– بولوت اعا, قۇندىلىقتار قۇلدىراعان زامان بولدى بۇل. مۇنىڭ سەبەبىن «قوعامدىق فورماتسيا اۋىسقان كەزدەگى زاڭدى قۇبىلىس» دەپ تۇسىندىرەتىندەر كوپ. كينودان, رۋحانيات الەمىندە باعىتىمىزدان, بارىمىزدان ايىرىلىپ قالعان جوقپىز با ءوزى؟
– عىلىمي تىلدە مۇنى ابەرراتسيا دەيدى. ءسىز ايتقان فاكتورلاردى تەك قازاق پەن قىرعىز عانا باستان كەشىپ جاتقان جوق. مۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ كەرى جاڭعىرىعى دەۋگە بولاتىن شىعار. مەملەكەتتىك اپپارات وتكەننىڭ قۇندىلىعى مەن بۇگىنگى كوزقاراستىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ كەتۋى ءۇشىن, قوعامدىق سانا ونى قورىتىپ, قابىلداۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىستار ىستەۋ كەرەك ەدى.
باسقاشا ايتقاندا, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ماتەريالدىق كوزقاراس ىعىستىرىپ شىعاردى. رەجيسسەرگە جاقسى كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن يدەيانى اسپاننان الۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز كينو جاساعاندا ونىڭ قوعامعا اسەرىن ويلادىق. مىسالى, «قاسقىردىڭ اپانىن» كورگەن جاس «مەن ناشا تاسىمالداۋشى بولمايمىن» دەپ وي تۇيسە, ماقساتتىڭ ورىندالعانى.
قازىر ءبارى باسقاشا بولىپ كەتتى. رەجيسسەرلەر اراسىنداعى ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالدى. 20-30 جىلدىق باي تاجىريبەسى بار رەجيسسەر ءوزىنىڭ تاجىريبەسىن جۇمسايتىن ورتا تاپپاسا, جاس رەجيسسەردە تالىمگەر ۇستاز بولماسا, قارجىلاندىرۋشى كوز بولماسا, جاقسى كينو قايدان شىعادى؟! جاس رەجيسسەرلەرگە قاراپ, ولاردىڭ جاسىنداعى ءوزىمدى ىزدەيمىن. سولاردىڭ باسىندا جازىلعان, تۇسىرىلگەن دۇنيەلەردى ىزدەيمىن. مەملەكەتكە كينونىڭ التىن قورجىنىن كلاسسيكالىق تۋىندىلارمەن تولىقتىراتىن تالانتتار كەرەك. سوڭعى 15-20 جىلداعى كينولاردىڭ ىشىنەن ويدان شىققاندارى از. ەسىمە تۇسىرە الماي وتىرمىن.
ء«بىز جاس ۇرپاقتى قانداي كينومەن تاربيەلەيمىز, ولار ەكراننان قانداي كينو كورەدى» دەگەن وي جانىما جاي تاپتىرمايدى. كومپيۋتەردىڭ جاساندى كورىنىستەرى, وبراز بەن جان دۇنيەسىن ۇيلەستىرە الماعان ءارتىس. مۇنىڭ ءبارى كينونى ءوزىنىڭ باستاپقى تۇنىعىنان الىستاتىپ جىبەرگەندەي بولىپ كورىنەدى.
– بۇگىنگى كينوعا نە جەتپەيدى؟
– بۇگىنگى كينوعا تالانت پەن جۇيەلىلىك جەتىڭكىرەمەي تۇر. كينويندۋستريا پارتيزاندىق دەڭگەيدە. تالانتتى رەجيسسەرلەر جەكە-دارا ارەكەت ەتەتىنىن جوعارىدا ايتتىم. قىرعىز كينوسىنىڭ پروبلەماسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشەتىن, كينەماتوگرافيالىق ءۇردىستى جۇيەلەيتىن كەز كەلدى. بۇلاي جالعاسا بەرسە, ءبىز قىرعىز كينوسىنىڭ التىن ءداۋىرى تۋرالى تەك وتكەن شاقپەن عانا سويلەيتىن بولامىز.
– سىزدە باي تاجىريبە بار. كسرو كەزىندە ستسەناري نەمەسە اكتەر قالاي تاڭدالاتىن, ىرىكتەۋ قالاي وتەتىن ەدى؟
– اۋەلى كسرو مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىنىڭ سۇزگىسىنەن, سونان كەيىنگى پروتسەستە سىناقتان ءوتىپ كەلگەن ادامداردى باسقا ينستانتسيادا سىناقتان وتكىزەدى. بۇل مىندەت ستسەناريستىڭ قۇزىرەتىندە بولاتىن. وسىلاردىڭ بارىنەن ىرىكتەلىپ شىققاندار عانا كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنا جىبەرىلەدى. كەيدە كينودا قىزىق-قىزىق ۇستانىمداردى بايقاپ قالامىن. مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا تۇسىرىلگەن كينونى كينوپروكاتقا شىعارۋعا تەك مەملەكەت قانا مۇددەلى. كينونىڭ جولىن بايلاپ تۇرعان كەدەرگى وسى. ءتۇسىرۋشى توپتىڭ مىندەتى – كينو ءتۇسىرۋ, اكتىگە قول قويۋمەن عانا شەكتەلىپ قالعان. قازىرگى كينوعا ونىڭ ءساتتى شىعۋىنا مۇددەلى توپتاردىڭ ىقىلاسى كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر.
– ءسىزدىڭ رەسەيلىك دوسىڭىز نيكيتا ميحالكوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا: «جامان اكتەر بولمايدى, ساۋاتسىز رەجيسسەر بولادى» دەپتى. رەجيسسەردىڭ نەمەسە ستسەناريستىڭ شەبەرلىگى اكتەردىڭ كەم-كەتىگىن تولىقتىرىپ, ونى باسقا, كوپكە رەجيسسەردىڭ بەلگىسىز قىرىمەن جارقىراتىپ الىپ شىعۋ مۇمكىن بە؟
– كينوعا قاتىسقان اكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى رەجيسسەردىڭ موينىندا. ونىڭ ميى, بۇل رەتتە ميلليون دەرەكتى سىيعىزا الاتىن بازا ءتارىزدى. اكتەردى قاي جەردە قالاي كورسەتۋ, ءتىپتى جارىقتى قاي قىرىنان ءتۇسىرۋ كەرەكتىگىن جۇمىس بارىسىندا تۇيسىكپەن باسقارىپ وتىرماساڭ, ەڭبەگىڭ ەش كەتەدى...
– كەشەگى كەڭەس كينوسىنىڭ جارىق جۇلدىزى سۇيمەنقۇل شوقموروۆتى ۇلكەن كينوعا ءسىز الىپ كەلدىڭىز. بايگەگە قوستىڭىز. تالانتتى تۇلعانى قالاي تاپقانىڭىز تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ايتىلادى.
– كاستينگكە قاتىسقاندار ىشىندە مەن ىزدەگەن كەيىپكەرمەن سىرت كەلبەتى ۇيلەسىپ تۇرعان جاندى كورمەدىم. قيالىمداعى باقتىعۇلدى شارق ۇرىپ ىزدەۋىمە تۋرا كەلدى. ارادا ءبىراز وتكەندە سۇيمەنقۇلدى كەزدەستىردىك. ونىڭ ماماندىعى سۋرەتشى بولاتىن. باستاپقىدا كينوعا تۇسۋگە كوندىرۋ وڭاي بولمادى.
ونى باقتىعۇل رولىنە دايىنداۋعا
1 جىل كەتتى... چوكموروۆ وڭدەلمەگەن جاھۇت تاس ءتارىزدى بولىپ كەلدى دە, بار قىرىمەن جارقىراپ, قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ ءتۇستى...
– ايتۇرعان تەمىروۆانىڭ دا كينوداعى باعىن اشقان ءسىزسىز عوي...
– (ك ۇلىپ) ودان قازاق باۋىرلار زيان كوردى مە؟ قازاقتار ايتۇرعاندى «مەرگەندەر» فيلمىنە تۇسكەننەن كەيىن ء«وزىمىزدىڭ ءاليا» دەپ كەتتى.
– ءسىز – رەجيسسەرسىز, ستسەناريسسىز. كينونىڭ سوڭىندا جۇرگەن ارىپتەستەرىڭىزگە نە كەڭەس بەرەسىز؟
– كينو ءۇشىن ستسەناري – جارتىلاي دايىن ونىممەن بىردەي. ونى كينو الاڭى وزىنە باعىندىرادى, جۇتادى, قايتا وڭدەيدى.
– تۇپكى ناتيجەگە اسەر ەتەتىن فاكتور نە سوندا؟
– اكتەرلەر, قوسالقى كورىنىستەر, قورشاعان ورتا. جازۋشى ويدى جەتكىزەدى, سۋرەتشى فورماسى مەن ءتۇستى ۇيلەستىرەدى. ال اكتەر سەزىمدى بەرەدى. رەجيسسەر وسىنىڭ ءبارىن ۇيلەستىرىپ, ءوزىنىڭ اۆتورلىق ۇستانىمىنا باعىندىرادى.
– كينوستسەناري جازىلىپ جاتقاندا قانداي اكتەردى تاڭداۋ قاجەتتىگىن الدىن الا ءبىلۋ مۇمكىن بە؟ سىنشىلار ستسەناري كەيىپكەرىنىڭ تابيعاتىمەن اكتەردىڭ مىنەزى ۇيلەسۋى ماڭىزدى دەيدى.
– ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل مۇمكىن بولاتىن. ستسەناري جازعان كەزدە كوڭىلىم قۇلاعان اكتەردى كەيىپكەرىمەن سايكەستەندىرۋگە تىرىساتىن ەدىم. جالعىز مەن ەمەس, ءبارى سويتەتىن. سەبەبى بىزدە اكتەرلەر تىم كوپ ەمەس, كوپ بولماعان سوڭ ماڭدايىنان شەرتىپ ءجۇرىپ تاڭداۋ مۇمكىندىگى دە شەكتەۋلى ەدى.
كەيىن «گولليۆۋد» پروديۋسەرلەرىمەن جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە مۇنداي ءادىستىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىندىم. «اكتەرلەرمەن تانىستىرىڭىز, مەن سولاردىڭ بىرىنە لايىقتاپ كينوستسەناري جازايىن» دەگەن ءوتىنىشىمدى تىڭداعان پروديۋسەرىم وعان قاجەتتىلىكتىڭ جوقتىعىن, اكتەرلەردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاڭداۋعا بولاتىنىن ايتتى.
اقش-تىڭ كينويندۋسترياسى كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنە كەيىن كوزىم جەتتى. اكتەرلەردى تەك رەزيۋمە بويىنشا عانا تاڭدايسىڭ. تالانتىنا كۇماندانۋ وندا اقىلعا سىيمايتىن, ءتىپتى ادامنىڭ كۇلكىسىن كەلتىرەتىن نارسە. سەبەبى دارىنسىز, تالانتسىزعا گولليۆۋدتا ورىن جوق. كەزدەيسوق كىرىپ كەتكەندەر وزىنەن ءوزى ىسىرىلىپ قالادى. اكتەر تاڭداعان كەزدە ونىڭ تىلىنە, اتقا وتىرا الاتىندىعىنا, كوزىنىڭ قاراشىعىنىڭ تۇسىنە جانە سالماعىنا عانا باسىمدىق بەرەدى ەكەن.
– «گولليۆۋدتىڭ» دامۋىنا حح عاسىردىڭ 20 جىلدارىنداعى ەكونوميكاداعى داعدارىس, امەريكانىڭ ۇلى قاسىرەتى اسەر ەتتى» دەيدى زەرتتەۋشىلەر. اقش-تا قاتىگەزدىكتەن جيرەنگەن قوعام تازالىقتى كينودان ىزدەپتى. مۇنداي كوزقاراس قازىر دە بايقالادى. ادامدار كينودان تازالىق ىزدەيدى نەمەسە بولمىسىنداعى كەمىستىكتى كينو ارقىلى تولىقتىرعىسى كەلەدى. بۇل دا قايتا اينالىپ سوقپاي قويمايتىن ەۆوليۋتسيا زاڭى ما؟
– مۇمكىن, سولاي شىعار. گولليۆۋدتىڭ جەڭىسى – نۇكتەنى تاپتى. ەكىنشى جەڭىسى – كينونى ساياساتقا تەلۋگە اسىقپادى. كورەرمەندى دايىندادى. قازىر امەريكالىق ارمان تەك اقش-تىڭ عانا ەمەس, الەمدىك يدەولوگيانىڭ شىرماۋىعىنا اينالدى.
بۇل ءبىر فاكتور. اقش – الپاۋىت مەملەكەت. كوممەرتسيالىق جوبانىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ءوزىن ءوزى اقتايدى. ال بىزدەگى بار- جوعى 5-6 ملن ادامنىڭ ىشىندە تەك جاستار عانا كينوعا بارادى, ولار قىرعىزدىڭ ەمەس, «گولليۆۋدتىڭ» كينوسىمەن اۋىزدانىپ وسكەن تولقىننىڭ وكىلدەرى.
قىرعىز كينوسى باتىستىڭ كينوسىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, جاستاردىڭ بەتىن بەرى بۇرۋعا ارەكەتتەنۋ كەرەك ەكەنىن قىرعىزستاندىق جاس رەجيسسەر رۋسلان اكۋننىڭ «سالام, نيۋ-يورك» كينوسى دالەلدەدى.
– ءسىزدىڭ تولقىن باتىستىڭ كينوسىمەن باسەكەگە تۇسپەي-اق الەمگە تانىلعان ەدى..
– تۇسىنەمىن. بۇل بىزگە كۇش الۋ ءۇشىن, قايتا تامىرلانۋ ءۇشىن كەرەك. ءبىز تامىرىمىزدان الىستاپ كەتكەن ءداۋىردى باستان كەشىپ جاتىرمىز. بىزگە بويىمىزدى جيناۋ ءۇشىن, شيرىعۋ ءۇشىن باسەكە كەرەك. جان-جاعىمىزعا قاراسام, كينوسىنىڭ كوشىن بىزدەن وزدىرىپ جىبەرگەن ەلدى كورىپ تۇرعان جوقپىن. سوندىقتان ء بىز ۇلگى الاتىن, بوي تۇزەيتىن ماماندار – باتىس رەجيسسەرلەرى.
– سىزدەر جاساپ كەتكەن كينونىڭ تابىستىلىق فورمۋلاسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءبىز كينوعا كەلگەندە كەز كەلگەن ەسىك اشىق ەدى. كسرو يدەولوگتەرى كينونىڭ قۋاتتى قارۋ ەكەنىن ءبىلدى. كوڭىل قالاعان جانە تابىستىلىعى تۇيسىكپەن سەزىلگەن جوبا قارجىلاندىرىلاتىن. باتىس كينوگەرلەرىمەن باسەكەگە تۇسۋگە جاسىمىز دا, تاجىريبەمىز دە مۇمكىندىك بەردى. كسرو قۇلاپ, قارجىلاندىرۋ توقتادى. الىس-جاقىن كورشىلەرىمىز مەملەكەتتى كينو ارقىلى باسقارۋعا بولاتىنىن ەندى ءتۇسىنىپ جاتىر.
– قازاقستاندا سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز-جىبەگىنىڭ» ءبىراز بولىگى تسەنزۋرانىڭ قايشىسىندا كەتتى. ءسىزدىڭ «قاراش-قاراشىڭىزدىڭ», «قاسقىردىڭ اپانى» نەمەسە «اق كەمەنىڭ» دە كەسىلىپ قالعان جەرلەرى كوپ دەيدى. سوندا كسرو-نىڭ باس يدەولوگتەرى جەكەلەگەن رەسپۋبليكالارداعى ۇلتتىڭ رۋحانياتى تۋرالى تاقىرىپتاردان سانالى, ءينتۋيتيۆتى تۇردە قورىقتى ما؟
– جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ تاريحىن نەمەسە وتكەنىن بەينەلەيتىن تۋىندىلار سۇزگىدەن وتكەنى راس. بىراق «موسفيلم» جىلىنا 55 فيلم ءتۇسىردى. ءبىر نەمەسە ەكى كينونىڭ وتپەي قالۋى كينوگەرلەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا اسەر ەتە العان جوق. «قاراش-قاراش وقيعاسى» 1967 جىلى ءتۇسىرىلۋى كەرەك ەدى. 1968 جىلى ءتۇسىرىلدى. كەيىن دايىن دۇنيەنى قايتا وڭدەدىك. 1969 جىلى عانا جارىققا شىقتى. «قاسقىردىڭ اپانىنىڭ» دا جولى قيىنداۋ بولدى.
– جوسپار بويىنشا «قاراش-قاراشتىڭ» بيۋدجەتى 350 مىڭ سومنان اسپاۋ كەرەك ەدى, ءتۇسىرىلىم كەزىندە وزگەرىستەر ەنىپ, بيۋدجەتى جارتى ميلليوننان اسىپ كەتتى دەيدى. سول راس پا؟
– راس. بىراق كينو ءوزىن ءوزى ءجۇز ەسە اقتادى.
– «قاسقىر اپانىن» 1984 جىلى 22 ملن ادام كورىپتى. تەك 1 جىلعى كاسسالىق تابىسى 100 ملن ءرۋبلدى قۇراپتى. ول كەزدە 1 اقش دوللارى 90 تيىن بولاتىن. «كسرو-نىڭ بىزدە ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلار جوق» دەگەن ەگوسى شىندىقتان جەڭىلىپ قالدى ما؟
– سولاي بولعان ءتارىزدى. لەنتا كەسىلدى. 70 پايىز قايتا وڭدەۋگە ماجبۇرلەدى. سونىڭ وزىندە بۇكىل كەڭەستەر وداعىندا زور تابىسپەن ءوتتى. «ەگەر تىم بولماسا 70 پايىزى ساقتالعان كەزدە كينونىڭ تابىستىلىعى قانداي دەڭگەيدە بولار ەدى؟» دەگەن ويدى سانامدا قوناقتاتۋعا دا قورقامىن.
– كەسىلگەن, جۇلمالانعان كۇيدە جارىققا شىقتى...
– العاشقى كوڭىل كۇيدى سوزبەن جەتكىزۋ قيىن. بەينەبىر ىشتە جاتقان شاراناڭنىڭ مۇگەدەك ەكەنىن ۋلترادىبىستى زەرتتەۋ ارقىلى بىلسەڭ دە, كوزبەن كورسەڭ دە, ونىڭ ومىرگە كەلۋىن تىلەگەن اتا-انانىڭ كوڭىل كۇيى ءتارىزدى. كەسىلگەنىن, ءوزىڭ قالاعان فورمادا شىقپايتىنىن ءبىلدىڭ. «مۇمكىن» دەپ ءبىر قۇدىرەتكە سەندىڭ. بىراق ارمانىڭ ورىندالمادى, سەنى الدادى. جارىمجان بالاڭدى قولىڭا العاندا جۇرەگىڭ قان جىلادى. بىراق ءبارىبىر ىستىق ساعان ول. قيمايسىڭ. مەنىڭ ءحالىم سولاي بولدى, قىزىم. كينونىڭ تابىستىلىعى دا مۇنى سەيىلتە المادى. ارادا جارتى عاسىر وتكەندە اقىرى كوندىكتىم. قابىلدادىم.
– كەيىن «موسفيلمگە» بارىپ, ءفيلمدى قىسقارتىلعان نۇسقامەن قايتا تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بولدى ما؟
– جوق. ەكى كينونىڭ دا ەكرانعا شىعۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن تاسپالارى كوز الدىمىزدا ورتەلدى.
– كينو 1984 جىلى ەكرانعا شىقتى. مۇنداي كەزەڭدى ساياساتتانۋشىلار ء«ولىارا» دەيدى. اسەرى قانداي بولدى؟ 22 ملن كورەرمەندى ارباعان قانداي قۇدىرەت؟
– ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاقسى كينو ءتۇسىرۋ. قوعامنىڭ سەزىمتال نۇكتەلەرىن ءدوپ باسۋ. بىلەتىنىم – 1985-1995 جىلدارداعى وزدەرىن رەكيتيرلەر دەپ ەسەپتەيتىن توپتار باباحانعا تابىندى.
– قازىرگى تسەنزۋرانىڭ قاۋقارىن قالاي باعالايسىز؟
– قازىر قىرعىزستاندا جىلىنا 1 كينو تۇسىرىلەدى. تسەنزۋرا وتكىزبەي تاستادى دەگەن كينونى ەستىگەن جوقپىن. قازىرگى جاستار كينو تۇسىرۋگە دايىندىقپەن بارادى, نە تۇسىرەتىنىن ءبىلىپ بارادى. ەگەر 1 كينو وتپەي قالسا, بۇكىل قىرعىز اكتەرى اش قالاتىن شىعار.
– قازىر تاۋەلسىزبىز. ازات ەلگە تسەنزۋرا كەرەك پە؟
– ءوزىمنىڭ ەگومدى تسەنزۋرادان, بارىنەن بيىك قويسام, تسەنزۋرا كەرەك ەمەس دەر ەدىم. ال ىشكى تۇيسىك كەرەك دەيدى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا, لاس دۇنيەلەر كينوعا ەنىپ كەتتى. ءبىز ونىڭ اسەرىنەن ءالى كۇنگە دەيىن ايىعا الماي كەلە جاتىرمىز. تسەنزۋرا شەكتەن شىعىپ كەتپەۋدى باقىلاۋ ءۇشىن كەرەك.
– 26 جاسىڭىزدا ۇلى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» تۋىندىسىنىڭ جەلىسىمەن كينو تۇسىرەمىن دەگەن نيەتىڭىزگە كۇدىكپەن قاراعاندار ءسىزدىڭ ەلدە دە, ءبىزدىڭ ەلدە دە كوپ بولىپتى. ءسىزدىڭ: «اۋەزوۆ بۇل شىعارماسىن 26 جاسىندا جازعان. ونى 26 جاستاعى بولوت شامشيەۆ قانا تۇسىنەدى» دەگەن جاۋابىڭىز قازىر اڭىزعا اينالىپ كەتتى. «كۇردەلى تاقىرىپتاردى يگەرە المايمىن» دەگەن قورقىنىش بولعان جوق پا سىزدە؟
– مەندەگى باتىلدىققا جاستىق شاقتىڭ ءسىز ايتقان ەگوسى سەبەپ بولعان شىعار. «قاراش-قاراش» – مەنىڭ تولىق مەترلى العاشقى كينوم. پروزادا اۋەزوۆتەن, اكتەرلەردىڭ اراسىنان چوكموروۆتان باسقا ەشكىم كوزىمە تۇسپەدى. كورە المادىم. اۋەزوۆكە دەگەن ۇلى ماحاببات مەنىڭ وزگە تاقىرىپتاردى كورۋگە كوزىمدى بايلاپ قويدى. مەن «قاراش-قاراش وقيعاسىن» تۇسىرگەندە تالانتتى رەجيسسەر تولومۋش وكەەۆ «كوكسەرەكتى» ەكراندادى. ەكى شىعارما دا – مۇحتار اۋەزوۆتىكى. قىرعىزدار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۇگەلدەي دەرلىك شىعارماسىن كينوعا اينالدىردى. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» دا درامالىق كينوعا سۇرانىپ تۇرعان بولاتىن. ورالحان بوكەيدىڭ شىعارمالارىنا, ءتىپتى ستسەناري جازۋدىڭ كەرەگى جوق. ويماقتاي عانا اڭگىمەگە روماننىڭ, كينونىڭ جۇگىن ارتىپ وتىرعان جازۋشىلار قازاقتا دا, قىرعىزدا دا جەتەدى. قازاقستان كينورەجيسسەرلەرىنە جاقسى كينو تۇسىرۋگە بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان. كينونىڭ ءارتۇرلى جانرلارىن دامىتۋ كەرەك, قازاقتىڭ باتىرلارى جايىندا تەلەحيكايالار تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بار.
– ءسىزدىڭ كينو ءتۇسىرۋ كەزىندە ءوزىڭىزدى-ءوزىڭىز ۇمىتىپ كەتەتىن كەزدەر كوپ بولادى دەيدى. شىعارماشىلىق الەمىندە «فانات» دەگەن ءسوز جاقسى ەمەس.
– مۇمكىن, مەن ءسىز ايتىپ وتىرعان فانات شىعارمىن...
– ايتىڭىزشى, بۇگىنگى قازاق-قىرعىز كينوسىنا نە جەتپەيدى؟ كينوعا دەگەن فاناتتىق ماحاببات پا؟
– بۇگىنگىنىڭ ايتماتوۆى مەن اۋەزوۆى جەتپەيدى. كوپكە توپىراق شاشا المايمىن. بار شىعار. بىراق تالانتتاردى قولىنا شىراق الىپ ءجۇرىپ ىزدەيتىن اۋەزوۆتەردىڭ جانكەشتىلىگى جەتپەيدى. قاندى قىزدىراتىن, ۋاقىتتىڭ كوشىن باستاپ, العا وزىپ جۇرەتىن كلاسسيكالىق كينو ءتۇسىرۋدى ۇمىتىپ بارادى. كينونى ادەبيەتتەن ەمەس, ارحيۆتەردەن دە ىزدەۋ كەرەك. مەن «قاسقىردىڭ اپانىنا» تىرەك بولعان تىلدەي حاباردى گازەتتەن وقىدىم. كەيىن تاشكەنتكە بارعان كەزدە وزبەكتىڭ قاريالارىنان ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سۇراعاندا وقيعا جانىپ كەتتى.
مىسالى, باتىرلار جىرى – قازاقتا دا, قىرعىزدا دا تۇرەن تۇسپەگەن تاقىرىپ. بىزدە بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, دالا رىتسارلارىنىڭ سوڭعى كوشى حIح عاسىرعا دەيىن جەتتى. سونان سوڭ ۇمىت قالدى. دوسحان جولجاقسىنوۆ ء«بىرجان سالدى» باستاپ بەردى. ونى وزگەلەر ءىلىپ الىپ كەتە المادى. دوسحان ءىنىمنىڭ ء«بىرجان سالى» مەن «قۇنانبايى» تۋرالى ەل اراسىندا پىكىر كوپ. بىراق ەكەۋى دە تىڭ تاقىرىپتى ەفيرگە اكەلۋىمەن قۇندى.
– قازىرگى كورەرمەننىڭ تالعامى جايلى نە ايتۋعا بولادى؟
– قازىرگى كورەرمەن – كينو كورۋگە دايىندىقپەن كەلگەن ۇرپاق. ولار ءوزىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن دۇنيەنى قابىلداعىسى كەلەدى. جاستاردا تاڭداۋ قۇقى مول, اش ەمەس. ۇلتىنىڭ وكىلى تۇسىرگەن كينوعا قاناعاتتانباسا, قاجەتىن شەتەلدەن الادى. قازىرگى جاستار شەكارانى مويىندامايدى. قازىر ءبىز كورەرمەندى اداستىرىپ الدىق.
– 2010 جىلداردىڭ باس كەزىندە قىرعىز باسىلىمدارىندا «ماناس» جىرىن ەكرانداۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلدى. «ماناس» ءسىزدىڭ كينوداعى دەبيۋتتىك تۋىندىڭىز بولاتىن. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, كەز كەلگەن جوبا مەن كەز كەلگەن كەڭسەنىڭ ەسىگى ءسىز ءۇشىن اشىق بولعان كۇندەرى «ماناستى» نەگە قولعا المادىڭىز؟
– «ماناسقا» ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدىم. مۇمكىن, كينوداعى نۇكتەمدى «ماناسپەن» قويعىم دا كەلگەن شىعار. قيالىمداعى ماناسىما ابدەن پىسكەن كەزدە كىرىسكىم دە كەلگەن شىعار. ماناس جايلى ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعاراتىن پىكىرلەردىڭ كوپتىگى دە كەدەرگى كەلتىردى. ءبىر كەزدەرى ونى باي-ماناپتاردىڭ وكىلى دەدى. كسرو كەزىندە بۇل تاقىرىپتىڭ كوتەرىلە بەرمەۋىنە سول سەبەپ بولدى. ءتىپتى ستالين, بەريا جانە ماناس ەسىمدەرىن قاتار قويعان باسىلىمدار دا بولدى.
قازىر ماناس قورى اشىلدى. ەكرانداۋ ماسەلەسى ەندى قولعا الىناتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– تەك «ماناس» ەمەس, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «جان پيداسىن» ەكرانداۋ دا كەشەۋىلدەپ جاتىر. بولوت شامشيەۆ «جان پيدانى» تۇسىرەدى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەن ەدىك. «جان پيدانى» ەكرانداۋعا جاپون رەجيسسەرى اكيرا كۋروساۆا دا كەزىندە ايتماتوۆتان رۇقسات سۇراپتى.
– قىرعىز باسشىلىعىنىڭ تاريحي كينولارعا دەگەن ىقىلاسى وڭ. «جان پيدانىڭ» باستى كەيىپكەرى – قاسقىرلار درەسسيروۆكاعا كونبەيدى. ايتماتوۆ ايتىپ كەتكەن قاسقىرلار توبىن قايدان تابامىز. ايتماتوۆتىڭ تاقىرىبىن جاساندىلىقپەن الداعىم كەلمەيدى. جاساندىلىق مەنىڭ تابيعاتىما جات. مۇمكىن, مۇنىڭ دا ءبىر شەشىمى تابىلىپ قالار.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
