– ايگۇل ناريمانقىزى, ۇلتتىڭ وزىمەن بىتە قايناسىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءجىبى ۇزىلمەي كەلە جاتقان كيەلى مۇراسى – كۇي ونەرى. كۇي جانە كۇيشىلىك ونەر عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ, تولىسىپ كەلە جاتقان بولسا, ول ەڭ الدىمەن قۇيماقۇلاق كۇيشىلەردىڭ ارقاسى. ءسىزدى سول قۇيماقۇلاقتاردىڭ سوڭعى بۋىنى دەپ باتىل ايتۋعا بولاتىن سياقتى, سەبەبى بۇگىنگى مۋزىكالىق مەكتەپ جانە نوتامەن جەتىلىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا قۇيماقۇلاقتىقتىڭ قاجەتتىلىگى جوق كەزەڭ كەلدى. قۇيماقۇلاقتىق ءداستۇر قازاق كۇيشىسىنەن ءبىرجولا قاشىقتادى دەپ ايتا الامىز با؟
– دومبىرا قازاقتىڭ جان سەرىگى, رۋحاني قۋاتى بولسا, كۇي – جۇرەك ءتىلى, سەزىم ءسوزى. ۇلتىمىزدىڭ بىرەگەي ونەرىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ, حالىقتىڭ كوڭىل تولقىنىن كۇيمەن جەتكىزگەن تەڭدەسى جوق كۇيشىلەردىڭ ءبارى دە قۇيماقۇلاقتار بولاتىن. ال قازىرگى جاعداي بولەك. كەشەگى «ۇيىرمە» دەپ اتالىپ, بالاعا ونەر ۇيرەتكەن ورتالىقتار بۇگىندە «ستۋديا» دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, ستۋدەنتتەردىڭ ءوزى كوممەرتسيالىق جولمەن كۇي ۇيرەتۋگە كوشكەن. مۋزىكالىق مەكتەپتەرگە مۇعالىم بولىپ بارعاننان گورى ەكى-ءۇش بالا جيىلىپ الىپ ستۋديا اشىپ, اقشا تابۋ الدەقايدا ءتيىمدى تاسىلگە اينالدى. ولاردىڭ ۇيرەتۋ ءادىسى دە ءارتۇرلى – ءبىرى ساندىق جۇيەمەن ۇيرەتەدى, ءبىرى نوتاعا سالادى. نەگىزى, كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ بەيىمدىلىگىن كورسەتىپ, بولاشاقتا مۋزىكالىق باعىتتى تاڭدايمىن دەپ ايقىن ماقسات بەلگىلەگەن بالا بولماسا, ونسىز دا اقپارات تاسقىنىنىڭ استىندا وتىرعان بالانىڭ باسىن نوتامەن, كەرەكسىز سولفەدجيو سياقتى ساباقتارمەن قاتىرماعان دۇرىس. ۇستاز بىتكەننىڭ ءبارى ساۋاتتى دەپ تاعى ايتا المايسىڭ. اتا-انا الدىمەن ۇستاز تاڭداي ءبىلۋى كەرەك.
ءبىر تىڭداعاننان كوكەيىنە قۇيىپ الاتىن قۇيماقۇلاقتار, راس, قازىر جوقتىڭ قاسى. مەن العاش نوتا دەگەن نارسەنى الماتىداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە كەلىپ تۇسكەندە ءبىرىنشى رەت كوردىم. بىراق كوپكە دەيىن نوتانى ۇيرەنە المادىم, كەيىن كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ, ستۋدەنت بولعانىمشا نوتاعا قاراپ كۇي تارتۋ دەگەندى تۇسىنبەي-اق قويدىم. نوتالىق ساۋاتتى كەش باستاعانىم مەنىڭ كاسىبي دەڭگەيىمە ەشقاشان اسەر ەتكەن ەمەس. سەبەبى مەن مۋزىكا ۋچيليششەسىنە كەلگەنگە دەيىن اكەمنەن, راديو, تەلەديداردان, ەل ىشىندە كەڭ تاراعان كۇيدىڭ ءبارىن ۇيرەنىپ, جاتتاپ العان بولاتىنمىن. اكەمنىڭ بۇكىل رەپەرتۋارىن مەڭگەرىپ الىپ, ونى قاناعات تۇتپاي, ىزدەنىسىمدى ءارى قاراي جالعاستىرىپ, پلاستينكالاردان كۇي ۇيرەنۋگە كوشكەنمىن.
– كوپشىلىك قاۋىم اراسىندا «كۇي تارتقان ادامنىڭ ءبارىن كۇيشى دەپ جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. كۇيشى دەپ كۇي شىعاراتىن ادامدى عانا ايتادى» دەگەن پىكىرتالاس تۋىپ جاتادى. ءسىز قاي پىكىرمەن كەلىسەسىز؟
– كۇيشى كۇي شىعارعاننان كۇيشى دەپ اتالمايدى. ۋچيليششەگە تۇسكەننەن باستاپ كاسىبي دەڭگەيگە قاراي اياق باستىق. نوتا ۇيرەنۋ مەن ءۇشىن قىزىقتى بولدى. بار كۇيدىڭ ءبارىن جاتتاپ العانىمىزدىڭ ارقاسىندا وركەستر قۇرامىندا كۇي تارتىپ جۇردىك. ۋچيليششەنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىمىزدە ءۇش ستۋدەنتتى قارشىعا احمەدياروۆ, شامعون قاجىعاليەۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, باقىت قارابالينا, ايسا ءشارىپوۆ اپا-اعالارىمىز قۇرمانعازى وركەسترىنە قابىلداۋ ءۇشىن تىڭداۋعا شاقىردى. ناتيجەسىندە, ۇشەۋمىز دە وركەسترگە قابىلداندىق. كاسىبي جاعىنان ءوسىپ-جەتىلۋىمە قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. سوندىقتان كىشكەنتايىنان اۋىلدىڭ ءيىسى سىڭگەن, تاريحىنا دەيىن تارقاتىپ ايتىپ, كۇيدى تارتا-تارتا قولى تارامىستانىپ كەتكەن داۋلەسكەر كۇيشىلەردىڭ كۇيىن ەستىپ, سولاردىڭ قول قاعىسىن, ءتاسىلىن كوزىمەن كورىپ, بويىنا ابدەن ءسىڭىرىپ, كوڭىلگە توقىعان ادامدى ءسوزسىز كۇيشىلەر قاتارىنا جاتقىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
باياعىدا بالا كۇنىمىزدە اۋىلدىڭ ءبارى كۇي تارتادى, بالا بىتكەن دومبىرا شەرتەدى. بالا بولساق تا, «كىم قانشا كۇي بىلەدى», «كىمنىڭ تەحنيكاسى مىقتى؟» دەگەن ماسەلە ورتامىزدا وتكىر قويىلاتىن. ءبىر عانا اۋىلدان شىققان قارشىعا, ءازيدوللا اعالارىمىزدىڭ كۇيشى بولىپ تانىلۋى, ولاردىڭ اۋىلعا كەلگەن ءار ساپارى, كونتسەرتتەرىنەن قالماي بارىپ, تاماشالاعانىمىز, كونتسەرتتەن كەيىن مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ءان مەن كۇيدى ءارى قاراي شارىقتاتىپ جالعاستىراتىنى بالا بولسام دا, ماڭگىلىككە كوز الدىمدا قالعان كورىنىستەر. بالا كۇنىمدە اكەمنەن ەڭ ءجيى ەستىپ وسكەن ءسوز: «ايگۇل, سەن ەشقايدا كەتىپ قالما. قوناقتارعا كۇي تارتاسىڭ». وسى ءسوزدى قانشا مارتە ەستىدىم ەكەن دەسەڭىزشى. ەسى-دەرتىم دالا, ويىن بولسا دا, كەتە الماي كوزىم بوزارىپ, ءجىپسىز بايلانىپ وتىراتىن ەدىم. بەس جاسىما جەتەر-جەتپەستە دومبىرا تارتىپ, ون جاسىمنان باستاپ العاشقى بايقاۋلاردىڭ جۇلدەسىن جەڭىپ الىپ ءجۇردىم. كۇيدىڭ قىر-سىرىن قايدان ۇيرەنەسىڭ؟ نوتا ۇيرەتە المايدى, تاسپاداعى جازۋ بەرە المايدى, ونى تەك قانا ۇستازدىڭ الدىندا قولىنا قاراپ وتىرىپ, تۇيسىگىڭە وراپ قانا ۇيرەنەسىڭ. قۇيماقۇلاقتىق ءداستۇر دەگەن وسى. مەن دە, اكەم ناريمان دا كۇيدى العاش وسىلاي ۇيرەنگەنبىز. ەس بىلگەلى قولىمنان دومبىرام تۇسكەن ەمەس, سانامەن ءوزىمدى بيلەي باستاعالى كۇي تارتۋمەن كەلەمىن. راس, كۇي شىعارمادىم, بىراق ءوزىمدى كۇيشىلەر قاتارىنا قوسامىن, ونىڭ ابەستىگى جوق شىعار دەپ ويلايمىن.
– كۇيدى مىڭ ادام تىڭدايدى, تەك ءبىر ادام عانا تۇسىنەدى. كۇيدى ءتۇسىنۋدىڭ قاراپايىم قاعيدالارى بار ما, كۇيشى رەتىندە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– «قولتاڭبا جازۋ», ورىسشا «پوچەرك» دەگەن نارسە تەك اقىن-جازۋشى ياكي سۋرەتشىگە قاتىستى ايتىلمايدى. بۇل كۇيشىلەرگە دە ءتان. كۇيدى تۇسىنەتىن ادامدار تەرىس قاراپ وتىرىپ-اق كۇيدى كىمنىڭ, قاي كۇيشىنىڭ شەرتىپ جاتقانىن تۇيسىگىمەن تانىپ وتىرادى نەمەسە كۇيشىنىڭ بەت-ءجۇزىن كورسەتپەسە دە, قولىنىڭ قاعىسىنان جىگىن اجىراتىپ جاتادى. ءار كۇيشىنىڭ دىبىس الۋداعى شەبەرلىگى, دىبىس شىعارۋداعى ءتاسىلى, وزىندىك ەرەكشەلىگى ۋاقىتپەن بىرگە شىڭدالادى. الماتىدا ءبىزدىڭ اۋىلدان كوشىپ كەلگەن اكەمنىڭ دوسى رايحان قۇسپانوۆ اعامىز تۇرادى. كۇي تارتىپ, رايحان اعانىڭ سىنىنان وتە العان ادام قان مايداندا جاۋىن جەڭىپ, جەڭىسكە ماساتتانعان ادامنان ءبىر دە كەم ەمەس. ول كىسىنىڭ مويىنداۋى – ساعان بەرىلگەن باعا. ەل جاقتا دا رايحان اعامىز سياقتى اعالارىمىز بار. ولار كىمنىڭ كۇيشى, كىمنىڭ ونەرى جاساندى, جالعان ەكەنىن قولمەن قويعانداي ايتادى. كۇيدى تىڭداۋ دا, ونى زەردەسىنە جەتكىزۋ دە – ونەر. ماعان «سەنىڭ كۇيىڭدى تىڭداپ, اۋرۋىمنان جازىلىپ كەتتىم» دەگەن ادامدار دا بولدى. كۇيدى تۇسىنەتىن ادامنىڭ كەۋدەسىنە تاۋ قوپاراتىنداي عالامات كۇش قۇيىلادى. ءوزىن ەركىن, بيىك, ايبارلى سەزىنەدى. بۇدان اسقان قۇدىرەت بولا ما؟!
– كۇيدى ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كۇيشىنىڭ كۇي تاريحىن بايانداپ بەرۋى. ءبىزدىڭ ءداستۇرلى ونەرپازدارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنە وسى قاسيەت جەتپەي جاتادى. كۇيدىڭ العىسوزىن ايتا الاتىندار از سەكىلدى, نەگە؟
– بۇل بىزگە ءجيى قويىلاتىن سۇراقتىڭ ءبىرى. كۇيمەن بىرگە العىسوزىن ايتىپ, تاريحىن ءتۇسىندىرۋ ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە بۇرىننان بار. تەك ءبىز ونەر كورسەتەتىن جەردە ونىڭ مۇمكىندىگى بولا بەرمەيدى. كونتسەرتتەردە, شىعارماشىلىق كەشتەردە جۇرگىزۋشى اتى-ءجونىڭدى ايتىپ حابارلايدى, كۇيىڭدى ورىندادىڭ, سونىمەن ءتامام. تاريحتى بايانداپ تۇراتىن ۋاقىت جوق. ول ءۇشىن بۇكىل مەرەكەلىك مادەني شارانىڭ فورماتىن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ال جەكە كونتسەرت وتكىزۋدىڭ ءجونى بولەك. تاريحقا سۇڭگىپ, اڭىز-اڭگىمەلەردى اسىقپاي تارقاتىپ ايتاسىڭ, كوسىلىپ وتىرىپ كۇيىڭدى شەرتەسىڭ, ءار تىڭدارمانىڭمەن وڭاشا وتىرىپ سىرلاسقانداي كۇي كەشەسىڭ. اڭىز كۇيلەردىڭ تاريحىن ايتىپ وتىرىپ شەرتكەنىمىزدە جاسى ۇلكەن قاريالارىمىز قيال-عاجايىپ ەرتەگىگە ەلىتكەن بالاداي اۋىزدارى اشىلىپ, جان-جۇرەگىمەن بەرىلىپ, سەنىم ءبىلدىرىپ تىڭدايدى. بۇل, ارينە, كەرەك نارسە.
– كۇيدى جانە كۇيشىلەردى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە وتكىزەتىن كونتسەرتتەرگە, اۋقىمدى مادەني باعدارلامالارعا كوپ قوسپايتىنىن بايقايمىز. ءوز كۇيشىلىك مەكتەبى قالىپتاسقان وڭىرلەردە كۇي باسەكەسى, كۇي بايگەسى ءوتىپتى دەگەندى دە سيرەك ەستيمىز. كۇيگە كەلگەندە كەدەرگى نەدەن تۋادى وسى؟
– بۇل كوبىنە قارجىدان باستاۋ الىپ, قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىن قيىندىقتار. باسقا ءوڭىردى ايتپاعاندا, كۇي ونەرى ءبىرشاما دامىپ, جولعا قويىلعان دەگەن باتىستىڭ وزىندە كۇيگە كەلگەندە كەيىنگە تارتاتىن كوزقاراس بارىن بايقاپ قالامىز. ورالدا وتكەن قۇرمانعازى اتىنداعى كۇي بايگەسىندە قازىلارعا 100-200 مىڭ اقشانى كوپسىنگەنىن كوزىم كوردى. ال مۇنىڭ سىرتىنداعى, بايگەگە قاتىسقان كۇيشىنىڭ سان جىلدار بويى توگىپ كەلە جاتقان تەرىن, ەڭبەگىن, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە جارىس تالابىن مەڭگەرگەنىن, جانكەشتىلىكپەن ۇيرەنگەنىن ەسەپكە العىسى كەلمەيدى. باسەكەلەس بالالاردىڭ ىشىنەن باعى جانىپ, سۋىرىلىپ شىققان ەڭبەگىن قانشا سومامەن باعالاسا دا ارتىق ەتپەس ەدى. قازاق ونەرىنە تالاي مارعاسقا كۇيشىلەردى سىيلاعان باس جۇلدەگە ميلليون تىگىپ, كۇيدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ وتىرعان جالعىز اتىراۋ وبلىسى عانا. كۇيشىلەرى ميلليون تۇراتىن بايقاۋلاردى جاساعىسى كەلگەنىمەن, بارلىق وبلىس باسشىلارىنىڭ كۇيگە كەلگەندەگى كوزقاراسى مۇنداي ەمەس. «تارتقان كۇيىنە وسىنشا اقشا بەرۋ دەگەن سۇمدىق ەمەس پە؟» دەپ قارايدى. كۇي سايىستارىن وتكىزۋ جاعىنان اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ الدا كەلە جاتىر. قوستاناي وبلىسى ومىرىندە ءبىرىنشى رەت ساعىن جالمىشەۆ اتىنداعى بايقاۋ وتكىزدى, پاۆلودار وبلىسى رۇستەمبەك وماروۆقا ارناپ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بايگە ۇيىمداستىرعىسى كەلەدى, سونداي-اق قاراتاۋ كۇي مەكتەبىنىڭ ايشىقتى وكىلى سۇگىرگە ءدال وسىنداي بيىك دەڭگەيدەگى بايگە وتكىزىلسە جانە وزگە ايماقتار دا وسىنداي بايقاۋلاردى جارىسىپ ۇيىمداستىرىپ جاتسا, كۇي ونەرىنىڭ مارتەبەسى بيىكتەي تۇسپەي مە؟
– ءسىز قۇرعان «كەرۋلەن» دەگەن كۇي توبىڭىز قايدا ءجۇر؟ بۇگىندە نەمەن اينالىسادى؟ نەگە كورىنبەي كەتتى؟
– «كەرۋلەننىڭ» قايدا جۇرگەنىنەن بۇرىن, ءسۇيىنشى حابارىمدى جەتكىزگەلى وتىرمىن. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا, دالىرەك ايتسام, 26-28 ءساۋىر ارالىعىندا اتىراۋ قالاسىندا حالىقارالىق كۇي فەستيۆالىن وتكىزگەلى وتىرمىز. وسى فەستيۆالگە شەتەلدەن كوپتەگەن قوناقتار شاقىرىپ, ولارعا ءبىر كۇي بولسا دا, قازاقتىڭ كۇيىن شەرتكىزىپ, بايقاۋ جاساعىم كەلەدى. كۇي فەستيۆالدەرى بۇعان دەيىن ءار جىلدارى الماتى, استانا, قىزىلوردا, پاۆلودار قالالارىندا وتكىزىلىپ كەلدى, بىراق بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تاجىريبە جاسالىپ كورگەن جوق.
اتىراۋدا وتكىزىلەتىن كۇي فەستيۆالىنىڭ ماڭىزى بولەك. ول جەرگە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قازىلار, دومبىرا تەكتەس ۇلتتىق اسپاپتا وينايتىن شەبەرلەر شاقىرىلادى. فەستيۆال تالابى بويىنشا, ون ءبىر مەملەكەتتىڭ تۋىن كوتەرىپ كەلەتىن كونكۋرسانت ساحنادا ءوز ەلىنىڭ شىعارماسىن عانا ويناپ قويماي, ءبىرىنشى تۋردا دا, ەكىنشى تۋردا دا قازاق ەلى كۇيشىلەرىنىڭ ءبىر-ءبىر شىعارماسىن ويناۋى ءتيىس. بۇل ەشقانداي دا قيىندىق تۋدىرماۋى كەرەك.
«كەرۋلەن» دە وسى فەستيۆالگە قاتىسقالى وتىر. توپتىڭ قۇرامىن-داعى ەكى مۋزىكانتىمىز جۇمىس بابىمەن استاناعا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى باسىمىزدىڭ قوسىلۋى قيىنداپ كەتكەن ەدى. وسى جولى كۇيشىلەردىڭ ءبارىنىڭ باسىن فەستيۆال بىرىكتىرەدى دەپ سەنەمىن.
– فەستيۆالدىڭ باسقا قانداي ەرەكشەلىگى بار؟
– بۇعان دەيىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان كەز كەلگەن فەستيۆال مەن بايقاۋلاردىڭ ونەرپازدارعا قوياتىن باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى, 35-كە دەيىنگى جاستار ءۇشىن دەپ جاريالانسا, ساۋىردەگى حالىقارالىق ونەر بايگەسىنە جاسى 35-تەن جوعارىلار عانا قاتىسا الادى. نەگە؟ سەبەبى ادامنىڭ جاس كۇنىندە الىنبايتىن قامال جوق. بۇلا كۇشى بويىندا, قايراتى تاسىپ, ساناسى سارتىلداپ, كەز كەلگەن اۋىر جۇمىستى قاۋىرسىن قۇرلى كورمەي, قوپارىپ تاستايتىن جاس ءۇشىن ەڭسەرمەيتىن قيىندىق جوق سەكىلدى كورىنەدى. ال 35 جاستان كەيىن جىگەرى قايناپ تۇرعان جاستاردىڭ 70-80 پايىزىنىڭ رۋحاني قۋاتى كۇرت كەميدى. كەزىندە قۇداي سىيلاعان, ۇستاز ۇيرەتىپ بەرگەن قولدا بار ونەردى قولداندى, يگىلىگىن كوردى, اتىن شىعاردى. ال ءارى قاراي نە بولادى؟ وزدىگىنەن ەڭبەكتەنىپ, سول ونەردى دامىتا الدى ما, قايراتىن جانىپ, ونى باسقا جاڭا ساپاعا كوتەرە الدى ما؟ ۋاقىت وسىنى ەكشەيدى. ادام تۇلعاسى وسىلاي ايقىندالادى. اتىراۋدا وتەتىن فەستيۆالدە, مەن مىنە, وسىنداي ايقىندالعان ادامداردى كورسەتكىم كەلەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا ءتۇرلى ونەر بايقاۋلارىنا تورەلىك جاسايتىن قازىلار قۇرامىنا مەنى ءجيى شاقىراتىن بولىپ ءجۇر. قاي وڭىردەگى بايقاۋعا بارسام دا, الدىمنان اينالىپ شىعا بەرەتىن ونشاقتى بالا بار. انا وبلىسقا بارسام دا جاڭاعى بالا, مىنا وبلىسقا بارسام دا, جاڭاعى بالا, وسى ون بالا سەنىڭ الدىڭدا ۇزدىكسىز اينالادى دا جاتادى. ءتىپتى بەتىنە قاراۋعا ءوزىڭ ۇيالاتىن جاعدايعا كەلەسىڭ. 2017 جىلى كىل مىقتى باسەكەلەس جيىلعان وتە اۋقىمدى بايقاۋ ءوتتى. توعىز بالانى دايىندادىم. الدى ميلليون, سوڭى 300 مىڭ تەڭگە يەلەنەتىن سىياقى-جۇلدە قورى وتە قوماقتى. ونەرگە ەندى قادام باسقان جاس ءۇشىن وتە سالماقتى سوما. ءبىر بايقاۋدان ءبىر بايقاۋعا قاتىسىپ, اقشانىڭ ءدامىن الىپ قالعان بالا ايتادى سوندا: «ايگۇل ناريمانوۆنا, انەبىر وبلىستا تاعى دا كونكۋرس وتكەلى جاتىر ەكەن, باعدارلاماسىنداعى ەكى-ءۇش كۇيدى عانا بىلمەيمىن, كومەكتەسىپ جىبەرەسىز بە؟» دەيدى. وسىدان تۇيەتىن ويىم – قازىرگى بالالار ءوزىن وسالمىن دەپ سەزىنبەيدى. سول بايقاۋعا وزىمەن ءبىر دەڭگەيدە جۇمسالىپ وتىرعان سەنىڭ كۇش-جىگەرىڭ مەن ۋاقىتىڭا ول پىسقىرىپ تا تۇرعان جوق, وعان ءوز امبيتسياسى قىمبات. بالانىڭ بۇكىل ماقسات-مۇددەسى تەك اقشاعا اۋعان. اتىراۋداعى فەستيۆالدى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان سەبەبىم دە سول, كەم تالانتتاردى ىسىرىپ, شىن تالانتتاردىڭ جۇلدىزىن جاققىم كەلەدى.
– «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» دەگەن جيناق شىقتى. بىراق ءبىز بىلەتىن كونتسەرتتەردىڭ ءبارى قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا», «سەرپەرىمەن» باستالىپ, وسى كۇيلەرمەن ساحنا شىمىلدىعى جابىلىپ جاتادى. قازاقتىڭ كۇي ونەرى ءالى كۇنگە 10-15 كۇيدىڭ اينالاسىنان الىسقا ۇزاي الماي كەلەدى. قالعان كۇيلەردى اينالىسقا ەنگىزۋ جاعىنىڭ كەشەۋىلدەپ, تانىمالدىلىعىنىڭ باياۋ ءجۇرۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– سەبەبى سول كونتسەرتتى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ادامدار «سارىارقا» مەن «سەرپەردى» ورىنداسا, ونى حالىقتىڭ جىلى قابىلدايتىنىن, رەيتينگ بەرەتىنىن بىلەدى. بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. ءبىر جاعى, تالعامدى تاپتاۋرىندىلىققا ۇرىندىرسا, ەكىنشىدەن, بۇل كۇيلەر حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەدى. ال رۋحتى وياتاتىن اسقاق كۇيلەردى ۇسىنسا, كونتسەرتتىڭ تابىستى وتەتىنىن بىلگەن سوڭ تانىمال كۇيلەرگە قايتا-قايتا جابىسا بەرەتىنى سول سەبەپتەن. كونەدەن جەتكەن كۇيلەر جوق ەمەس, بار. بىراق ول كۇيدىڭ ءبارى قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىمەن تەڭەسەدى دەپ مەن ايتا المايمىن. كوپشىلىك جيىلعان مەرەكەلىك كەشتەردە حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, تۇتاستىققا شاقىراتىن كۇيلەر ورىندالۋى كەرەك. قۇرمانعازىنىڭ قۇدىرەت ەكەنى دە وسىنداي جەردە كورىنەدى.
– يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تىزىمىنە ۇلتىمىزدىڭ كۇيى, ايتىسى, كيىز ءۇيى كىرگەندە, بۇعان قۋانباعان قازاق كەمدە-كەم بولعان شىعار. بەرىلگەن مارتەبە بۇل ونەردى نەگە مىندەتتەيدى؟
– ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى يمانعالي نۇرعالي ۇلى ءوزى قولعا الىپ, وسى مارتەبەگە قول جەتكىزگەن سوڭ, استانادا وتكەن سەرتيفيكاتتاۋ شاراسىنا مەنى دە شاقىرعان ەدى. بۇل نەگە مىندەتتەيدى؟ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى يۋنەسكو-نىڭ ءوزى تانىعان سوڭ پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» بەلگىلەندى. ايماقتىڭ بارىندە 500 ادامعا دەيىن دومبىرا تارتىپ, كۇي شەرتىپ, ۇلتتىق ونەرىمىز ۇلىقتالدى. كۇنى كەشە عانا «دومبىرا» تەلەارناسى اشىلدى. وسى يگى قادامنىڭ ءبارى دە رۋحاني ءتول ونەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرىپ, تورگە شىعارۋعا تىرىسىپ جاتقانىمىزدىڭ كورىنىسى شىعار دەپ شۇكىرشىلىك ەتەمىن.
– «كۇيدى شەرتە الماعان – سابالايدى, ءاندى ايتا الماعان – ابالايدى» دەگەن قازاقتا اۋىرلاۋ تيەتىن ءبىر ماقال بار. سوڭعى كەزدە كۇي ونەرىنىڭ ءوزىن شوۋعا اينالدىرىپ بارا جاتقانىمىز بايقالادى. كۇيشىلەر كۇي تارتىپ وتىرىپ دومبىراسىن يىعىنا ارتىپ, ارقاسىنان ءارى-بەرى اينالدىرىپ, اۋەدە قالىقتاتىپ, ەلدىڭ ەسىن شىعاراتىن قيمىلدار جاساپ جاتادى. وسى ورەسكەل نارسە بۇگىنگى كۇي ونەرىن تىم جايلاپ بارا جاتقان جوق پا؟
– ەلدىڭ ەسىندە قالۋ ءۇشىن, باسقالاردان ەرەكشەلەنۋ ءۇشىن قازىر كىم نە ىستەمەي جاتىر؟ ساحنادا تۇرىپ سەكىرەتىن, قارعيتىن, ءوزىن ءوزى ۇرعىلاپ, جەرگە جاتا قالىپ ءارى-بەرى اۋنايتىن انشىلەردىڭ ەرسى قىلىعى ەندى كۇيشىلەرگە دە كەلىپ جەتتى. سونداعى كوكسەگەنى «قايتكەندە جۇلدىز بولامىن؟» شىنايى ونەر بولماعان سوڭ, قوسالقى نارسەمەن ساحنانى جارىپ تاستاپ, حالىقتىڭ ەسىندە قالعىسى كەلەدى. بۇگىنگى ۋاقىتقا باعا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. التىن مەن جەز ارالاسىپ, جاقسى مەن جامان ساپىرىلىسىپ, ادام تۇسىنبەيتىن احۋال ورناپ تۇر. مۇنى وزگەرتۋگە ەشكىمنىڭ دارمەنى جەتپەس, ءسىرا.
– «جامبىل» فيلمىندە دينانىڭ رولىندە ويناپ, كينوعا دا ءتۇستىڭىز عوي. اكتريسا بولۋ سىزگە ۇنادى ما؟
– فيلمدە جامبىل اتامىزدىڭ ۇلى سوعىستا قازا تاۋىپ, قايعىدان باسىن كوتەرە الماي, بۇك ءتۇسىپ جاتىپ قالعاندا, جاناشىرلارى باسۋ ايتۋعا دينانى شاقىرتادى. قارتايعان شاعىندا قابىرعاسىن سوگىپ كەتكەن قايعىعا دينا كەلىپ جۇباتۋ ايتادى. فيلم تۇسىرىلگەنىمەن, قىسقارتۋعا ۇشىراپ, كوپ كادرلارى قيىلىپ كەتتى. ءبىردى-ەكىلى جەرىندە كورىنگەنىمىز بولماسا, تۇششىنىپ تاماشالايتىنداي تولىققاندى بەينە شىقپادى.
– ءسىز سىرتىڭىز سۇستى, جۇمباق ادام كورىنەسىز. سوعان قاراماستان ءسىزدى بىلەتىندەر پەيىلى كەڭ, داستارقانى مول, قوناقجاي ادام ەكەنىڭىزدى ايتادى. سولاي ما؟
– توڭىرەگىمدە جۇرگەن تانىستارىم ء«وزىڭ ءبىر قولىڭدى ەكى ەتە الماي ءجۇرىپ قوناق شاقىراتىنىڭ نە وسى؟» دەپ رەنجىپ جاتادى. اكەم – ناريمان, شەشەم – شولپان بولسا, كىشكەنتايىمنان كورىپ وسكەنىم ءۇي تولى قوناق, ۇزىلمەگەن كىسى, جينالماعان داستارقان بولسا, مەن باسقا قانداي بولۋىم كەرەك؟ انام اتىراۋدان كەلسە, الماتىدا تۇراتىن اكەمنىڭ دوستارىن, سىيلاس زامانداستارىن شاقىرىپ, قوناق ەتۋدى جانىم قالاپ تۇرادى. ء«بىر قالادا تۇرساق تا, ءبىر-بىرىمىزبەن كەزدەسە بەرمەيمىز. جاس تا بولساڭ, باسىمىزدى قوساتىن سەنسىڭ, راحمەت, اينالايىن» دەپ ۇلكەندەر باتاسىن بەرىپ جاتادى. ءوزىم قادىر تۇتاتىن ادامداردى شاقىرىپ, شاڭىراق كورسەتىپ, ءدام اۋىز تيگىزۋ ماعان اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. ءار داستارقاننىڭ ءوزىنىڭ عيبراتى بار. داستارقان باسىندا وتىرعاندا ادامدار اشىلادى, ءبىرىن-ءبىرى جاقىن تۇتادى, سىيلاستىعى بەكي تۇسەدى. قادىم زاماننان بەرگى قازاقتىڭ تۇرمىس سالتىنىڭ ءسانى, ادامي بولمىسىنىڭ ادەمى كورىنىسىنىڭ ءوزى وسى قوناقجايلىلىق ەمەس پە؟
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
