كەرى ايدايدى. بوكە باتىردى كوردەن سۋىرىپ شىعارىپ، باسىن كەسىپ اكەتەدى. ويتكەنى بۇل باستى اكەلگەن ادامنىڭ الدىندا زور قوشەمەت كۇتىپ تۇرعان ەدى. باتىردىڭ باسىن ءۇرىم­جى كوشەسىنە ءىلىپ قويادى. سوڭىندا با­تىر­دىڭ بالاسى راباي اكەسىنىڭ باسىن سۇ­راپ الىپ، بايىرعى مەكەنى شىڭگىل بو­يىنداعى ارالتوبە اۋىلىنا قاراستى وباتى قىستاعىنا جەرلەيدى. وسىلاي بوكە باتىردىڭ دەنەسى تيبەتتە، باسى التايدا قالدى. 

وسى وقيعادان كەيىن بوكە باتىردىڭ بالاسى راباي ەلىن باستاپ موڭعولياعا اۋىپ كەتەدى. ال شوكە باتىردىڭ ۇرپاعى يمانبالا شىڭگىلدە قالىپ، ارتىنان باركول جاققا قونىس اۋدارعان ەكەن. رابايدىڭ بالاسى، ياعني بوكە با­تىردىڭ نەمەرەسى ساعان اقساقال 1995 جىلى استانا قالاسىنا قونىستانسا، 2007 جىلى قىتايدا قالعان شوكە با­تىردىڭ جالعىز ۇلى يمانبالادان تۋ­عان جاپانحان اقساقال دا ەلورداعا كو­شىپ كەلدى. جاپەكەڭ وتكەن كوكتەمدە با­قيلىق بولدى. تاعدىر-اي دەشى. جاپانحان اقساقالدىڭ اتاسىنىڭ باسى تيبەتتە، اكەسىنىڭ باسى باركولدە قالسا، ءوزى قازاق­تىڭ سايىن دالاسى سارىارقادا دامىل تاپتى. قوس قاريانىڭ ۇرپاعى قازاق ەلىندە امان-ەسەن ءوسىپ جاتىر. مىنە، بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاققا بەرگەن سىيى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار