حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى راشاد ماممادوۆ, ماجارستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني, موڭعوليا ەلشىسى لۋۆسان باتتۋلگا قاتىسقان شارادا ەجەلگى تۇركى ءداستۇرى بويىنشا بالعامەن ءتوس سوعۋ, الاۋ جاعۋ, تەمىر سوعۋ سەكىلدى ەجەلگى تۇركى داستۇرلەرى ورىندالدى.
جيىندا ءسوز العان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جينالعان قاۋىمدى ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى.
« ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەتىن, بارشا جۇرت جاقسىلىققا كەنەلەتىن ءبىزدىڭ ۇلىق مەرەكەمىز. قازاقتا «ەسكى جىلدا ەسىركە, جاڭا جىلدا جارىلقا» دەگەن ءسوز بار. ءبىز ءۇشىن ەسكى جىل جاقسىلىققا تولى بولدى. ازەربايجاندا پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتىپ, قۇرمەتتى يلحام اليەۆ مىرزا قايتا سايلانىپ, وكىلەتتىگى ۇزاردى. تۇركيا پرەزيدەنتتىك جۇيەگە كوشىپ, قۇرمەتتى رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزا مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قىزمەتىنە كىرىستى. بيىلعى تاعى ءبىر ەرەكشە وقيعا – ماجارستاننىڭ تۇركى اكادەمياسىنا مۇشە بولۋى. باۋىرلاس قىرعىز ەلىندە ۇلكەن سامميت ءوتتى. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ يۋنەسكو-دا ۇلكەن جيىنى بولدى. تۇركى اكادەمياسى ازىرلەگەن تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسىنىڭ كونتسەپتسياسى بەكىتىلدى. اكادەميا ازىرلەگەن ورتاق تاريح, ورتاق گەوگرافيا, ادەبيەت بويىنشا جۇمىستار جالعاسىن تاپتى» دەدى د.قىدىرالى.
«سونىمەن قاتار بيىل ەلىمىز ءۇشىن دە بەرەكەلى بولدى. ناۋرىزدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ءوز وكىلەتتىگىن توقتاتىپ, جاڭا پرەزيدەنتىمىز قىزمەتىنە كىرىستى. ەلوردامىزدىڭ اتاۋى وزگەردى. جاڭا جىلعا جوسپارلارىمىز كوپ. بيىلعى جىل وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, تۇركى كەڭەسىنىڭ ون جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. كىتاپحانامىزعا اتىن بەرىپ وتىرعان يشتۆان قوڭىر ماندوكي اعامىزدىڭ 75 جىلدىعىن تويلاۋدى باستاپ كەتتىك. بيىل الاش ارىستارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ 125 جىلدىعى تويلانادى. سونداي-اق بيىل التىن وردانىڭ, موعولستاننىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. اتاتۇرىك باستاعان «سامسۋن قوزعالىسىنا» 100 جىل تولىپ وتىر. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» كىتابىنىڭ جارىق كورگەنىنە 950 جىل تولدى» دەدى دارحان قىدىرالى.
مەرەكەلىك جيىنعا جينالعان قاۋىمعا ەلىمىزدىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باتا بەردى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى پىكىرىمەن ءبولىستى.
«ناۋرىزدىڭ تاريحي تەرەڭدە جاتىر. بۇل – ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن دە تويلانىپ كەلگەن ۇلكەن مەيرام. جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەتىن, مالدىڭ اۋىزى كوككە تيەتىن كەزى. بۇل – بۇۇ-دا, يۋنەسكو-دا تىركەلگەن, حالىقارالىق دارەجەدەگى مەرەكە. «ناۋرىز» پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا جاڭا كۇن دەگەن ماعىنا بەرەدى. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, زورواستريزم دىنىمەن, وتپەن بايلانىستى. بىراق ءار ەلدە ءوزىنىڭ سيپاتى, قىرى بار. كەڭەس وداعىندا ناۋرىز تويلاۋعا تيىم سالىنعانىمەن, بۇل كەرەمەت مەرەكە ۇمىت بولعان ەمەس. جىل سايىن ءار ۇيدە داستارحان جايىلىپ, ناۋرىز كوجە ءپىسىرىلىپ, جاراپازان ايتىلادى. جاستار ۇلكەندەرگە كەلىپ سالەم بەرىپ, جىلدان امان شىعۋىمەن قۇتتىقتاپ, كورىسەدى. بۇل كەرەمەت ءداستۇر ەلىمىزدىڭ باتىسىندا 14 ناۋرىزدا باستالىپ كەتەدى. حالىق اراسىندا «امال» مەرەكەسى دەپ تانىلعان. ال بيىل ەلوردامىزدا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ شتاب-پاتەرىندە تويلاندى. ياعني, بۇل ەلىمىزدىڭ باسقا وبلىستارىنا دا تارالىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى» دەدى ءا.احمەتوۆ.
ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى دەرەكتەر كوپ. راشيد اد-ءديننىڭ «جاميعات-تاۋاريح» كىتابىنداعى اڭىزعا سۇيىنسەك, ايگىلى وعىز حاننان تاراعان ەل حاننىڭ ەلى شاپقىنشىلىققا ءتۇسىپ, التاي تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى ەرگەنەقون شاتقالىنا تىعىلىپ, امان قالادى. تار شاتقالدا ءوسىپ-ءونىپ, كوبەيگەن حالىق ناۋرىزدا تاۋدىڭ تەمىرمەن قۇرسالعان بولىگىن ەرىتىپ, كوك ءبورىنىڭ جول كورسەتۋىمەن تاۋدان ەتەككە تۇسەدى. ءسويتىپ, ولار جاۋىن جەڭىپ وتانىن ازات ەتەدى. وسىلايشا, ەرگەنەقوننان شىققان كۇنىن جىل سايىن ناۋرىزدا تويلاي باستايدى. جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ بۇل مەيرامى سول زاماننان باستاپ ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ اتالادى. تۇركى بيلەۋشىلەرىنىڭ كۇنى بالعامەن ءتوس سوعىپ, كومىر جاعىپ, تەمىر سوعۋ سالتى وسى اڭىزعا بايلانىستى قالىپتاسقان ءداستۇر دەسەدى.
بۇل ەسكى ءداستۇر بۇگىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىندا قايتا جاڭعىردى. ناۋرىز مەيرامىنا جينالعان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلەرى, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى ەجەلگى تۇركى ءداستۇرى بويىنشا بالعامەن ءتوس سوعىپ, الاۋ جاعىپ, تەمىر سوعىپ, ەجەلگى تۇركى ءداستۇرىن جاڭعىرتتى.
جيىن سوڭى مەرەكەلىك داستارحانعا ۇلاستى.
