ۇلتتىڭ شىنايى ۇلىلىعى ءاردايىم تاۋەلسىز ءارى قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ۇدەرىسىندە كورىنىس تاۋىپ كەلدى. تاريحي قاۋىپ-قاتەرلەرگە تولى قيلى كەزەڭدەردە جەتىستىككە جەتۋ باقىتى جەر بەتىندەگى مىڭداعان ەتنوستاردىڭ ازداعان بولىگىنە عانا بۇيىردى. بۇگىندە الەم بويىنشا ەكى جۇزدەي ەگەمەندى ەل بار. سولاردىڭ ىشىندە ونداعان مەملەكەت قانا گەوساياسي كۇشكە يە بولىپ, ەكونوميكاسىن وركەندەتە الدى.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن وتكەن بۇل تاڭداۋلى حالىقتار وزدەرىنىڭ بولاتتاي بەرىك بولمىسىن قالىپتاستىرىپ, كۇش-قۋاتىنا دەگەن نىق سەنىمگە يە بولدى. ال ءاربىر ازاماتتىڭ تاريحي ماڭىزى زور مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە اتسالىسۋى ولاردىڭ بويىندا ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتىپ, بەرەكە مەن بىرلىككە باستادى.
سونىمەن قاتار الەم تاريحى كەز كەلگەن ەلدىڭ قارقىندى ءارى تابىستى دامۋى ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ءوز داۋىرىندەگى جوعارى ستراتەگيالىق مىندەتتەرگە جانە مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ اۋقىمدى دەڭگەيىنە بارابار ەرەن ەڭبەگىنسىز ەشقاشان جۇزەگە اسپايتىنىن ناقتى دالەلدەپ بەردى. ءتىپتى ولار ءاردايىم جاھاندىق دامۋ كوشباسشىلارى بولىپ سانالاتىن حالىقتاردىڭ بارلىق ماڭىزدى جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرىندەگى شەشۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى.
سوندىقتان تاريحتىڭ بەتبۇرىس ساتتەرىندە بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋ ءۇشىن حالقىن رۋحتاندىرىپ, بولاشاققا جول كورسەتە الاتىن ۇلت كەمەڭگەرىن دۇنيەگە اكەلگەن ەلدەر عانا باقىتتى ءومىر كەشەدى.
ۇلتتىق رۋحتى وياتىپ, مەملەكەتتىلىگىمىزدى جاڭعىرتۋ ميسسياسى قازىرگى جاھاندىق ساياسات ساردارلارىنىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ونىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى عاسىرلار بويى باقىتتى ۇرپاعىمىز ءۇشىن تەمىرقازىقتاي جول سىلتەپ تۇرادى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان كەزدە حالقىمىز جاڭا قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاپ, قالىپتاستىرۋدى ءدال وسى ازاماتقا سەنىپ تاپسىردى. ۋاقىت وسىناۋ ماڭىزدى تاڭداۋدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى.
ونىڭ شىنايى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزىن قالاۋعا, ءتيىمدى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا, ۇيلەسىمدى قوعام قۇرۋعا جانە ۇلت تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى ەل دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىن انىقتاۋعا باعىتتالعان كوپقىرلى قىزمەتىنىڭ مازمۇنى مەن ءمانى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن قازىرگى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى ۇلتتىڭ ناعىز كوشباسشىسى رەتىندە مويىنداۋ ءۇشىن سالماقتى دالەل بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي فەنومەنى ۇلتتىڭ جاسامپاز الەۋەتىن ۇيلەستىرىپ, الەمدە «قازاقستان بارىسىنىڭ سەكىرىسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان جارقىن بولاشاققا ۇمتىلۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامدى جۇمىلدىرا الۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ناقتى ىستەردى اتقارۋدى, بارلىق جۇيەدە ورنىقتىلىقتى ساقتاۋدى, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن كەزەڭ-كەزەڭمەن دامۋدى كوزدەگەن ەلباسىنىڭ مۇنداي پراگماتيكالىق ۇستانىمى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدىڭ مەملەكەت قۇرىپ, تاڭعالارلىق ناتيجەگە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەردى. قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى ۇزدىكسىز ترانسفورماتسيا ۇدەرىسى مەن ماڭىزدى ءارى جۇيەلى رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا دۇنيە ءجۇزى «قازاقستاننىڭ كەرەمەتى» جونىندە ايتا باستادى. ارينە مۇنى جاساعان دا, اۆتورى دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن كوشباسشىلىقتىڭ حالىقارالىق تەورياسىندا ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەن ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ جاڭا ءارى تابىستى ۇلگىسى جاسالدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. بۇلاردى اۋقىمدىلىعى جاعىنان جاپونيادا مەيدزيدىڭ, تۇركيادا اتاتۇرىكتىڭ, اقش-تا فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ, گەرمانيادا ليۋدۆيگ ەرحاردتىڭ, سينگاپۋردا لي كۋان ءيۋدىڭ, قىتايدا دەن ءسياوپيننىڭ رەفورمالارىمەن سالىستىرۋعا بولادى.
كوپتەگەن بەدەلدى ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوز حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جانە يگىلىگى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەتىمەن, ساياسي كورەگەندىگىمەن جانە بىرەگەي ستراتەگيالىق ويلاۋ جۇيەسىندەگى ايقىن تالانتىمەن ەرەكشەلەنگەن الەمنىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى.
ۇلى دالا سان عاسىرلىق ۇيقىدان ويانىپ, قايتادان جۇزدەگەن جىل بۇرىنعىداي الەمدىك دامۋدىڭ الدىڭعى ساپىنا شىعۋعا ۇمتىلعان كەزدە ساياسي كوشباسشىلىقتىڭ وسىنداي ساپاسى مەن ءتيىمدى ءستيلى عاسىرلار توعىسىندا اسا قاجەت ەدى.
شىنايى كوشباسشىلار بۇگىنگى كۇنمەن ءومىر سۇرمەيدى جانە كونيۋنكتۋرالىق كاتەگوريالار تۇرعىسىنان ويلامايدى. ۋينستون چەرچيللدىڭ ساياساتكەرلەر كەلەسى سايلاۋ تۋرالى, ال مەملەكەت قايراتكەرلەرى كەلەشەك ۇرپاق جونىندە تولعانادى دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇردەلى دە قيىن جاعدايلاردا ۇنەمى باتىل قيمىلداپ, ناقتى شەشىم قابىلدادى. جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, ۇلتتىق ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ ءىسىنىڭ كوكجيەگىن ۇزدىكسىز كەڭەيتتى.
وسى جىلدارى ول مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ كۇردەلى مىندەتتەرىن شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋ ءۇشىن قارقىندى ءارى زياتكەرلىك تۇرعىدان ۇزدىكسىز ىزدەنىستە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وزەكتى ويلار مەن مازمۇندى ماتىندەر, پەرسپەكتيۆتى جوبالار مەن يدەيالار, ومىرگە قاجەتتى باستامالار مەن باعدارلامالار دۇنيەگە كەلدى. ولار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دايەكتى دامۋى جانە ورنىقتى ىلگەرىلەۋى ءۇشىن سەنىمدى نەگىز قالادى.
ن.نازارباەۆتىڭ يننوۆاتسيالىق فورمۋلالارى مەن بىرەگەي جاڭعىرۋ لوگيكاسىنىڭ دوكتريناسى التى نەگىزگى باعىتپەن – ونىڭ ساياساتىنىڭ جۇيە قۇراۋشى دىڭگەكتەرىمەن سايكەس كەلەدى. بۇلار ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ جانە ۇلتتىڭ جىلدام قالىپتاسۋ ۇدەرىسىندە ىشكى تەپە-تەڭدىك پەن بەلگىلى ءبىر قارقىندى قامتاماسىز ەتەدى.
ەلباسىنىڭ كونتسەپتۋالدى مودەلىنىڭ وسى «التى التىن ەرەجەسى» اياسىندا ونىڭ بۇكىل ماڭىزدى جەتىستىكتەرى, اسا اۋقىمدى جۇمىستارى جانە جاڭا جاھاندىق الەمدەگى قۋاتتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جونىندەگى زور كۇش-جىگەرى ايقىن كورىنەدى.
ءى. قايتا جاڭعىرعان مەملەكەتتىلىك
بۇگىندە, ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ سوڭىندا, قازاقستان بۇكىل الەمگە قالىپتاسقان ءارى جارقىن بولاشاققا ۇمتىلعان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعى وسى جاعدايدى تاريحي وقيعا جانە بەرىك بولمىس رەتىندە قابىلدايدى. بۇل – نەگىزىنەن ادىلەتتى. بىراق ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋىندا كىم تۇرعانىن جانە قالىپتاسۋدىڭ اسا ماڭىزدى جىلدارى ونىڭ تەمىرقازىعى كىم بولعانىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. كەزىندە الىپ «قىزىل يمپەريانىڭ» «جارىقشاقتارىنىڭ» ءبىرى بولعان قازاقستان بىرتە-بىرتە مىقتى وڭىرلىك دەرجاۆاعا اينالدى.
ەلىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا كورەگەن باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ دامۋ جولىن ايقىنداپ, قايتالانباس ۇلتتىق بىرەگەيلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىرگەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا جاڭا ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋ جانە ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى نارىقتىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا كۇردەلى ءارى جاپپاي ەتەك العان كوپتەگەن پروبلەمالارعا تاپ بولدىق. حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى نە ىستەرىن بىلمەدى. الەۋمەتتىك سالا توقىراپ قالدى. ال حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىزدى تەررا ينكوگنيتو دەپ قابىلدادى.
ەلىمىزدەگى اۋىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىس جانە قوعامدىق سانانى ساپىرىلىستىرعان وزگەرىستەر جاس مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كوپتەگەن پەسسيميستىك پىكىرلەردىڭ تارالۋىنا اكەپ سوقتىردى.
ءبارىمىز ءۇشىن سىندارلى بولعان وسى كەزەڭدە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس ارحيتەكتورىنا ءارى يدەيالىق تۇرعىدان دەم بەرۋشىسىنە اينالعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زور ساياسي تالانتى مەن تۇلعالىق قاسيەتى تاريح ساحناسىندا ايقىن كورىندى.
از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول ەجەلگى ۇلى دالانىڭ قۋاتتى دەرجاۆالارىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراگەرى سانالاتىن جاڭا مەملەكەتتىڭ بازالىق نەگىزدەرىنىڭ ءبارىن ايقىنداپ, بىرتىندەپ ناقتى ىسكە اسىردى. ەڭ الدىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى ەلىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن, ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىستى, قاۋىپسىزدىك پەن حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا, قارجىلىق-ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا جۇمىلدىرىلدى.
1990 جىلعى 25 قازاندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام بولدى. بىراق وسى قۇجاتتىڭ زور تاريحي ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ناقتى تاريحى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداعان ساتتەن باستالادى. اتالعان زاڭ مەملەكەت دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىن كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە رەسىمدەپ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى قۇرمەتتەيتىنىن كورسەتىپ, سىرتقى ساياساتتاعى دەربەستىگىن بەكىتتى. وسى نەگىز قالاۋشى زاڭنامالىق اكتىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرىپ, وزىندىك قارجى, سالىق جانە كەدەندىك ساياساتىمىزدى قالىپتاستىردىق. سونىمەن قاتار بۇل ەلىمىزدى قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى جاڭعىرتۋ ءۇشىن سەنىمدى بازا ءارى ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن مىقتى نەگىز بولدى.
جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەپ, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتۋ ۇدەرىسىنىڭ ءمانى زور ەدى. اسىرەسە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىمىزدى انىقتاپ, ونى ازاماتتارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە تانىستىرۋ اسا قاجەت بولدى.
بۇل قادامنىڭ بۇكىل يدەولوگيالىق ماڭىزىن تۇسىنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ رەسمي تۋىن, ەلتاڭباسىن, ءانۇرانىن ازىرلەۋگە تىكەلەي ءوزى اتسالىستى. كۇردەلى شىعارماشىلىق ۇدەرىس 1992 جىلعى 4 ماۋسىمدا اياقتالدى. وسى كۇن جاڭا مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى رەتىندە بەلگىلەندى.
شامامەن 15 جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ماقۇلداندى. ءانۇران ءماتىنى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەگەمەندىكتىڭ ماڭىزدى ۆيزۋالدى-رامىزدىك اتريبۋتىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتا 1993 جىلى قاراشادا ەنگىزىلدى. قازاقستان تەڭگەسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتتى جانە قارجى جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتى.
سونداي-اق تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزگى اتريبۋتى – حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان اۋماعىمىز. كوپتەگەن دالا يمپەريالارىنىڭ تاريحىندا شەكارا تۇسىنىگى كوبىنەسە شارتتى ۇعىم بولاتىن جانە رەسمي قۇجاتتاردا سيرەك بەلگىلەنەتىن. ال دامىعان جاھاندىق ينستيتۋتتار مەن قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قۇقىق جاعدايىندا «الەمدەگى توعىزىنشى اۋماقتىڭ» مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ زاڭدى تۇردە رەسىمدەلۋى جاس رەسپۋبليكا ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بولدى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ءمانى زور باسىمدىعىنا اينالدى.
ەلىمىزدىڭ قۇرلىقتاعى مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى – 13 400 شاقىرىم. قۇرلىقتاعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىسى قىسقا مەرزىم ىشىندە, 1992-2005 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلدى. كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن شەكارامىز 2018 جىلى اقتاۋ قالاسىندا شەكارا ماڭى ەلدەرىنىڭ ءتيىستى قۇقىقتىق كونۆەنتسياعا قول قويۋىمەن تۇبەگەيلى ورناتىلىپ, بەكىتىلدى. ەندى مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا كورشىلەس ەلدەرمەن ارامىزدا داۋلى جانە شەشىلمەگەن ماسەلە جوق. شەكارانىڭ تۇتاستىعى كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جۇيەسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلىپ, كەپىلدىك بەرىلەدى.
قازاقستان ءوز تاريحىندا العاش رەت زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدى. جاھاندىق گەوستراتەگيالىق بەلگىسىزدىك جانە ءتۇرلى ەلدەر اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنە قاتىستى قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى جاعدايىن ەسكەرسەك, بۇل – ەلباسىنىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى.
ەلباسى دايەكتى سىرتقى ساياسي قىزمەتپەن قاتار, مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ ءىسىن كۇشەيتىپ, ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ءاردايىم ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1992 جىلى 7 مامىردا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ سەنىمدى كەپىلى سانالاتىن ءوز قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلدى.
جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى ەندى قالانىپ جاتقان العاشقى جىلدارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىسقا مەرزىمدە وتە ماڭىزدى جۇزدەگەن زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ, بەكىتتى. بۇل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا اۋقىمدى رەفورمالاردى ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءۇش مىڭعا جۋىق زاڭعا جانە جەتى مىڭداي جارلىققا قول قويدى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل قۇجات ەلىمىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالادى. جاڭا كونستيتۋتسيادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قۇندىلىقتارى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جازىلعان. سونداي-اق «قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم» كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى رەتىندە تانىلدى.
تۇرمىس سالتىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرى جۇرتشىلىقتىڭ زاڭدى قارسىلىعىن تۋعىزارى انىق. بۇل كوبىنەسە نارازىلىقتىڭ ەڭ راديكالدى تۇرىنە اينالۋى مۇمكىن. ساياسي وپپونەنتتەردىڭ بىتىسپەس قاقتىعىستارىن, راديكالداردىڭ قىرعي-قاباق تارتىسىن, ءتىپتى كەي جەرلەردە ءبىر-ءبىرىن ولتىرۋگە دەيىن باراتىن ماعىناسىز ءارى ناتيجەسىز ازامات سوعىسىن باستان وتكەرگەن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ كوبىندە وسىلاي بولدى.
باقىتىمىزعا قاراي, ەسكى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قالدىعى جانە پليۋراليستىك قوعام مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءىسى تراگەديالىق كاتاكليزمگە ۇرىندىرعان جوق. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي كەمەلدىگى مەن مەملەكەت ىسىندەگى دانالىعى كەيبىر كورشىلەس ەلدەردەگىدەي كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماي, ۇيلەسىمدى ءارى جالپىۇلتتىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ ناقتى ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن قاتار كەز كەلگەن قوعام جاقسى موتيۆاتسيا مەن پارمەندى جۇمىلدىرۋشى باستاماعا ءزارۋ. وسىعان وراي ەلباسى مادەنيەت پەن ءداستۇردى جاڭعىرتۋ جانە قازاق ءتىلىن جان-جاقتى دامىتۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. وسى جىلدارى ۇمىتىلعان كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار اقتالىپ, قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ ءادىل باعاسى بەرىلدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جۇزدەگەن ەسكە الۋ شارالارى مەن سالتاناتتى مەرەيتويلار وتكىزىلدى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن بىرتىندەپ كۇشەيتتى جانە قوعامداعى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
دەگەنمەن, رۋحتى كوتەرەتىن باستامالاردىڭ ىشىندەگى ايرىقشا جوبا – استانا قالاسى. 1990-جىلداردىڭ ورتاسىندا اۋىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ۇلكەن ساياسي وزگەرىس كەزەڭىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا – مەملەكەتتىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىنا كوشىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ اقىلعا قونىمدىلىعى مەن سيمۆولدىق ءمانىن, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جول اشاتىن پەرسپەكتيۆاسىن سول كەزدە ساناۋلى-اق ادام پايىمداي ءبىلدى.
ەلباسىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ شاماسى جەتە بەرمەيتىن وسىناۋ زور جوبانى تابىستى جۇزەگە اسىردى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە استانا ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق بۇكىل ءوڭىردىڭ شىن مانىندەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەنيەت جانە ءبىلىم ورتالىعىنا اينالدى. جاڭا ەلوردا ەۋروپا مەن ازيانىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالاسقان قولايلى گەوگرافيالىق ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولدى. سونداي-اق جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىراتىن قۋاتتى ورتالىققا اينالىپ, كوپتەگەن اۋقىمدى باعدارلامالار مەن ماڭىزدى باستامالاردى بايلانىستىراتىن دانەكەر قىزمەتىن اتقارۋدا.
بۇل ماقالانىڭ فورماتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ ءبارىن تولىق قامتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. دەگەنمەن, ەڭ باستىسى: نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقستان حالقى قىسقا مەرزىمدە جاڭعىرعان مەملەكەتتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالادى.
الەم كارتاسىندا جاڭا تاۋەلسىز ەل – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پايدا بولدى! قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبارى قۋاتتى مەملەكەتتىلىكتىڭ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان جۇرتىمىزدىڭ جانە مىقتى كوشباسشىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
ءىى. زاماناۋي ۇلگىدەگى باسەكەگە قابىلەتتى نارىقتىق ەكونوميكا
تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن اۋەل باستان ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باسىمدىعى جاڭا ەلدەگى بارلىق قايتا قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ لوگيكاسىن ايقىندادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مۇنداي پراگماتيكالىق ءادىسى بۇرىنعى شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرىلعان اكىمشىلىك-كوماندالىق ەكونوميكادان زاماناۋي نارىقتىق جۇيەگە كوشۋ جونىندەگى تاريحي ءمانى زور ماسەلەنى ءتيىمدى ءارى قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تابىستى ءارى اۋقىمدى نارىقتىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ جاعىنان كوشباسشىعا اينالدى.
بۇل شارالار كەڭەستىك شارۋاشىلىقتىڭ ىدىراۋىنان كەيىنگى اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس, ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى جانە گيپەرينفلياتسيا جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلدى. بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ دايەكتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ قانا قويماي, سونداي-اق ەڭ باستىسى – كاسىپكەرلىك پەن بيزنەستى ەركىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاساي بىلدىك. جاپپاي جەكەشەلەندىرۋدىڭ جۇرگىزىلۋى, جەكەمەنشىك ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى كاسىپورىنداردى ءتيىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتىپ, قازاقستاندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تولىققاندى تەتىكتەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگىزىلۋى ەلىمىزدىڭ قارجىلىق ەگەمەندىگىن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. سول ارقىلى قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋعا جانە تاۋەلسىز اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الدىق. ناتيجەسىندە قازاقستان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جونىنەن تمد ەلدەرى اراسىندا العا شىقتى. بۇگىندە ونىڭ كولەمى 320 ميلليارد دوللاردان استى. بۇل – قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ءارى شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ ەلىمىزگە جانە كوشباسشىمىزعا دەگەن سەنىمىنىڭ ايقىن دالەلى.
قوماقتى ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل سالالار ءۇشىنشى مىڭجىلدىق قارساڭىندا ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرىپ, ونىڭ ءارى قاراي وركەندەۋىنە جول اشتى. وسىعان وراي 2001 جىلى ۇلتتىق قوردىڭ قۇرىلۋى ماڭىزدى قادام سانالدى. قور ۇلتتىق ەكونوميكانى سىرتقى قاتەرلەردەن قورعاۋدىڭ جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قارجى جيناقتاۋدىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتى بولا ءبىلدى.
داعدارىسقا قارسى باتىل ساياساتتىڭ جانە تەرەڭ نارىقتىق ترانسفورماتسيانىڭ ارقاسىندا قازاقستان 1997-1998 جىلدارداعى ازيا قارجى داعدارىسىنىڭ جانە 2008-2009 جىلدارداعى الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قيىندىقتارىن جەڭدى.
جاھاندىق نارىقتارداعى جاعدايدىڭ وزگەرۋى, وزىق ەلدەردىڭ تومەن كومىرسۋتەكتى ەكونوميكاعا ءوتۋى, تسيفرلى ءداۋىردىڭ باستالۋى قازاقستان ءۇشىن ءححى عاسىرداعى جاڭا سىناق كەزەڭدەرى بولدى.
وسى جاڭا تەحنولوگيالىق جاعدايدى ەسكەرىپ, ەلباسى قازاقستان ونەركاسىبىن اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتۋدىڭ جولىن بەلگىلەپ بەردى. باستى ماقسات – شيكىزات ەمەس تاۋارلار وندىرۋگە باعىتتالعان باسەكەگە قابىلەتتى ءارى ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكا قۇرۋ. وسى جولدا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جانە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتىمىزدى نىعايتۋ ماڭىزدى بەلەس بولدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زاماناۋي يندۋستريالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋداعى باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم ءوندىرۋ. بۇگىندە بۇل باعىتتا ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. سوڭعى جىلدارى 1250 جاڭا ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلىپ, ءونىمنىڭ جاڭا 500 ءتۇرىن شىعارا باستادىق. قازاقستاننىڭ ءونىمى الەمنىڭ 110 ەلىنىڭ نارىعىنا ەكسپورتتالادى. 2009 جىلدان بەرى قايتا وڭدەۋ سەكتورىنداعى ءوندىرىس كولەمى 3 ەسەدەن استى.
قايتا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ونەركاسىپتەگى ۇلەسى 36-دان 42 پايىزعا ءوستى, ال ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتى 28-دەن 32 پايىزعا ارتتى. ماشينا جاساۋ, سونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل قۇراستىرۋ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ەل اۋماعىندا ساتىلعان ءاربىر جاڭا اۆتوكولىكتىڭ ەكىنشىسى قازاقستاندا جاسالعان.
تۇڭعىش پرەزيدەنت, سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامىتۋ جانە ونى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەردى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان رەفورمالار اگرارلىق سەكتوردىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ەلىمىز بيداي مەن ۇندى نارىققا شىعاراتىن الەمدىك ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. مال شارۋاشىلىعىمىز دا بىرتىندەپ دامىپ كەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ كولىك الەۋەتىن دامىتۋعا باسا ءمان بەردى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق كورەگەندىگى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قۇرلىقىشىلىك تۇيىقتالۋدى ەڭسەرىپ, ەۋرازيالىق ماڭىزى بار ترانزيتتىك حابقا اينالدى. ۇزىندىعى 2 787 شاقىرىم بولاتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى سالىندى. ترانسكاسپي ءدالىزى قالىپتاستى. وعان قىتايداعى ليانيۋنگان شىعىس پورتى, «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» قۇرعاق پورتى, كاسپي تەڭىزىندەگى قازاقستان پورتتارى – قۇرىق پەن اقتاۋعا دەيىنگى تەمىر جول جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسى كىرەدى. زاماناۋي لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم سالىنىپ, تۇراقتى كونتەينەرلىك قاتىناس ورنادى. وسىلايشا قازاقستان جۇك تاسىمالداۋدىڭ الەمدىك جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.
جالپى, ەلىمىزدە وسى جىلدار ىشىندە 12,5 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوكولىك جولدارى جانە 2,5 مىڭ شاقىرىمنان استام تەمىر جول سالىنىپ, قايتا جوندەۋدەن ءوتتى. سولاردىڭ ىشىندە «ورتالىق – وڭتۇستىك» (استانا – قاراعاندى – الماتى), «ورتالىق – شىعىس» (استانا – پاۆلودار – وسكەمەن) جانە «ورتالىق – باتىس» (استانا – اقتاۋ) ماگيسترالدارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ەلىمىزدىڭ 16 اۋەجايىنداعى 12 جولاۋشىلار تەرمينالى جانە ۇشىپ-قونۋ جولاقتارى قايتا جوندەۋدەن ءوتتى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى ءارى كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ قاينار كوزى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىپ كەلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ سانى بۇگىندە 1,2 ميلليوننان استى. بۇل سالادا 3,2 ميلليون ازامات جۇمىسپەن قامتىلعان. 2018 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 27 پايىزعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش 2005 جىلى 10 پايىزدان ءسال عانا اسقان ەدى.
قازاقستان جاھاندىق ساۋدا جانە ءوندىرىس جۇيەسىنە تابىستى كىرىگە ءبىلدى. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 1995 جىلدان بەرى توعىز ەسەدەن اسىپ, 9 ميلليارد دوللاردان 85 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءوستى.
2015 جىلى ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىز سىرتقى نارىقتاردا تەڭ قۇقىقتارعا يە بولىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ساۋدا داۋلارىن رەتتەۋ جانە شەكتەۋ شارالارىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا قول جەتكىزدى.
ەلىمىزدە ورنىقتى ورتا تاپ قالىپتاستى. جان باسىنا شاققانداعى جيناق 1997 جىلدان بەرى 240 ەسەدەن اسىپ, 1900 تەڭگەدەن 2018 جىلى 460 000 تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
سوڭعى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە تابىسى كۇنكورىس شەگىنەن تومەن تۇرعىندار سانى 15 ەسە قىسقاردى, ال ناقتى ەڭبەكاقى كولەمى 4 ەسە ءوستى.
2018 جىلى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە قارجى قىزمەتتەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق كلاستەرىن قالىپتاستىرۋ ىسىندەگى جاڭا قادام بولدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ قىزمەتى باعالى قاعازداردىڭ ۇلتتىق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا, ونىڭ حالىقارالىق قارجى نارىقتارىمەن ينتەگراتسيالانۋىنا, شەتەلدەن جانە ەل ىشىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ بيرجالىق تەتىگىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
ەلىمىزدە بيزنەس ورتاسىن جاقسارتۋ جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى دامىتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «دۋينگ بيزنەس» رەيتينگىندە قازاقستان تاريحتا ءبىرىنشى رەت 28-ورىنعا تۇراقتاپ, بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
2012 جىلى «قازاقستان-2030» جالپىۇلتتىق ستراتەگياسىنىڭ بارلىق مىندەتتەرى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. ەلىمىز الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا جانە ورتاشا دامۋ دەڭگەيىندەگى مەملەكەتتەر توبىنا قوسىلدى. قازىرگى باعدارىمىز – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ساي بولىپ, الەمنىڭ وزىق دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى.
ءىىى. ەۆوليۋتسيالىق ساياسي دامۋ جانە قوعامدىق تۇراقتىلىق
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت قۇرۋ ىسىندە اۋەل باستان «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» قاعيداتىن ۇستاندى. ول سول جىلدارداعى ساياسي احۋالدىڭ بارلىق قيىندىقتارىن ءوز باسىنان وتكەرىپ, جۇرتشىلىقتىڭ كۇدىگى مەن ءۇمىتىن تەرەڭ سەزىنە ءبىلدى. جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى جوعارى بولعاندىقتان جانە ءار نارسەگە پراگماتيكالىق تۇرعىدان قاراعاندىقتان ەلباسى ءتۇرلى ەكسپەريمەنتتەر مەن ءجونسىز قادامدارعا مۇلدە بارعان جوق. سول سەبەپتى, قازاقستاندا ەۆوليۋتسيالىق جانە كەزەڭ-كەزەڭمەن دامۋ قاعيداتى باسشىلىققا الىندى.
ۋاقىت وسىنداي ۇستانىمنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. ءبىز مىقتى ەكونوميكا قۇرىپ, بىرتە-بىرتە كۇشتى ازاماتتىق قوعامى بار ورنىقتى ءارى تەڭگەرىمدى ساياسي جۇيەگە قادام باسىپ كەلەمىز.
وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىمنىڭ جانە قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىنىڭ جالپى دامۋ لوگيكاسى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا باعىتتالدى.
اتاپ ايتقاندا, 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورنىقتى تەتىگى جاسالدى. ونىڭ نەگىزىن بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى – اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى جانە سوت بيلىگى قۇرايدى. تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك جۇيەسى (سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ۆوتۋمى, يمپيچمەنت, ۆەتو قۇقىعى جانە ت.ب.) ارقىلى بيلىكتىڭ تارماقتارعا ءبولىنۋ قاعيداتىنا كەپىلدىك بەرىلدى. كونستيتۋتسيا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە مارتەبەگە يە بولۋى, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى ءۇشىن حالىق الدىندا جاۋاپتى بولۋى وسى باسقارۋ نىسانىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى سانالادى.
جالپى, 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە قۇرىلعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باستى ەلەمەنتىنە اينالدى. مۇنداي جاعداي 1995 جىلعى 25 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم بارىسىندا تۇپكىلىكتى تۇردە رەسىمدەلدى. ونىڭ قورىتىندىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارى مەن ساياساتىنا قوعامدىق قولداۋ كورسەتۋدىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. كەيىنگى جىلدارى مۇنداي قولداۋ ارتا ءتۇستى. ەلىمىزدە وتكەن بارلىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەلەرى سوعان دالەل.
ناعىز كوشباسشىنىڭ ۇلىلىعى مەن بولمىسى ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ, مەملەكەتتىڭ دامۋ باعىتىن دەر كەزىندە ۇيلەستىرە بىلۋىمەن ايقىندالادى.
ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالادا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جۇرگىزىلگەن تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق رەفورمالار مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى قاجەت ەتتى. بىراق جاڭا تاريحي كەزەڭدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا بولگەن دۇرىس دەپ شەشتى. سول سەبەپتى تۇڭعىش پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ جاڭا قۇرىلىمى مەن تەپە-تەڭدىگىن بەلگىلەپ, 2017 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزۋدى ۇسىندى.
بۇل قادام جاڭا دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دايەكتى تۇردە دامىتۋعا باعىتتالعان ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنداعى جاڭا كەزەڭگە جول اشتى. وسى رەفورما ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋ, دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ىسىندەگى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدىڭ ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆالارىن ايقىندادى.
وسىلايشا قازاقستان پارلامەنتاريزمى قازاق كسر-ءنىڭ ەسكىرگەن جوعارعى كەڭەسىنەن زاماناۋي قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتكە دەيىنگى كۇردەلى ەۆوليۋتسيالىق جولدان ءوتتى. قوعامدىق-ساياسي كۇشتەر كەڭىنەن وكىلەتتىك الىپ, ەل ومىرىنە ەلەۋلى ىقپال ەتە باستادى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا ورنىقتى كوپپارتيالى جۇيە قالىپتاستى. قازىرگى ۋاقىتتا 6 ساياسي پارتيا رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سولاردىڭ ۇشەۋى پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاندى. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, 1993 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە ەكى-اق ساياسي پارتيا (سوتسياليستىك جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كونگرەسى) رەسمي تۇردە تىركەلگەن بولاتىن.
پرەزيدەنت باسقارعان «Nur Otan» پارتياسى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار باستامالاردى جانە جۇرتشىلىق ءۇشىن وزەكتى جوبالاردى دايەكتى تۇردە ىسكە اسىرىپ, قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي كەڭىستىگىنىڭ مىقتى توپتاستىرۋشى بۋىنىنا جانە حالىقتىڭ ءتۇرلى وكىلدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن كۇشكە اينالدى.
قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن «ساياسي پارتيالار تۋرالى», «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدار پىكىر الۋاندىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتاردىڭ رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋ ىسىنە اتسالىسۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى بەردى. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ قارقىندى قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ايقىن كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازىر ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە 23 مىڭعا جۋىق قوعامدىق بىرلەستىك تىركەلگەن.
تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ءتورتىنشى بيلىك قارقىندى دامي ءتۇستى. ەلىمىزدە ءتۇرلى مەملەكەتتىك ەمەس كوممەرتسيالىق, قوعامدىق راديوستانسالار, تەلەارنالار مەن مەرزىمدى باسىلىمدار اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى. باق ەركىندىگىنە زاڭ جۇزىندە كەپىلدىك بەرىلدى.
ناتيجەسىندە وتاندىق جۋرناليستيكا حالىقتى ەل ىشىندەگى جانە الەمدەگى جاعداي تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنا اينالدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ءتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى 3 393 بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىركەلگەن. سولاردىڭ ىشىندە 2 829 مەرزىمدى باسىلىم, 133 تەلەارنا, 70 راديو جانە 361 اقپارات اگەنتتىگى مەن جەلىلىك اقپارات كوزدەرى بار.
سونىمەن قاتار ەلباسى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مەريتوكراتيالىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ءمان بەردى. ونىڭ باستى قاعيداتتارى – دەموكراتيالىلىق, جالپىعا قولجەتىمدىلىك, قىزمەتتىڭ اشىقتىعى, قوعامدىق پىكىردىڭ ەسكەرىلۋى جانە جۇرتشىلىقپەن ۇدايى ديالوگ جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كاسىبيلىگى مەن قۇزىرەتتىلىگى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كەڭەس وداعى ىدىراعان ساتتە عالىمدار مەن ساياساتكەرلەردىڭ كوپشىلىگى ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق قاراما-قايشىلىقتاردىڭ سالدارىنان قازاقستان قۇردىمعا كەتەدى دەپ بولجادى. امەريكانىڭ اتاقتى ساياساتتانۋشىسى زبيگنەۆ بجەزينسكي يۋگوسلاۆيانىڭ كوپكە بەلگىلى بايانسىز تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ءوڭىردى, ءتىپتى «ەۋرازيالىق بالقان» دەپ اتادى. وقيعانىڭ وسىلاي ءوربۋ قاۋپىنىڭ جوعارى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بەيبىت ءومىردىڭ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ نازىكتىگى جوعارى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور وسى سالاداعى بارلىق جاعىمسىز ۇردىستەردىڭ الدىن الىپ, ولاردى ءتيىمدى تۇردە بەيتاراپتاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇيەلى شارالار ۇسىندى.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت ءدىني نانىم-سەنىم بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىپ, ەلىمىزدەگى ءداستۇرلى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتتى. زايىرلى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسالدى. سوعان سايكەس ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك جانە جالپىعا مىندەتتى ءدىن رەتىندە بەلگىلەنبەيدى. مۇنداي قادام يسلام, حريستيان, يۋدايزم جانە باسقا دا كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ ۇيلەسىمدى قاتار ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىت باستامالارى استانادا تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى اياسىندا ينستيتۋتسيالانىپ, بەلسەندى ىلگەرىلەپ كەلەدى.
ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1995 جىلى ەلىمىزدەگى 130-عا جۋىق ەتنوستىڭ باسىن قوسقان بىرەگەي قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى.
جالپى, بۇگىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ۇشتۇعىرلى ءتىل جانە بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ تەڭدىگى ساياساتىنىڭ نەگىزىندە قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, قازاقستان پارلامەنتاريزمى مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ, سونداي-اق ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە باستى ءرول اتقارعانىن نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ءىV. الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەت قۇرۋ
الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزگەن باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. بيلىكتىڭ بولمىسىن زاماناۋي تۇرعىدا ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى ونىڭ قوعام مەن ادامدارعا باعىتتالعانىن بىلدىرەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ادامنىڭ, ونىڭ ءبىلىمى مەن قابىلەتى ەلىمىزدىڭ باستى كاپيتالى ءارى قۇندىلىعى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. قابىلدانعان بارلىق باعدارلامالار مەن قۇجاتتار, شىن مانىندە, ۇيلەسىمدى تۇردە دامىعان تۇلعانى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. تەك الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەت جوعارى تۇرمىس ساپاسىن جانە ادامي كاپيتالدىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. سونىمەن بىرگە نارىق جاعدايىندا قوعامداعى ماسىلدىق پەن پاتەرناليزم بەلگىلەرىنەن ارىلىپ, الەۋمەتتىك باسىمدىقتاردى بەلگىلەۋ ىسىندە اقىلعا قونىمدى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ قاجەت.
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى وسى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الۋ ارقىلى قالىپتاستى. ونىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى – ساپالى مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسى, ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالالارىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار وسىعان قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
2000-جىلداردىڭ باسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى رەفورمالاندى. بۇل مەديتسيناداعى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشىپ, مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتتى, سونداي-اق وزىق ەمدەۋ ورتالىقتارىن سالۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وسى سالانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن زاڭدار قابىلداندى, سونداي-اق الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۇتاستاي جاڭعىرىپ, ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلدى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن باسقارۋدىڭ الەمدىك ستاندارتتارى ەنگىزىلدى, زاماناۋي مەديتسينا ماماندارى دايارلاندى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە بولىنگەن قاراجات مولشەرى 1991 جىلى 6 ميلليون تەڭگەنى قۇراسا, 2017 جىلى 1,2 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. بۇل جىلدارى قازاقستاندا 219 اۋرۋحانا, 1200-گە جۋىق ەمحانا, امبۋلاتوريالار مەن مەديتسينا ورتالىقتارى سالىندى.
جاڭا مەديتسينالىق سەرۆيستىك قىزمەتتەر, سونىڭ ىشىندە سكرينينگ باعدارلاماسى, كارديولوگيالىق قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسى پايدا بولدى. ەلىمىزدىڭ بۇكىل وڭىرىندە ءوز ماماندارىمىز زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, جوعارى تەحنولوگيالى وتانىڭ بارلىق ءتۇرىن جاساپ كەلەدى. قازاقستان وزىق مەديتسينالىق كلاستەر قالىپتاستىرىپ, حالىقارالىق مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالدى.
ەڭ باستىسى, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنىڭ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي جاقساردى. ماسەلەن, ەلىمىزدە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 1991 جىلى 67,6 جاس بولسا, 2018 جىلى 72,5 جاسقا جەتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ جەتىستىگى دەموگرافيالىق كورسەتكىشتىڭ ارتۋىنان بايقالادى. جىل سايىن ەلىمىزدە شامامەن 400 مىڭ بالا ومىرگە كەلەدى. انا ءولىمىنىڭ دەڭگەيى 5 ەسە, سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 3 ەسە ازايدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز بۇل سالانى ۇنەمى نازاردا ۇستاعاندىقتان بۇگىندە ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ءارى ساپالى جۇيەسى قالىپتاستى.
مەديتسينامەن قاتار ءبىلىم بەرۋ سالاسى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى سانالادى. شىعىستا ء«بىلىم – ەڭ قىمبات قازىنا. ويتكەنى ونى ۇرلاپ كەتۋ, جوعالتىپ الۋ, جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. قازىرگى تاڭدا ونىڭ قۇندىلىعى ەسەلەنىپ ارتىپ وتىر. ءبىلىم دەڭگەيى بارشا ەلدەر مەن كونتينەنتتەردىڭ ناقتى دامۋ ينديكاتورى سانالىپ, ولاردىڭ ىلگەرىلەۋى مەن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىن ايقىندايدى.
قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالار وقىتۋدىڭ الەمدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە, مەملەكەتتىك ەمەس ءبىلىم بەرۋ سەكتورىن قالىپتاستىرۋعا, قاجەتتى مامانداردى ماقساتتى تۇردە دايارلاۋعا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن ەلەكتروندى وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان. بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدىڭ ەنگىزىلۋى بارلىق مەكتەپ تۇلەكتەرى ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە تەڭ مۇمكىندىككە يە بولۋىنا جانە ونىڭ اشىق بولۋىنا جاعداي تۋعىزدى. قازاقستان 2010 جىلى ءبىلىم سالاسىندا بولونيا دەكلاراتسياسىنا قوسىلدى. ناتيجەسىندە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان مويىندالعان ءۇش ساتىلى «باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا» مودەلى ەنگىزىلدى.
ءبىلىم سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق بازاسى تۇبەگەيلى جاقساردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىلىم سالاسىندا 2837 نىسان بوي كوتەردى, سو
