رۋحانيات • 05 ءساۋىر، 2019

قويشىعارا سالعارا ۇلى: شىنايى تاريح حالىقتىڭ رۋحىن وياتادى

1888 رەتكورسەتىلدى

– قويشىعارا اعا، سەكسەننىڭ سەڭگى­رى­­نە يەك ارتقان عۇمىر-جاسىڭىز بايان­­­دى بولسىن. ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» اتى­نان قۇتتىقتاي كەلىپ وتىرعان جايى­­مىز بار. ونىڭ سەبەبىن ءوزىڭىز دە ءبى­لىپ وتىرعان بولارسىز...

 – راحمەت قاراعىم! گازەتتىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويى قۇتتى بولسىن. مەن­ءىڭ ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىمدا «ەگە­مەن­نىڭ» ءرولى زور. 1975 جىلى 8 تامىز كۇنى الماتىعا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ كەل­­ءدىم. باسىلىمدا ءجۇرىپ قازاقتىڭ ماڭدايال­دى ازاماتتارىمەن تانىستىم. وعان دەيىن قوستاناي مەن ارقالىقتىڭ دالا­سىن كەزىپ جۇرگەن راديو ءتىلشىسى ەدىم. گازەت مەنى جاۋاپكەرشىلىككە باۋلىدى. رەداك­تسيادا جۇمىس اتقارعان 17 جىلدا ناقاقتان سوتتالعان ءۇش ادامنىڭ تۇرمە­دەن شىعۋىنا سەبەپكەر بولدىم. بۇل مەنىڭ ەمەس، گازەتتىڭ بەدەلى. ودان كەيىن ەل ىشىندەگى اتاقتى ەڭبەك ادامدارمەن جۇزدەسە­سىز. بۇنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ.

ەڭ باستىسى، گازەتتە ءجۇرىپ ماقساتسىز ءومىر ءسۇرۋ­گە بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. ءتىپتى بۇعان دەيىنگى عۇمىرىم بوسقا وتكەن­­دەي الاسۇردىم. سودان التى جىل تابان اۋدارماي، ءبىر كۇنى اكادەميالىق كىتاپ­حانانىڭ سيرەك قولجازبالار قورىن­دا، كەلەسى كۇنى ۇلتتىق كىتاپحانادا وتىردىم. وسىلاي جۇرتتىڭ شاڭىنا ىلەستىم، قاراعىم! بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟

– باسە، نەگە ايتىپ وتىرسىز؟

– ويتكەنى، گازەتتە قىزمەت ىستەي ءجۇر­ىپ، كوزىم اشىلدى، اسىرەسە، تاري­حي سانام وياندى، كوزقاراسىم وزگەر­دى. ناتيجەسىندە، الدىما ۇلكەن ماق­سات قويدىم. جۋرنالشى رەتىندە دە كادىمگىدەي تانىمال بولدىم. رەداك­تو­رىم ساپار بايجانوۆ مارقۇم مەنى «اقمىل­تىعىم» دەيتىن. بارلىق جانرعا ءبىر­دەي قالام تارتتىم. وتكەنگە ءۇڭىلۋدى ۇيرەندىم.

بىراق مەنى كۇندىز-ءتۇنى «ءبىز كىمبىز؟»، «قاي­دان كەلدىك؟» «قالاي كەلدىك؟» دەگەن سۇراقتار مازالاي بەردى. اتالمىش سۇراق­­تارعا جاۋاپ تابام دەپ ۇلكەن عالىم­­داردىڭ مونوگرافيالارىن وقۋدى باستا­دىم. عىلىمي ەڭبەكتەردى وقىپ وتىرىپ، ولار جاساعان سىلتەمەلەردىڭ ىزىنە ءتۇستىم. قىسقاسى، ىندەتە كەلە كۇللى تۇركى حالقىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا زور قيانات جاسالعانىن اڭعاردىم.

– ۋاقىت وتە كەلە وسى قياناتتىڭ قاي­­­دان كەلگە­نىن، قالاي بولعانىن زەرت­­­تەۋگە بەت بۇر­دىڭىز. بۇل ىسكە كىرىس­ۋىڭ­ىزگە نە ىق­پال ەتتى؟

– قياناتتى سەزىنىپ، نە ىستەرىمدى ءبىل­مەي ءبىراز ءجۇردىم. ال شەشىمگە كەلۋىمە دوسىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ىقپال ەتتى. احاڭ ەكەۋمىز گازەتكە قاتار كەلدىك. مەن ارقا­لىقتان، ول قاراعاندىدان. ءبىر كۇنى سىرلاسىپ وتىرىپ، احاڭ ايتتى: «قويشەكە، ەكەۋمىز الماتىعا تاماق اسىراۋ ءۇشىن كەلگەن جوقپىز. سەن دە، مەن دە جازۋشى بولماقپىز. شۇكىر، ەكى-ءۇش كىتاپ تا شىعاردىق. ونىمىز ماقتالىپ تا جاتىر. بىراق شەدەۆر ەمەس ەكەنى انىق. ال ورتاڭقول جازۋشىعا قازاق كەندە ەمەس. ادەبيەت دەگەن ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل حالىقتىڭ ۇرپاعىنا مورالدىك- ەستەتي­كا­لىق تاربيە بەرەتىن قۇرال عانا. ال ءبىزدىڭ حالىق 300 جىلعا جۋىق وتاردا بول­عان، رۋحى جانشىلعان. قازىر حالىققا ادەبيەت­تەن گورى تانىمدىق دۇنيەلەر كەرەك. بايقايمىن، سەن دە ىزدەنىپ ءجۇرسىڭ، مەن دە ىزدەنىپ ءجۇرمىن. ەندىگى جەردە ادەبي شىعارمانى دوعارىپ، تانىمدىق دۇنيە جازايىق. حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەيىك» دەدى. وسىعان كەلىسىپ، قول الىستىق. كوپ ۇزاماي احاڭ «كۇمبىر، كۇمبىر كۇمبەز­دەر­دى»، مەن «التىن تامىردى» جازدىم. ەكى كىتاپ بىزگە زور ابىروي اپەردى. ءبىزدىڭ داڭعىل وسىلاي باستالعان، قاراعىم!

بىلگەن-تۇيگەنىمدى حالىققا جەتكىزۋ ءۇشىن رومان-ەسسە دەگەن جانردى تاڭداپ الدىم. كومپارتيانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. حالقىمىزدىڭ ءتول تاريحىن جازۋعا تىيىم سالىنعان. سوندىقتان حالىق تاريحىنا ادەبيەتتى بەتپەردە ەتىپ، ءبىرىنشى كىتاپتىڭ جالعاسى ىسپەتتەس «كومبە»، «قازاقتىڭ قيلى تاريحى»، «قازاقتار» رومان-ەسسەلەرىن جازىپ شىقتىم. وسى كىتاپتار مەنى حالىققا تانىتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. ءتول تاريحىمىزدىڭ ءتول بولمىسىن تانىپ، عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرت­تەۋ­گە، زەردەلەۋگە مۇمكىندىك تۋدى.

–تاۋەلسىزدىك ءسىزدىڭ زەرتتەۋشىلىك ءىسىڭىز­­گە تىڭ سەرپىن بەردى ەمەس پە؟

– ارينە، ويتكەنى تاريحى دۇرىس جازىلماعان حالىق ەشقاشان ءوزىن تابا الماي­دى. شىنايى جازىلعان تاريح قانا حالىقتىڭ رۋحىن وياتادى. قاي كەزدە دە قاي زاماندا دا سولاي. وكىنىشتىسى سول، كەشەگە دەيىن تاريح كۇشتىنىڭ ىعىنا قاراي جازىلىپ كەلدى. بۇل دۇرىس ەمەس. تاريح تەك اقيقاتتى ارقاۋ ەتىپ، شىندىق تۇرعىسىنان جازىلسا عانا قوعامنىڭ تانىمىن دۇرىس قالىپتاستىرا الادى. ودان كەيىن كەرەگى – ۇلتتىق سانا. بۇل قاۋىم­دى ءبىر مۇددەگە، ۇلتتىق مۇددەگە توعىس­تىرادى. ءۇشىنشىسى – ازاماتتىق سانا. بۇل سانا ادامدى پەندەشىلىكتەن ارىل­تىپ، ۇلى مۇراتقا جەتەلەيدى. بۇ­عان مىسال – وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش ازا­مات­تارى. ال تاريحي ساناسى دۇرىس قالىپ­تاسپاعان حالىق، كۇندەلىكتى ساياسات­­تىڭ ىعىندا جەل ايداعان قاڭباق سياق­تى دومالاپ كۇن كەشەدى.

تاريح دەگەنىمىز – وتكەن اتا-بابالا­رى­مىزدىڭ ءومىربايانى، اتقارعان ءىس-ارەكە­تىنىڭ شەجىرەسى. تاريح ۇرپاقتى وتكەن­نىڭ ونەگەلى تىرلىگىنەن ۇلگى الىپ، ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە، جامانىنان بەزىنىپ، ونى قايتا بولدىرماۋعا باۋليتىن تاربيە مەكتەبى. مەنىڭ كىتاپتارىم – ءدال وسى ماقساتتى كوزدەپ جازىلعان جانە جاڭالىعى دا وسى. قاجەتتىلىك بولماسا ەشقانداي جاڭالىق اشىلمايدى. ومىرگە كەلەتىن جاڭالىقتىڭ اتاسى – ەڭبەك، اناسى – قاجەتتىلىك.

كەشەگى كەڭەستىك جۇيە تاريحشى عا­لىم­دار ەمەس، تاريحشى ماماندار دايار­­لاۋمەن اينالىستى. ونى بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ بەلگىلى ءبىر وقيعاسىن زەرت­تەتىپ، سودان ديسسەرتاتسيا قورعاتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ، پارتيا سەز­دە­رىنىڭ، بەسجىلدىقتاردىڭ، ەكپىندى قۇرىلىستاردىڭ، تىڭ كوتەرۋدىڭ ت.س.س. كەزەڭدىك وقيعالار تاريحىن زەرتتەپ، مەڭگەرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى، دوكتورلارى ومىرگە كەلدى. بۇلاردى «كاسىبي تاريحشىلار» دەپ دارىپتەدى. وسىلايشا حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن تانۋدان قالدى. باسقانى ايتپاعاندا، بۇعان كەشەگى كەڭەس وكىمەتى بيلىك قۇرعان 74 جىلدا قازاق حالقىنىڭ كونە تاريحىنان كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ادام جوق. دۇرىسى قورعاتپادى. ءبىر وكىنىشتىسى، ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ كوبى وسىنداي تاريحشىلار. وسىدان كەلىپ، بىزدە تاريحشى عالىم جوق، تاريحشى ماماندار عانا بار دەسەك، مۇنىمىز شىندىققا قيانات بولماسا كەرەك.

– بۇل تۇجىرىمىڭىزبەن باسقا تاريحشى ازاماتتار كەلىسە قويار ما ەكەن؟

– نەگە كەلىسپەسىن، بۇل شىندىق. باس­قانى بىلاي قويعاندا، ۇزاق جىلدار تاريح ينستيتۋ­تى­نىڭ تىزگىنىن ۇستاپ كەل­گەن باس تاريح­شىمىزدىڭ قورعاعان دوكتور­لىق ديسسەر­تاتسياسى جاڭىلماسام، «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىسكە جەتۋدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءرولى» بولاتىن. ەگەر ماعان سەنبەسەڭىز، كەڭەستىك كەزدەگى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورىنا بارىپ، قورعاعان تاقىرىبىن سۇراڭىز. نە ايتار ەكەن؟

– ولاردى دا كىنالاۋعا بولمايتىن سياقتى.

– كەلىسەم. مەن دە ولاردى كىنا­لاۋ­دان اۋلاقپىن. زامان سولاي بولدى.

– قازىرگى تاڭدا ۇلت تاريحىنا جا­ڭا­­شا پايىم، جاڭاشا كوزقاراس كەر­ەك دەيسىز عوي. سولاي ما؟

– تەك ۇلت تاريحىنا عانا ەمەس، كۇللى ادامزات تاريحىن جاڭاشا پايىمداۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا گەنەتيكتەر ادام بالا­سى جەر بەتىندە بۇدان 200 مىڭ جىل بۇر­ىن پايدا بولدى دەگەندى دالەلدەپ وتىر. ال قازىرگى عىلىم 10 مىڭ جىلدان ءارى اسا الماۋدا. ونىڭ الدىڭعى 5 مىڭ جىلى قازبا دەرەكتەر نەگىزىندە، قالعان 5 مىڭ جىلى جازبا دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان. سوندا قالعان 190 مىڭ جىلدىڭ تاريحى قايدا؟ مىسالى، جەكە ادامنىڭ ءومىرى ونىڭ تۋعان كۇنىنەن باستالاتىنى سياقتى، ادامزاتتىڭ تاريحى دا ولاردىڭ پايدا بولعان كەزەڭىنەن باستالۋى ءتيىس قوي. مەن وسىعان جاۋاپ ىزدەگەن اداممىن.

ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. قازىر الەم حالىقتارى گەنەتيكا عىلىمىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – دنك ءتاسىلى ارقىلى وزدەرىنىڭ شىققان تەكتەرىن انىق­تاۋ­دا. ناتيجەسىندە، بۇرىنعى قالىپ­تاسقان قاعيدالار وزگەردى. ايتالىق، 2008 جىلى ماسكەۋلىك زەرتتەۋشى يۋري دروزدوۆ «تيۋركسكايا ەتنونيميا درەۆنەەۆروپەيسكيح نارودوۆ» دەگەن كىتاپ جازدى. بۇندا «كۇللى ەۋروپا حالقىنىڭ ءتۇپ اتاسى – تۇرىكتەر» دەگەن پايىم اي­تى­­­لادى. وسىعان ىلەسە 2010 جىلى لاتىش عالىمى گالينا شۋكەنىڭ «بىلي لي لاتى­شي تيۋركامي؟» دەگەن ەڭبەگى جارىق كوردى. بۇل زەرتتەۋشى «بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇپ اتاسى – تۇرىك، سويلەگەن ءتىلى – پروتوتۇرىك ءتىلى» دەگەندى اشىق جازدى. دالەل-دەرەگى ءتىپتى كەرەمەت.

گەنەتيك عالىمدار ادامزات بالاسى ءبىر جەردە – وڭتۇستىك-شىعىس افريكادا پايدا بولدى دەگەندى ايتادى. عىلىم ونى تەرىس دەگەن جوق. بۇعان باقساق، افريكادا جاراتىلعان تىرشىلىك يەلەرى ءوسىپ-ءونىپ، كوبەيە كەلە جان-جاققا ءورىس كەڭەيتكەن. سولاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ازيا قۇرلىعىنا وتكەن. كونە زاماندا گەرودوتتان بۇرىنعى تاريحشىلار كاۆ­كاز تاۋىن جەردىڭ شەتى دەپ ەسەپتەگەن. باسقاشا ايتقاندا، ولار كاۆكاز تاۋى­نىڭ وڭتۇستىگىنە قاتىستى تاريحي وقيعا­لاردى عانا بايانداپ، تاۋدىڭ سول­تۇس­تىگىندەگى ەل-جۇرتتان حابارسىز بول­عان.

ال بۇگىنگى «تۇركىتەكتەستەر» اتالىپ جۇرگەن حالىقتار تاريحى سان عاسىردى باستان وتكەرىپ، كاۆكازدىڭ تەرىستىگىنە، ياعني ۇلى دالاعا وتكەننەن كەيىن باس­تالادى.

ۇلى دالاعا قونىستانعاندار كەيىن وسە كەلە گەوگرافيالىق، اۋماقتىق ورنا­لاسۋىنا قاراي ءوزارا ءۇش ۇلكەن بىرلەس­تىك­كە بولىنگەن. ولاردى: «عۇزدار»، «دالا­لىقتار» جانە «ورمان ادامدارى» دەپ اتايدى. كونە تۇرىك دەرەكتەرىندە «دالا­لىقتار» كەيىن «قىپشاق»، «ورمان ادام­دارى»، «اعاش ەرى» دەپ اتالادى.

– دەمەك دالالىقتار مەن قىپ­شاق­تار ءبىر ۇعىم با؟

– تۋرا سولاي. ءبىز بىلەتىن قىپشاقتار – ءVىىى عاسىردا وعىزداردى ىعىستىرىپ، شىعىستان باتىسقا جىلجىعان قىپشاق­تار. ءبىر وكىنىشتىسى، ءالى كۇنگە وسى قىپ­­شاق اتاۋىنىڭ ەتيمولوگياسىن عى­لى­­مي تۇرعىدان انىقتاي العان جوق­پىز. بۇرىن «وعىز-نامانىڭ» دەرەگىنە سۇيەنىپ، قىپشاقتى «اعاشتىڭ قۋىسى» دەپ كەلسەك، كەيىن ورىس عالىمى
س.گ.كلياشتورنىيدىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ «سورلى»، «جولى بولماعان»، «بەيشارا» دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى رەتىندە قارا­س­تىرا باستادىق. بۇل ەشقانداي عى­لى­مي نەگىزى جوق، بوپسا بولجام. شىن مانىندە قىپشاق ءسوزى كونە تۇرىك­تىڭ «قىبىشى» جانە «اق» دەگەن ەكى ءسوزىنىڭ بىرىگۋىنەن شىققان. مۇنداعى «قىبىشى» كونە تۇرىكشە: «ءونىم ءوندىرۋشى»، «اق» «ءسۇت» دەگەن ۇعىمدى ءبىل­دىر­دى. سوندا «قىبىشى-اقتىڭ» ماعى­ناسى «ءسۇت ءونىمىن پايدالانۋشىلار» بولىپ شىعادى. ەجەلگى گرەك، لاتىن ءتىلدى عالىمدار وسىنى ءوز تىلدەرىنە اۋدارىپ «گيپپومولگي»، «گالاكتوفاگي» دەپ قولدان­عان. وكىنىشتىسى، تاريح ەۋروپاتانىم نەگى­زىندە جازىلعاندىقتان اتاۋلار بۇرما­لانعان.

– مۇنداي بۇرمالاۋ­شىلىقتار وتە كوپ پە؟

– بارشىلىق. اسىرەسە كونە قىتاي دەرەكتەرىنەن الىنعان ەلدىك اتاۋلاردىڭ «تۋگيۋدەن» باسقاسىنىڭ ءبارىنىڭ دە ناقتى بالاماسى انىقتالعان جوق. ءبارى بۇرما­لان­عان. ايتالىق، ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحى­مىزدى عۇننان باستايمىز. بۇل حالىق­تى قىتاي جىلنامالارىندا «سيۋننۋ» دەپ اتايدى. عالىمدار «بۇل اتاۋ كونە قىتايلاردىڭ ادەيى كەمسىتكەن قورلىق اتاۋى» دەيدى. سوندا بۇل حالىقتىڭ شىن اتاۋى قالاي؟ ءار حالىقتىڭ تاريحشىلارى ەلدىك اتاۋدى ءوز ۇيعارىمدارى بويىنشا ءارتۇرلى اتاپ كەلەدى. مىسالى، قىتايدىڭ وسى «سيۋننۋ» («كەكشىل قۇل») دەگەن اتاۋىن ەۋروپالىقتار «گۋننى»، ورىستار «حۋننۋ» (كەيىنگى كەزدە بۇلار دا «سيۋننۋ» دەپ الىپ ءجۇر)، قازاقتار «عۇن» دەپ اتادى. مۇنىڭ سىرتىندا «ھون»، «حۋن»، «حۋنسام»، «كۇن» دەپ قۇبىلتىپ الاتىندار دا بارشىلىق. سول سياقتى، قىتاي دەرەگىندەگى «ماۋدۋن» ەسىمى. ونى ورىستار «مودە»، تۇرىكتەر «مەتە»، قازاقتار «مودە» دەپ ءوز قالاۋىنشا جازا بەرەدى. بۇلايشا قۇبىلتۋ عىلىمعا، تاريحقا قيانات ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقان ادام جوق.

باسقانى قويىپ، الەمگە ايگىلى تەمۇ­جين­­نىڭ لاقاپ ەسىمى «شىڭعىس» ءسوزى­نىڭ توركىنىن دە ءالى تانىعان جوقپىز. وسى اتاۋدىڭ مەن بىلەتىن ونعا جۋىق بالا­ماسى بار. «شىڭعىس» ءسوزى اتاق پا، الدە لاۋازىم با؟ ونداي بولسا، ول نەگە موڭعول­دىڭ باسقا بيلەۋشىلەرىنە بەرىلمەيدى. بۇكىل قىتايدى جاۋلاپ الىپ، يۋان يمپەرياسىن قۇرعان قۇبىلاي نەمەسە باتىستا التىن وردانى قۇرعان باتىي نەگە «شىڭعىس حان» اتالماعان؟..

– اعا وسى ساۋالىڭىزعا جاۋاپ تاپ­تىڭ­ىز با؟

– تاپقان سەكىلدىمىن. وسىعان وراي «مىڭعۇل مەن موڭعول جانە ءۇش شىڭ­عىس» اتتى ارنايى ەڭبەك جازدىم. سوندا ءبارى ايتىلعان. بۇل ارادا تەك ءتۇيى­نىن ايتسام، وتكەن تاريحتا ءۇش شىڭ­عىس حان بولعان. تەمۇجين سونىڭ سوڭعىسى. «شىڭعىس» دەگەن «شىڭ» جانە «قىس» دەگەن تۇرىكتىڭ ەكى ءسوزىنىڭ بىرىگۋى ارقى­لى پايدا بولعان اتاۋ. ماعىناسى: «قۇداي­دىڭ كۇشى» دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنىڭ ءبارى قىتاي تاريحشىسى بان گۋدىڭ «ءحان­ناماسىندا» ايتىلعان. وكىنىش­تىسى، ورىستار ن.ءبيچۋريننىڭ اۋدار­ما­سىن جارىققا شىعارعاندا، تۇرىك­تىڭ مارتە­بە­سىن كوتەرەتىن تۇستارىن ابزاتس-ابزاتسىمەن قىرقىپ تاستاعان. مۇنى قىتايدا بولىپ، وسى ەڭبەكتى ءتۇپ­نۇسقاسىنان اۋدار­عاندا انىقتاپ، قاي­تا­دان قالپىنا كەلتىردىم.

– ءسوزىڭىزدى بولەيىن، بان گۋدىڭ «ءحانناماسىندا» قالاي دەپ جازىلىپتى؟

– بۇل جىلنامادا «شىڭعىس» اتاۋ­ى «شىڭتىجي» دەپ بەرىلىپ، «سيۋننۋ بيلەۋشىسىنىڭ ەسىمى «شىڭتىجي» حالقى ونى قۇر­مەتتەپ، «شىڭلي گۋتۋ – ءچانيۇي دەپ اتايدى» دەپ اشىق جازىلعان. مۇن­دا­عى «شىڭ» ءتاڭىر-قۇدايدىڭ بالاما اتى، «تىجي» دەنە كۇشى، قۋاتى. سوندا شىڭعىس – قۇدايدىڭ قاھارى، ءتاڭىردىڭ جازاسى دەگەندى بىلدىرەدى. ال «شىڭلي گۋتۋ – ءچانيۇي» دەگەنى: «ءتاڭىردىڭ قۇتى قونعان – ءچانيۇي» دەگەن ءسوز. قازىرگى تاريحشىلار وسىدان بارىپ «تاڭىرقۇتتى» ءچانيۇي لاۋازىمىنىڭ بالاماسى دەپ ءجۇر. بۇل دا قاتە. دۇرىسى «ءچانيۇي» ءسوزىنىڭ بالاماسى «تارحان». بۇنىڭ نەگە ولاي ەكەنى جوعارىداعى ەڭبەكتە جان-جاقتى تۇسىندىرىلگەن.

– سوڭعى كەزدە « ۇلى دالا» دەگەن­دى كوپ ايتىپ كەتتىك. بۇل ءوزى گەوگرا­فيا­لىق اتاۋ ما، الدە...

– بۇل جان-جاقتى ۇعىم. اۋەلى، گەوگرا­فيالىق اۋقىمىن انىقتاپ الا­يىق. ۇلى دالا دەگەنمىز شىعىسى – حينگان تاۋ جوتالارىنان باستالىپ، باتىسى – كارپات تاۋ جوتالارىنا بارىپ تىرەلەتىن، وڭتۇستىگى – گيمالاي، پامير، ەرەنقابىرعا، يران ءۇستىرتى، كاۆكاز سەكىل­دى ءىرى تاۋ تىزبەكتەرىمەن كومكەرىلىپ، ءسولتۇس­تىگى – تۋندرانىڭ قالىڭ جىنىسىمەن جيەكتەلگەن وراسان الىپ ايماق. بۇل دالا­داعى تىرشىلىكتى بۇدان شامامەن 14 مىڭ جىل بۇرىن توپان سۋ اپاتى جويىپ جىبەر­گەن. يەن قالعان الىپ دالاعا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ بۇگىنگى كىشى ازيادان اس تايپاسىنىڭ ادامدارى قونىس تەپكەن.

الەم حالقىنىڭ دەنى وسى اس تايپاسىنان تارايدى. «ازيا» اتاۋىنىڭ ءوزى «اس» جانە «ۇيا» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. اس – تايپانىڭ اتاۋى. ۇيا – كونە تۇرىك ءسوزى: «ءۇي»، «باسپانا»، «مەكەن» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سوندا «ازيا» استاردىڭ مەكەنى بولىپ شىعادى. ۇيانىڭ «ءۇي» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىنە «اكادەميا» ءسوزىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. مۇنداعى «اكادەم» گرەكتىڭ ورتا داۋلەتتى ادامىنىڭ ەسىمى. قۋعىننان افيناعا كەلگەن اتاقتى پلاتون وسى اكادەمنىڭ ءۇيىن ساتىپ الىپ، وندا دارىستەرىن جۇرگىزگەن. شاكىرتتەرى ءدارىس الاتىن ءۇيدى بۇرىنعىسىنشا «اكادەمنىڭ ءۇيى» دەپ اتاعان. وسىدان بارىپ اكادەمنىڭ ءۇيى كەيىن الەم حالىقتارىنىڭ ۇعىمىنداعى ءبىلىم ورداسى – اكادەمياعا اينالعان.

– ەندى « ۇلى دالا وركەنيەتى» دەگەنگە توقتالىپ وتسەڭىز؟

– بۇل سۇراق ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپ­تىڭ وزەگى. قىسقاشا ايتقاندا، ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا «اراتتا» وركەنيەتى تۇر. اراتتا «ارى» جانە «اتتا» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. مۇنىڭ «ارى»-سى «ءارى»، «الىس»، «اۋلاق» دەگەن ۇعىم­دى بىلدىرەدى. ال «اتتا» ءسوزى «ىلگەرى ادىمدا»، «العا باس» دەگەن ۇعىمدا. سوندا «ارى – اتتا» اتاۋى ىلگەرى كەتكەن، العا باسقان ەلدىڭ اتاۋى بولىپ شىعادى. ەكى داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلۋىنەن «ى» دىبىسى ءتۇسىپ قالىپ، «ارى-اتتا» ايتى­لۋدا «اراتتا» بولىپ كەتكەن. بۇل اتاۋ وسى كۇيىندە شۋمەر جازبالارىندا كەزە­دەسەدى.

– «اراتتا» ۇعىمى شۋمەر جازبا­لا­­رىندا بار دەدىڭىز بە؟

– شۋمەرلەردىڭ بىزگە جەتكەن بەس داستانى­نىڭ بارلىعىندا «اراتتا» جايلى ايتىلادى. بىراق بۇل جەر وتە الىس، جەتى تاۋدان اسىپ، جەتى دالانى باسىپ بارادى، ونىڭ تۇرعىندارى ات مىنەدى دەيدى. شۋمەرلەر اراتتادان لازۋريت تاسىن الاتىن بولعان. ال «گيل­گا­مەش» داستانىندا ولاردىڭ اتا-باباسى ۇلى دالانىڭ «كەڭگىر» دەپ اتالاتىن جۇرتتان ەكەنى ايتىلادى. وسىعان قاراعاندا ارقانىڭ سان سالالى اتاقتى كەڭگىر وزەنى سول ءبىر كونە جۇرتتان قال­عان ءبىر بەلگى بولسا كەرەك.

– ءسىز وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەگەندەگى ماقسا­تىڭىز – قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ-تۇقيا­نىن انىقتاۋ ەمەس پە؟

– ارينە. تاريحشىلار قازاقتىڭ ەجەلگى تاريحىن جازبا دەرەككە ىلىككەن ساتىنەن باستاپ زەرتتەپ ءجۇر. مىسالى، قازاقتى تۇپتەگى تۇرىكتەر دەسەك، رەسمي تاريح ونى VI عاسىردان باستايدى. بۇل تۇرىك اتاۋىنىڭ العاش 545 جىلى ۆەي پاتشا­لىعىنىڭ جىلناماسىنا ىلىككەن جىلى.

– شىنىمدى ايتسام، بىلايعى وقىرماندى قويىپ مەنىڭ ءوزىم ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز­بەن جەتە تانىس ەمەس ەكەنمىن. مۇنى ناسيحات­تىڭ جوقتىعىنان دەپ ويلاي­مىن. سىزشە قالاي؟

– مەنىڭ جازعان دۇنيەلەرىم حالىققا ءالى جەتكەن جوق. ءسىز ايتقانداي، ناسيحات جوق. «كىتاپ وقىمايدى» دەپ وقىرماندى كىنالايمىز. ولاي ەمەس، وقىرمانعا كىتاپ جەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە تيراج از. بۇرىن كىتاپ 30-100 مىڭ داناعا دەيىن شىعۋشى ەدى. قازىر ءبىر-ەكى مىڭ عانا. مەنىڭ تاريح تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ، ۇزبەي ىزدەنىپ جۇرگە­نىمە جارتى عاسىرداي بولدى. زەرت­تەۋ­لە­رىمدە رەسمي تاريحتا جوق جاڭا ويلار كوپ. كوبىنە رەسمي مويىندالعان كوز­قاراستىڭ قاتەلىگىنە باستى نازار اۋدا­رامىن، ونىڭ بۇرىس-دۇرىسىن دالەل­دەيمىن. وسىنى حالىق بىلمەي جاتىر. العاش رەت ايتىپ وتىرمىن، مەنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىمدە الەمدىك جاڭا­لىققا تاتيتىن 35 كونتسەپتسيالىق تۇجىرىم بار. وسىنىڭ بىردە-بىرەۋىنە تاريح­شىلار تاراپىنان تالداۋ جاسالمادى. تۇنجىراعان ۇنسىزدىك.

– الدا قانداي ماقسات-جوسپا­رى­ڭىز بار؟

– قولجەتىم جەردەگى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا ۇسىنىس جاساپ: «سەندەر ماعان تاريحقا ىنتاسى بار بىرنەشە بالا بەرىڭدەرشى. بىلەتىنىمدى ۇيرەتەيىن. ۇستازدىق مەكتەپ قالىپتاستىرايىن» دەمەك­پىن. ويتكەنى، عىلىم شاكىرت ارقىلى داميدى. قىسقاسى، جاسامپاز قابى­لەتى بار قولقانات تاربيەلەسەم دەگەن وي. جاسىم دا ۇلعايىپ، ءبىراز جەرگە كەلىپ قالدى. كوزىمنىڭ تىرىسىندە مامان تاريحشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەڭبەكتەرىمدى جىلىكتەپ، جىكتەپ، دۇرىس-بۇرىسىن انىقتاپ، عىلىمي باعا بەرىلسە عوي، شىركىن. وسىنى كورمەي وتەم بە دەپ قورقامىن.

اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى،

    «Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

تولەم الۋعا – Telegram-بوت

قوعام • بۇگىن، 08:05

پەتروپاۆل كارانتينگە جابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:00

قارجى حالىققا باعىتتالادى

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:53

قۇپتارلىق قادام

پارلامەنت • بۇگىن، 07:47

مەشىتتە بەتپەردە تسەحى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:35

ەلگە پايداسى تيگەن ادام جاقسى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:30

ءىشىنارا شەكتەۋ ەنگىزىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:30

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار