ارينە نارىق زامانىندا ءار ازاماتتىڭ جاقسى تابىس تاۋىپ, باقۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە ەشقانداي كەدەرگى جوق. تابىستىڭ مول بولۋى قىزمەتكەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى انىق. الايدا, ەل ءىشىندە تابىسى تومەن, الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءالسىز توپتار بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت كوپ بالالى وتباسىلار مەن انالارعا قامقورلىق جاساۋدى مىقتاپ قولعا الىپ وتىر. سونىمەن قاتار جالاقىسى تومەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان ەمەس.
مەملەكەت بيۋدجەت سالاسىنىڭ تومەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارىن كوتەرۋدى 1 ماۋسىمنان باستاماق. بۇل جايىندا جۋىردا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان بولاتىن. «مەن بيۋدجەت سالاسىنىڭ تومەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقىلارىن ءبىر اي بۇرىن – 1 ماۋسىمنان باستاپ كوتەرۋدى تاپسىردىم. اتالعان شارا ميلليوننان استام قىزمەتكەردىڭ ومىرىنە وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى رەسپۋبليكالىق قالالار مەن وبلىس اكىمدەرى قاتىسقان كەڭەستە.
جالپى, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 115,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. 2020-2021 جىلدار ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن 234,4 ملرد تەڭگە بولىنبەك. قىسقاسى, ماۋسىمنان باستاپ جالاقىسى تومەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسى 30 پايىزعا كوبەيەدى. بۇل مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنا دەگەن ۇلكەن قولداۋى.
وسى تۇستا تاعى ءبىر كومەكتى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ارينە, بۇل بيىل كوتەرىلگەن ماسەلە ەمەس, بىلتىر ايتىلعان. ەلباسىنىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» دەپ اتالاتىن ۇندەۋىنىڭ ەكىنشى تارماعىندا «جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ» باستاماسى كوتەرىلگەن. بۇل دەگەنىڭىز 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى كولەمدە, ياعني 63125 تەڭگەگە دەيىن جالاقى الاتىن ازاماتتارعا سالىق جەڭىلدىگى جاسالدى دەگەن ءسوز. بيىلدان باستاپ وسى كولەمدەگى جالاقى الاتىن ازاماتتار بۇرىنعىداي 10 پايىز ەمەس, 1 پايىز عانا سالىق تولەيدى. مۇنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر تەتىگى ەدى. بۇل قولداۋ 2 ملن ادامدى قامتىعان-دى. ياعني, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 8,7 ملن ادامنىڭ 22 پايىزىن قۇراعان. ال بيىلعى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ سيپاتى بولەك. مۇندا بيۋدجەت ەسەبىنەن جالاقى الاتىنداردىڭ تابىسى وسەدى. ماسەلەن, مەديتسينا سالاسىنداعى اناعۇرلىم سۇرانىسقا يە 29 مىڭ دارىگەردىڭ جالاقىسى 108 مىڭنان 140 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسەدى. سالاداعى 225 مىڭ قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلەدى. ورتا مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ ايلىعى 76 مىڭنان 99 مىڭعا, كىشى مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى 48 مىڭنان 63 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلەدى. مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى وزگە قىزمەتكەرلەر بۇرىن 86 مىڭ تەڭگە الىپ جۇرسە, 1 ماۋسىمنان باستاپ 113 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. بۇل ءبىر عانا سالادان كەلتىرگەن مىسال. ودان بولەك, ازاماتتىق قىزمەتشىلەر, الەۋمەتتىك قورعاۋ, سپورت, اۋىل شارۋاشىلىعى ءتارىزدى سالالار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى وسەدى. بۇل قاتارعا جۇمىسكەرلەر, قوسالقى پەرسونال, اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى دە كىرەدى.
ايتپاقشى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, جالاقىسى وسەتىن ازاماتتاردىڭ قاتارىنا اتقارۋشى ورگانداردىڭ تومەنگى ساتىداعى قىزمەتكەرلەرى دە كىرەدى. بۇل ساناتقا اۋىلدار مەن اۋدانداردا, وبلىستا جۇمىس ىستەيتىن 78 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشى كىرەدى. ولاردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا وسپەك. ماسەلەن, وبلىستا اتقارۋشى ورگانداردا قىزمەت ىستەيتىن جەتەكشى مامان قازىر 82 مىڭ تەڭگە الىپ جۇرسە, 1 ماۋسىمنان باستاپ ونىڭ ەڭبەكاقىسى 107 مىڭعا جەتەدى. اۋىلداعى ماماننىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىسى 81 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
قىسقاسى, مەملەكەتتىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋ شارالارى كەشەندى سيپاتقا يە بولدى. بىلتىر «7-20-25» باعدارلاماسى, سالىق جەڭىلدىگىن جاساۋ, ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ كولەمىن ارتتىرۋ, ايماقتاردى گازداندىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلسا, بيىل اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كولەمى ارتتىرىلدى. كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىن 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر سالۋ ءىسى باستالدى. پاتەرلەردىڭ الدىڭعى لەگى مامىر ايىنان باستاپ بەرىلەدى. جاستارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءتۇرلى باعدارلامالارىنا 60 مىڭنان استام جاس ازاماتتى تارتۋ كوزدەلگەن. مۇنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى جان-جاقتى سيپاتتا, ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارا ەكەنىن بايقاتىپ وتىر.
دەسەك تە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى كوپ جاعدايدا زاڭبۇزۋشىلىقتارعا سوقتىرۋدا. مىسالى, جىل سايىن الەمدە اكىمشىلىك جازاعا 110 مىڭنان استام شەتەلدىك تارتىلاتىن بولسا, ولاردىڭ 10 مىڭعا جۋىعى ەلىنە قايتارىلادى, ال قۇقىق بۇزعانداردىڭ 30 مىڭىنىڭ ەلدە بولۋ مەرزىمى توقتاتىلادى. ال ميگراتسيالىق زاڭنامانى بۇزۋدا قازاقستاندا 2018 جىلى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ 52 696-سى وزبەكستاندىق بولسا, ولاردىڭ 7690-ى ەلدەن شىعارىلعان, ال 917 قىرعىزستان ازاماتىنىڭ 163-ءى, تاجىكستاننان جۇمىس ىزدەپ كەلگەن 2525 ميگرانتتىڭ 533-ءى ەلدەن شىعارىلدى.
بۇگىندە قازاقستاندى ءترانزيتتى ءدالىز رەتىندە قاراستىراتىن ميگراتسيالىق تاۋەكەلدى توپتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋىنىڭ ءناتيجەسىندە رەسەي, بەلارۋس, وزبەكستان, قىرعىزستانمەن بىرقاتار رەادميسسيا كەلىسىمدەرى جاسالدى.
قازاقستاندىقتارمەن قاتار شەتەلدىكتەردىڭ دە مىندەتتى تىركەلۋىن قاراستىراتىن «داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنومدى ءتىركەۋ تۋرالى» زاڭى ازىرلەندى. ءتيىستى قۇقىقتىق قۇجات 2021 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن بولادى.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ميگراتسيالىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس اتالعان قۇجاتتا بەكىتىلگەن تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ ەڭبەك نارىعىنداعى ناقتى جاعدايلاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ بارىسىندا بىلىكتىلىگى جوعارى جانە كاسىبي دەڭگەيى تومەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ارا سالماعى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, ەڭبەكاقىسىنا قاتىستى شارتتار, سونداي-اق ءۇي شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ قۇقىعى, ت.ب. شارالار قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار الماتىدا ەڭبەك ميگرانتتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 20-دان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى.
الەمدىك ميگراتسيا ۇزدىكسىز ءارى تاۋەكەلدى ۇدەرىس بولعاندىقتان قازاقستان ءۇشىن ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيانى باقىلاۋدا ۇستايتىن زاڭنامالاردى تۇراقتى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى سالا ماماندارى. بۇگىندە قازاقستان دا بىلىكتى ماماندار تاپشى ەلدەر قاتارىندا. Finprom.kz دەرەكتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, وتكەن جىلى ەلدەن ەڭبەككە جارامدى 22,7 مىڭ مامان كەتكەن بولسا, ولاردىڭ 7,4 مىڭىن – تەحنيكالىق, 3,9 مىڭىن – ەكونوميكالىق, 2,5 مىڭىن پەداگوگيكالىق سالانى مەڭگەرگەن ماماندار قۇرايدى. شەكارا اسىپ كەتكەندەردىڭ 90,2 پايىزى تمد ەلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە رەسەيگە تۇراقتاعان. قالعان 9,8 پايىزى گەرمانيا, اقش جانە يزرايلگە كەتكەن. الايدا بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن ەلگە كەلگەندەردىڭ ۇلەسىمەن تولتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ماماندار ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە باسا نازار اۋدارىپ, الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جاستاردى قولجەتىمدى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اۋىل-ايماقتاردى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
الماتى
