كەشەنگە العاشقى بولىپ عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزگەن وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, تانىمال تاريحشى-ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ, اتالمىش كەشەن نەوليت داۋىرىنە جاتاتىن ەڭ كونە جادىگەر ەكەنىن انىقتاعان. ءبىر عاجابى ۇڭگىردىڭ توبەسىندە كۇندىز جارىق تۇسەتىن, تۇندە جۇلدىزدار كورىنەتىن پوشىمى جۇرەك ءتارىزدى ۇلكەن تەسىك بار.
ونى جەرگىلىكتى ورىس اقىنى ەۆگەني كۋرداكوۆ «الەمنىڭ جۇرەگى» دەپ اتاسا, ولكەتانۋشى ساعدىي قاپاس ۇلى «شاڭىراق-جۇرەك» دەگەن اتاۋ بەرىپتى. وسىنداعى شاڭىراق-جۇرەكتەن تاس ۇڭگىرگە جارىق نۇر-ساۋلە قۇيىلىپ تۇرادى. كەشەندى كورۋگە الىس-جاقىننان تۋريستەر وتە كوپ كەلەدى.
كوپتەگەن زەرتتەۋشى, بۇل جەردە ەرتە زاماندا ماۋسىمدىق كۇنتىزبەلىك ءجون-جورالعىلار وتكىزىلىپ, سونىمەن قاتار جۇلدىزدارعا استرونوميالىق باقىلاۋ جاسالىپ, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىن جانە توقىراۋىن بەلگىلەپ وتىرعان دەيدى.
اۋىل اقساقالدارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇرىندارى ەل-جۇرت كۇن ساۋلەسى ۇڭگىردىڭ ءدال ورتاسىنا تۇسكەن ساتتە ناۋرىز مەيرامى كەلگەنىن بىلەتىن بولعان. سول سياقتى جارتاستاردىڭ بىرىندە جاساندى تەسىك بار. وسى تەسىككە كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن ناۋرىز كۇنى سۋ قۇيسا, ساۋلەسى جوعارعى تەسىككە شاعىلىپ تۇراتىن بولعان. بۇل دا سول ناۋرىز مەيرامى كەلگەنىن حابارلايتىن تاعى ءبىر دەرەكناما ءتارىزدى.
ۇڭگىر قابىرعاسىندا قىزىل كۇرەڭ وحرامەن سالىنعان سۋرەتتەر بار. سۋرەتتەردىڭ مازمۇنى كۇردەلى. اينالاسىندا ءارتۇرلى يرەك سىزىقتار, نۇكتەلەر, ءۇشبۇرىشتار, ءتورتبۇرىشتار جانە ادامدار, ءۇش-ءتورت كۇركە بەينەلەنگەن. «بۇل بەينەلەر ارقىلى ەرتە زاماننىڭ ادامدارى استرونوميالىق باقىلاۋ جۇرگىزگەن» دەيدى عالىمدار.
كاسىبي مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقباۋىر ۇڭگىر-كەشەنىندە ەرەكشە ەنەرگيا گەنەراتورى بار. بۇل قۇبىلىس ناۋرىزدىڭ 22-ءسى نەمەسە 22 قىركۇيەك كۇندەرى ەرەكشە بايقالىپ تۇرادى ەكەن.
دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
