بالقان تۇبەگىندە ۇيىمداسقان وسى مەملەكەت ەجەلدەن قيىن تاعدىرلى ەلدەردىڭ ءبىرى. تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتەتىن بولساق, وعان كوزىمىز جەتە تۇسەدى. ونىڭ اۋماعى 350 جىلداي وسمان يمپەرياسىنىڭ قولاستىندا بولدى, ال ءحVىى عاسىردا سولتۇستىك اۋماعى اۋستريا-ۆەنگريا يمپەرياسىنا قارادى. سەربتەردىڭ ءتىلى دە, ءدىنى دە, ءدىلى دە ورىسپەن جاقىن, تۋىسقان حالىقتار. 1878 جىلى وسمان يمپەرياسىنا قارسى ورىس ەرىكتىلەرى قاتىسقان كوتەرىلىستىڭ ارقاسىندا سەربيا ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. 1912-1913 جىلدارى ول بالقان تۇبەگىندە باسقا ەلدەردەگى «سەربتەردى قۇتقارۋ» سىلتاۋىمەن ورىس يمپەرياسىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ, ءوزىنىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ ماقساتىنداعى ۇرىستار جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوسوۆانى, ماكەدونيا مەن چەرنوگوريانىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە قاراتىپ الدى. سەربيانىڭ كۇشەيىپ, جان-جاعىنا كوز الارتا باستاعانى باسقا ەلدەردەگى ۇلتشىلداردىڭ دا قانىن قىزدىرا تۇسكەن. سونىڭ ءبىرى, 19 جاستاعى بوسنيالىق سەرب گ.پرينتسيپ ساراەۆو قالاسىنا, ءوزىنىڭ قولاستىنداعى ەلىن ارالاۋعا كەلگەن اۋستريانىڭ ەرتسگەرتسوگى فرانس فەرديناند پەن ونىڭ ايەلى سوفيا حوتەكتى ءولتىردى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋ سەبەبى وسى. كسرو تاريحى بۇل وقيعاعا ءمان بەرگىزبەي, ونى سىنىققا سىلتاۋ دەپ وقىتىپ كەلگەنىمەن, ناق وسى قاندى وقيعا ۇلكەن سوعىسقا سوقتىردى.
الايدا ەلدىڭ قالىڭ حالقى سەربتەر تاراپىنان مۇندا دا شوۆينيستىك ساياسات جۇرگىزىلىپ, باسقا ەتنوستاردىڭ, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە, مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني دامۋىنا كوپ كەسەلدەر كەلتىرىلگەن. سوندىقتان دا سەربيالىقتارعا قارسى وشپەندىلىك وتى يۋگوسلاۆيا حالىقتارىندا ۇزاق جىلداردان بەرى ءورشىپ جاتتى. ەلدىڭ كوسەمى ي-ب.تيتو ولگەننەن كەيىن ونىڭ ورنىندا قالعاندار مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي المادى. بۇعان سوتسياليستىك جۇيەنىڭ كۇيرەۋى, ۇلتتىق ورلەۋدىڭ كۇش الۋى دا كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. 1990 جىلى يۋگوسلاۆيا وداقتاس رەسپۋبليكالارىندا بولعان سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە ورتالىقسىزدانۋ مەن ۇلتتىق ورلەۋدى جاقتايتىندار جەڭىسكە جەتتى. وسىنىڭ ءوزى ءبىر ورتالىقتى قالايتىندارمەن قايشىلىقتارعا سوقتىرىپ, اقىرى ساياسي داعدارىسقا ۇلاستى. سەربيا پرەزيدەنتى, ۇلتشىل سلوبودان ميلوشەۆيچتىڭ كۇشكە سۇيەنگەن ساياساتىنا, قانتوگىستەرگە قاراماستان 1991 جىلى سىرتقى دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ قولداۋىمەن حورۆاتيا, سلوۆەنيا, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا جانە ماكەدونيا رەسپۋبليكالارى ءبولىنىپ شىعىپ, ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالادى. يۋگوسلاۆيانىڭ اتىنا يە بولىپ سەربيا مەن چەرنوگوريا عانا قالعان ەدى, سوڭعىلارىندا 2006 جىلى بولعان رەفەرەندۋمنىڭ شەشىمىمەن ولار دا تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ كەتتى. ەندى ەلدى يۋگوسلاۆيا دەپ اتاۋدىڭ رەتى جوق-تى, سوندىقتان قازىر ول سەربيا دەپ اتالادى.
كوسوۆو سەربيانىڭ اۆتونومدى ولكەسى بولاتىن. مۇندا تۇراتىن نەگىزگى حالىق الباندار. ولار سەربتەر تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن شوۆينيستىك ساياساتقا ەجەلدەن قارسىلىق ءبىلدىرىپ, دۇركىن-دۇركىن شەرۋلەرگە شىعىپ تۇراتىن. بيلىك باسىنا س.ميلوشەۆيچ كەلگەننەن بەرى شوۆينيستىك ساياسات ءتىپتى ءورشىپ كەتتى. ول 1989 جىلى جالپى سەربيا بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزىپ, اۆتونوميانىڭ قۇقىقتارىن بارىنشا شەكتەۋگە قول جەتكىزدى. ارينە, بۇل كوسوۆالىقتاردى ءتىپتى اشىندىردى. ولار قارسىلىق اكتسيالارىن ۇيىمداستىرىپ, جاپپاي تولقۋلارعا شىعىپ تۇردى. 1991 جىلى رەفەرەندۋم وتكىزىپ, 99 پايىز تۇرعىنداردىڭ قولداۋىمەن تاۋەلسىز كوسوۆو رەسپۋبليكاسىن دا جاريالاعان. وزدەرىنىڭ پرەزيدەنتىن سايلاپ, كوسوۆانى قۇتقارۋ ارمياسىن دا قۇردى. مىنە, وسى كەزدەن سەربتەر مەن مۇسىلماندار اراسىندا سوعىس باستالعان. يۋگوسلاۆيا ارمياسىنىڭ بەيبىت تۇرعىنداردى قىرىپ-جويۋعا جول بەرىپ جاتقانىن كورگەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اشىنعان ءۇنى قاتتى ەستىلىپ جاتتى. ميلوشەۆيچ ەشكىمنىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, قاندى ارەكەتتەرىن جالعاستىرا بەردى. اقىرى بۇل ىسكە 1999 جىلى ناتو-نىڭ ارالاسۋىنا تۋرا كەلىپ, جوعارىدا ايتقان بومبالاۋ باستالدى. ونىڭ ناتيجەسىن جوعارىدا جازدىق. سەربيا وكىمەتى بۇۇ-نىڭ قارارىمەن كەلىسۋگە ءماجبۇر بولعان سوڭ بومبالاۋ توقتاتىلىپ, ايماقتى ۋاقىتشا باسقارۋ حالىقارالىق قوعامداستىق ۇيىمىنا بەرىلدى. وسىدان كەيىن كوسوۆو پارلامەنتىنە سايلاۋ وتكىزىلدى. ودان ءارى كوپشىلىك داۋىس العان پارتيا پرەزيدەنتتى سايلادى. 2008 جىلدىڭ 17 اقپانىندا كوسوۆونىڭ پارلامەنتى ونى تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالادى. بۇعان سەربيا جاعى قارسى بولعانىمەن, گااگاداعى حالىقارالىق سوت 2010 جىلدىڭ 22 شىلدەسىندە ونى زاڭدى دەپ تاپتى. قازىر الەمنىڭ 100-دەن ارتىق مەملەكەتى ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان.
جالپى وتكەنىنە 20 جىل تولعان بۇل وقيعا شىعىس ەۋروپاداعى جاعدايدى كۇرت وزگەرتكەن قاقتىعىستىڭ ءبىرى بولدى. البان حالقىنا قارسى جۇرگىزىلگەن قىرعىن توقتادى. ارتىنان حالىقارالىق تريبۋنال يۋگوسلاۆيا قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىنىڭ البان حالقىن قىرۋعا باعىتتالعان «ادامزاتقا قارسى قىلمىسىنىڭ» بولعانىن راستادى. ارينە, ناتو كۇشتەرى دە تەك اسكەري نىسانداردى عانا ەمەس, ازاماتتىق نىسانداردى دا قوساق اراسىندا بومبالاعان. سونىڭ كەسىرىنەن 1700-دەي بەيبىت تۇرعىن قازا تاپقان, ونىڭ ىشىندەگى 400-گە جۋىعى بالالار. سونىمەن بىرگە 10 مىڭداي ادام ءتۇرلى جاراقات العان. ال يۋگوسلاۆيانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى س.ميلوشەۆيچ 2001 جىلى ۇستالىپ, گااگاداعى حالىقارالىق تريبۋنالعا بەرىلدى. ول سوت پروتسەسى بارىسىندا 2006 جىلى جۇرەك تالماسىنان كوز جۇمدى. الايدا ميلوشەۆيچتىڭ ءولىمى دە الەمدە ءبىراز شۋ شىعاردى. ونىڭ اۋرۋدان قايتىس بولعانىنا كۇمانمەن قاراعاندار از بولمادى. اتالعان اقپارات تاراعان كەزدە سەربيا مەن چەرنوگوريا ۇكىمەتى ونى ءوز جەرىندە جەرلەۋدەن باس تارتتى.
بۇل سوعىس تەك ادام شىعىنىن عانا ەمەس, سونداي-اق ايماققا ەكونوميكالىق داعدارىس اكەلدى. سەربيالىقتار بومبالاۋ پروتسەسى يۋگوسلاۆيا-سەربيا ەكونوميكاسىنا 29,6 ملرد دوللار شىعىن اكەلگەنىن جازادى. سەبەبى اۋە شابۋىلدارىنان 50 كوپىر, 89 زاۋىت-فابريكا, 14 اەرودروم, 48 اۋرۋحانا, 70 مەكتەپ, 120 ەنەرگەتيكا وبەكتىسى زارداپ شەككەن. جارتى ميلليون حالىق جۇمىسسىز قالدى. وسىنشاما قۇربان, شىعىن جانە باسقا دا قايعى-قاسىرەت كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن اسكەري وفيتسەرلەردىڭ تاريحي كۇرمەۋدى شەشە الماي, ونى قايتا وعان وت سالىپ, ۇدەتۋىنىڭ كەسىرىنەن بولدى دەسەك, ارتىق ەمەس.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
