مايكوت اقىن

قازاقتىڭ اسا ءىرى داستانشىسى, وتە شەبەر توكپە اقىن-جىراۋى مايكوت ساندىباي ۇلى 1837 جىلى قازىرگى سارىسۋ اۋدانىنىڭ ايماعىنداعى قا­­­­راتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى شاباقتى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بەستوعاي ال­قابىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلا­تىنان تاراعان ىستى, ونىڭ تىلىك اتتى اتادان ءوسىپ-ونگەن ۇرپاق. ۇل­تىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ كور­­­­نەك­تى تۇلعالارى تۇبەك, ق ۇلىنشاق, باق­تىباي, مايلىقوجامەن قاتار اتا­لاتىن مايكوت ساندىباي ۇلىنىڭ ەسىمى كوپشىلىككە جەتكەن. قاشاننان-اق وركەنيەتتىڭ التىن بەسىگى بولعان, نەشە ءبىر بۇلبۇلدار مەن دۇلدۇلدەر ەركىن قانات قاققان قاسيەتتى قاراتاۋ توپىراعىندا ءوسىپ, حالىق اراسىندا ءجيى ايتىلاتىن اۋىزەكى جىرلاردى, قيسسا-ەپوستاردى, اڭىز-اندەردى جاتتاپ وسكەن مايكوت ەلگە ەرتە تانىلا باستايدى. ءسوز مايەگىنە ۋىزى­نان جارىعان بالا شاكىرت اۋىل مولداسىنىڭ ءدۇبارا وقۋىن مىسە تۇت­پايدى. ءجاسوسپىرىم شاعىندا قارا­­تاۋ­دىڭ كۇنگەيىندەگى شايانعا بارىپ, اپپاق يشان مەدرەسەسىندە ساۋاتىن اشادى. كەيىن ونى شوقاي داتقا ءوز قامقورلىعىنا الىپ, بولاشاعى زور جاس اقىنعا مۇمكىنشىلىكتەر جاسايدى. ونىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى ءبىر تويدا كەزدەسكەن قۇداشالارعا ارنالىپتى:

ءوسىپسىڭ قۇداشالار بىردەي بولىپ,

كوزىمە كورىنەسىڭ ۇردەي بولىپ.

بۇل ولەڭدە كادىمگە قازاق اۋىلى­نىڭ جاراسىمدى ءازىل-قالجىڭى, نا­زى, بوزبالا مەن بويجەتكەننىڭ ءجۇ­رەك ءلۇپىلى سەزىلەدى. زەر سال­ساڭىز, تاڭعا­لارلىق عاجايىپ سۋرەت ەمەس پە؟!

مايكوت جىگىت شاعىندا قاراتاۋ وڭىرىنە اتى شىققان اعايىنى شوقاي داتقانىڭ ارقاسىندا جاقسى ات ءمىنىپ, جاقسى كيىم كيىپ, الدەنەشە نوكەر ەر­تىپ, سالتاناتپەن ەل ارالاپ, سال-سەرىلىك قۇرعان. جاسىنان-اق بۇكىل قاراتاۋ, سارىارقا وڭىرىنە, سىر بويىنا اتى ءماشھۇر اقىن جانە جىراۋ رەتىندە تانىلعان ەكەن. 

مايكوت ساندىباي ۇلى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى مەن بۇقار جىراۋ ءداستۇرىنىڭ جاڭاشىلدىعىن جاندانتىپ, بۇيىعىلانا باستاعان راۋان رۋحتى قايتا وياتىپ, پوەزيانىڭ ىستىق دەمىنىڭ كوكىرەكتەگى قولامتا شوعىن ۇرلەدى. مايكوت مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق, تۇبەك, مادەلىقوجا, بۇ­داباي, باقتىباي جانە باسقا جىر تار­لاندارىمەن ايتىسىپ, اقىندىق بيىگىن شىڭدادى. ونىڭ بولتىرىكپەن ءسوز قاعىسۋىندا «سەن تۇگىل ءسۇيىنباي مەن باقتىبايدىڭ ءباپى­گىن مايكوت اعاڭ باسقان, بالا» دەۋىنە قا­راعاندا, جاسى ەكى مۇشەلدەي ۇلكەن ءسۇيىنباي ارون ۇلىمەن ايتىسقانداعى جىر شوق­­پارىن سۇيسىنبەۋ وقۋ مۇمكىن ەمەس. ماي­كوت اقىننىڭ ءبىراز شىعارمالارى («سارىباي اسىندا ايتقان قۇتتىقتاۋ تولعاۋى», «جامبىلدىڭ مايكوتپەن ديدارلاسۋى» جانە دە باسقا ايتىس­تارى) ۇلتتىق پوەزيا قورىنا, جىر الەمىنە ەندى.

ال وسى قۇتتىقتاۋ تولعاۋ, ديدارلاسۋ قالاي ءوتتى دەگەنگە كەلەتىن بولساق, 1890 جىلى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىندە جازىلعانداي, الاتاۋ ايماعىنىڭ اتاقتى ءبيى سارىباي ايدوس ۇلى قايتىس بولادى دا, 1891 جىلى مايتوبە جايلاۋىندا اس بولاتىندىعى ايتىلادى. ۋاعدالى حابارلانعان ۋاقىتتا مايتوبەدە ۇلكەنساز جايلاۋىندا ەكەيدىڭ بەدەلدى ادامى سارىبايعا اس بەرىلەدى. بۇعان كورشى قىرعىز ەلى, ءبىر جاعى شىمكەنت, اۋليەاتا, ءبىر جاعى جوڭعار الاتاۋىنداعى ناي­مان, جالايىر, توردەگى البان جۇرتى شاقىرىلادى. مايكوت اقىن ساي­رامدىق داتقا بۇركىتبايمەن قىرىق كىسى بولىپ جولعا شىعادى. جىگىتتەردىڭ ءمىن­گەنى كىلەڭ القىمى ىسپەس ارعىماق: ون بوز جورعا, ون قارا جورعا, ون كۇرەڭ جورعا, ون شۇبار جورعا. استارىنداعى اتتاردىڭ ءتۇر-تۇسىنە قاراي جىگىتتەر دە ءسان-سالتاناتپەن كيى­نىپ شىعادى, سىرتتارىنان قاراعاندا كوز تارتاتىن توپ قارابالتاعا جەتكەندە بۇركىتباي داتقا ناۋ­قاستانىپ كەرى قايتادى دا, توپتى مايكوت باس­تاپ اسقا كەلەدى. اس جيىنىنىڭ يەسى ءسۇيىنباي بولادى دا, ال جاپەك باتىردىڭ ۇرپاعى قو­ساي اجىباەۆ استى باسقارادى. تالاي ءدۇل­دۇل اقىن-جىراۋلار ايتىسقا ءتۇسىپ, جيىندى قىزدىرادى. وسى اسقا وتىز كىسىمەن ات تەرلەتىپ جەتكەن مايكوت اقىن­عا كەزەك كەلگەندە ول قولىنا دوم­بىراسىن الىپ, جىر تيەگىن سەلدەي اعىتادى.

بۇل ساتتە اس قامىندا جۇرگەن جام­­­بىل الىس­تان ات ارىلتىپ كەلگەن ماي­­كوتتىڭ الدىنان دەر كەزىندە شىعا الماي قالادى. بۇعان مايكوت اعالىق ناز ءبىلدىرىپ, قاسىنا جامبىلدى شا­قى­رىپ الدىرادى. سول جولى جامبىل:

– دەپ جاسى ۇلكەن اعاعا سالەم بەرە تانىسقاندا, ريزا بولعان مايكوت:

– دەپ جامبىلعا ىستىق ىقىلاس ءبىل­دىرە­دى. 

مايكوتتىڭ شىرقاۋ شەبەرلىگىنىڭ تانىلاتىن تۇسى قۇلاناياڭ قۇلمام­بەتپەن (1826-1903 ج.ج.) اتاقتى ايتىسى. نەنىڭ نە, كىمنىڭ كىم, قاندايدىڭ قانداي اقىن ەكەنى سول ارقىلى باي­­­­­­­قالادى. وسى ورايدا قازانعاپ باي­بول ۇلى جيعان نۇسقادان ءۇزىندى كەل­تىرگەنىمىز ءجون. قىرعىزدا قارا بايتىك توي جاساپ, سوعان قۇلمانبەت اقىن كەلىپ مايكوت اقىنمەن ەكەۋى ايتىسادى.

بايتىك باتىر ايتىس سوڭىندا ماي­كوتكە تۇيە, قۇلمامبەتكە ات بەرەدى. تۇيە العان سوڭ مايكوت جەڭدى بولادى.

ورىن بەردى قاسىنان, –

دەپ ءوزىن مايكوت پەن قۇلمامبەتكە جۋىق سانايدى, سولاردىڭ قاتارىندا ۇستايدى. كەزىندە كەنەن ازىرباەۆ تا «وتەدى ءومىر» اتتى ارناۋىندا:

كىم بىلمەس وسىلاردىڭ ارداقتى ا­تى­ن, 

– دەپ جىرلاعان. قىرعىز ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى توعالاق مولدا «قازاق اقىن­دا­­رى» دەگەن تولعا­ۋىندا ماۋلىكەي, جۇسىپبەك, ءسۇيىنباي, مايكوت اقىن­دار­عا ەرەكشە زور باعا بەرەدى.

ءوزى سالداي كيىنگەن, –

دەپ باستاپ ءارى قاراي مايكوتتىڭ جيىرما جاستان ءجۇز جاسقا دەيىن جىرلاعان جىرىن كەلتىرەدى. 

زاڭعار ءسوز زەرگەرى مۇحتار اۋەزوۆ: «ءبىر كۇندە ون جەتى اقىنمەن ايتىسقان جاناق سول جول­دىڭ وزىندە «قوزى كورپەش-باياندى» جاڭا­دان, تىڭنان جىرلاپ شىققانى ءمالىم. ال ايتىس­تىڭ مايكوت, ءسۇيىنباي, جامبىل سياقتى ءىرى اقىندارى, ەكىنشى جاعىنان, ءىرى داس­تانشى اقىندارى بولعانى دا ءمالىم.

…قازاقتا بۇل وڭىردە سول تۇستا اتاقتى, ءداۋ­­لەسكەر اقىننان مايكوت اقىن, جالايىر قابەك, باقتىباي اقىن, قۇلاناياڭ قۇلمانبەتتەر بار» دەسە, ەسماعانبەت ىسمايلوۆ: «ءحىح عاسىردا بەل­گىلى ايتىس ءداستۇرىن, ايتىس مەكتەبىن جاساعان ورىن­باي, شوجە, جاناق, اسەت, ايسۇلۋ, سارا, ءسۇيىنباي, مايكوت, ت.ب. اقىندار بولدى», دەپ جازدى وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە.

وتىرىك ماقتامايمىن, وسىلاي ما؟». 

اقىننىڭ ءبورى دەپ وتىرعان ادامى – سەڭگىر­باي باتىردىڭ بەسىنشى بالاسى ەكەن. «جارعىش» دەگەن ءسوزدى بۇرمالاپ ءتۇسىنىپ قالىپ جۇرمەڭىزدەر, ول بۇل ارادا باس كەڭەسشى دەگەن ما­عىنادا ايتىلىپ وتىر. مۇنداي زور اتاق, دارەجەنى بيلەردىڭ اراسىنان ءاي­تەكە بي يەلەنگەن. كورىپ وتىرسىزدار, مايكوت تەك قاراتاۋ, جەتىسۋ مەن سىر ءوڭى­رىندە عانا ونەر كورسەتپەي, سا­رى­­ارقا ەلىنىڭ دە ءجيى­ قوناعى بولعانى بەل­گىلى اقىن.

اۋليەاتا وڭىرىنە اتى جاقسى تانىس سەڭكىباي باتىر تالاس وزەنىنىڭ سۋىن ەگىندىككە پايدالانۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقتى ۇيىمداستىرىپ تو­عان-كانال قازدىرىپ, ونىڭ قىسقا مەرزىمدە اياق­تالۋىنا كۇش سالادى. ءسويتىپ, ءبىر ءدۇيىم ەلدىڭ ەگىس­تىگىن سۋلاندىرىپ, جۇرتتىڭ باتاسىن الادى (سەڭ­كىباي كانالى سوڭعى كەزگە دەيىن ساقتالعان, باتىر ەسىمىمەن اتالادى). سول يگىلىكتى ءىستىڭ با­سى-قاسىندا بولعان مايكوت اقىن بىلاي دەپ جىر­عا قوسادى:

اتاسى سەڭكىبايدىڭ قابان باتىر,

سۋلاندىرعان دالاسىن و دا باتىر.

مايكوتتىڭ بالاسى ارقاباي اقىن (1872-1934) بايزاق اۋدانىندا تۋىپ-ءوستى. اكە جولىن قۋىپ, ونەر ساپارىمەن قازاق, قىرعىز, وزبەك ەلدەرىن ارالادى, حالىق اقىنى اتاندى. ۇل­­­بيكە, ساۋىتبەك, قىلىشباي, ت.ب. اقىندارمەن ايتىسقان. بىرقاتار ەل بيلەۋشى-بولىستارعا ارناپ ولەڭ­­دەر شىعارعان. قىرعىز مانابى ءشاب­­دەننىڭ تويىندا قازاق, قىرعىز اقىن-جىراۋلارىنىڭ بىرقاتارىمەن (جام­بىل, كەنەن ازىرباەۆ, ءجامىل, قالمىرزا, ت.ب.) ونەر جارىستىرعان. قوبىزشى, دومبىراشى, سىرنايشى دا بولعان. حالىق داس­تاندارىن («الپامىس», «قوبىلاندى», «قىز جىبەك», «نارىك باتىر», ت.ب.) جاتقا ايتاتىن جىرشى بولعان. ارقابايدىڭ ونەرى, جالپى ماي­كوت اۋلەتىندەگى شىعارما ءداستۇر ازىرگە دەيىن ار­نا­يى زەرتتەۋگە تارتىلماعان» دەگەن ءمالى­مەتتەر بار.

اقىن-جىراۋ م.ساندىباي ۇلىنىڭ 190 جىل­دىعى 2014 جىلى تۋعان جە­رىن­دە اتالىپ ءوتىپ, ونىڭ ەسىمى تا­راز قا­لاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بە­رىلدى. حا­لىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قاي­­نار كو­زى دەپ سانالاتىن اقىندىق ونەر­دىڭ­ مايتالمانى مايكوت جايلى­ جا­زىل­عان العاشقى «جامپوز» ات­تى جيناق-ەڭبەك 2004 جىلى ال­ما­تى­داعى «قازاقپارات» باسپاسىنان (قۇ­­راس­تىرعاندار ايان نىسانالين, سەرىك­بەك ەركىنبەك ۇلى) جارىق كورىپ­تى. كولەمى 220 بەتتىك كىتاپتا اقىن-جىر­شىنىڭ قىسقاشا ءومىربايانى كەل­تىرىلىپ, شىعارماشىلىعى تۋرالى ءبىراز ءمالى­­­مەتتەر بەرىلگەن. 

قازاقتىڭ فولكلور جيناۋشى­سى جانە زەرت­­­­تەۋشى ابۋباكىر احمەت­جان­­­ ۇلى ديۆاەۆ: «قارا­تاۋدىڭ كۇل­لى مارجانىن القا ەتىپ تاعىپ ال­عان اقىن» دەپ باعالاعان مايكوت ساندى­باي ۇلىنىڭ مۇراسىن زەردەلەۋ قازىرگى عالىمدار اراسىندا قولداۋ تابارى ءسوزسىز. 

دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

تاراز