ەلدىڭ ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتتارى
بيۋدجەتتى ناقتىلاۋدىڭ باستى باعىتى پرەزيدەنتتىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ جونىندەگى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحVىىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن قارجىلىق قامسىزداندىرۋ بولدى. ناق وسى ماسەلەگە 2019 جىلى 444,3 ملرد تەڭگە قوسىمشا كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە از قامتىلعان وتباسىلارىن قولداۋعا – 224,3 ملرد تەڭگە, كوپ بالالى وتباسىلارىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا – 100 ملرد تەڭگە, ايماقتىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا – 90 ملرد تەڭگە, «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرۋعا 30 ملرد تەڭگە. ال جاستار جىلىنا ارنالعان شارالاردى وتكىزۋگە 24,6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالىق قورىن» قۇرۋعا ۇلتتىق قوردان 370 ملرد تەڭگە قارالعان.
ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى زاڭ جوباسى جونىندەگى باياندامانى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ جاسادى. وسى زاڭ جوباسىندا 2019 جىلعا بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن وزگەرتۋ قاراستىرىلعان. ناقتى ايتقاندا, زاڭ جوباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرىن 2 ترلن 450 ملرد تەڭگەدەن 2 ترلن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىرعان. سۇراق بەرۋ راسىمىندە دەپۋتات بەيبىت مامراەۆ «ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەندەتىلەدى دەگەن شەشىمدى ورىنداۋ كەيىنگە قالدىرىلىپ, ونى كەرىسىنشە, 2019 جىلى 2 ترلن 700 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. ال بەلگىلەنگەن تومەندەتۋ قاي جىلدان باستاپ قولعا الىنادى؟», دەپ سۇرادى. وعان مينيستر ناقتى جاۋاپ بەرە الماي, بۇل ماسەلەنىڭ ءالى تالقىلانۋدا ەكەنىن ايتتى. دەپۋتات الەكساندر سۋسلوۆ «وتكەن قىركۇيەك ايىندا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتى 150 ملرد تەڭگەگە, ال قازىر تاعى دا 250 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىپ وتىرمىز, وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانك قوردىڭ ءوسىمىن قالاي قامتاماسىز ەتە الادى؟», دەپ ۇب توراعاسى ەربولات دوساەۆقا سۇراق بەردى. ول كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ ۇلعايۋى دۇرىس شەشىم دەپ سانايتىنىن ايتا كەلىپ, ۇلتتىق قوردىڭ ءوسىمى مۇناي باعاسىنىڭ ارتۋىنان بولار دەگەن ۇمىتتە ەكەندەرىن جەتكىزدى.
وسىنداي سۇراقتاردان كەيىن زاڭ جوباسى تۇتاستاي ماقۇلداندى. 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى-قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى ەربولات دوساەۆتار بايانداما جاسادى. ولار 2019 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس جانە شىعىس مولشەرلەرىنىڭ پارامەترلەرىن جەتكىزدى. 2018 جىلى ەلدىڭ ءىجو كولەمى 58,8 ترلن تەڭگەنى قۇراعان, بۇل 2019 جىلدى باعالاۋ ءۇشىن جاقسى بازا بولىپ تابىلادى. 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇناي ونىمدەرى 2019 جىلى 1,4 ميلليون تونناعا نەمەسە 1,5 پايىزعا تومەندەمەك. الايدا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى بويىنشا نەعۇرلىم جوعارى ءوسىم كۇتىلۋدە. بۇعان ىشكى سۇرانىستىڭ ۇلعايۋىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلمەك. 2019 جىلى بازالىق پارامەترلەر نەگىزىنەن بۇرىن ناقتىلانعان دەڭگەيدە ساقتالعان. ياعني, مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 55 اقش دوللارى, ءبىر دوللار 370 تەڭگە, جىلدىق ينفلياتسيانىڭ نىسانالىق ءدالىزى 4-6 پايىز دەپ بولجانعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, قۇرىلىستىڭ, ساۋدانىڭ, كولىك تاسىمالىنىڭ ءوسۋ بولجامى ساقتالعان. ەكسپورت 54,4 ملرد اقش دوللارى, يمپورت 32,9 ملرد دوللار دەڭگەيىندە كۇتىلەدى. ءىجو-ءنىڭ جالپى ءوسىمى 3,8 پايىز كولەمىندە بولادى دەپ مولشەرلەنگەن. ءسويتىپ 2019 جىلى ءىجو كولەمى 64,3 ترلن تەڭگەگە جەتۋى بولجانعان. تۇزەتىلگەن ماكروەكونوميكالىق بولجام نەگىزىندە 2019 جىلعا ارنالعان بيۋدجەت پارامەترلەرى: كىرىستەر 7 ترلن تەڭگە بولادى دەپ (بۇل بەكىتىلگەن جوسپاردان 200 ملرد تەڭگەگە ارتىق), ال بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ كولەمى 1,2 ترلن تەڭگەگە ۇلعايا وتىرىپ, 11,9 ترلن تەڭگە بولادى دەپ بولجانعان.
وسى پارامەترلەر تۋرالى دەرەكتەردى ءوز بايانداماسىندا تولىقتىرعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ناقتىلانعان ءتۇسىمىنىڭ بولجامى 821 ملرد تەڭگەگە ۇلعايا وتىرىپ, 10 ترلن 569 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنىن جەتكىزدى. وعان كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى كۇشەيتۋ, كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتەردى ۇلعايتۋ, نىسانالىق ترانسفەرت تارتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلەتىنى ايتىلدى. ال شىعىستار 11 ترلن 895 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنى ايتىلدى.
ەلدىڭ ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتىن بەكىتكەن زاڭ جوباسى تالقىلانعاندا دەپۋتاتتار ۇنەمى ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتادى. بۇل جولى دا ولار بايانداماشىلارعا كوپتەگەن سۇراق قويدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆتان 2016 جىلى ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى 27-29 پايىزعا كوتەرىلەدى دەگەن شەشىم بولعانىمەن, شىن مانىندە ولار بولماشى كولەمدە عانا بولعانىن ايتا كەلىپ, بيىلعى قوسىمشا بولىنگەن 1 ترلن قاراجات وسىنداي قىزمەتتەگىلەردىڭ ناقتى ەڭبەكاقىلارىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى, بۇل تۋرالى ارنايى ەسەپتەر بار ما دەپ سۇرادى. ب.ساپارباەۆ ونداي ەسەپتىڭ بار ەكەنىن, اتالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 15-تەن 30 پايىزعا دەيىن وسەتىنىن ايتتى. «بۇل وزگەرىس جوبامەن 1 ملن 200 مىڭ قازاقستاندىقتى قامتيتىن بولادى», دەدى مينيستر. سونىمەن بىرگە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ شامامەن 830 مىڭ ادامدى قامتيتىنى, الدىن الا ەسەپ بويىنشا كومەك 40-تان 65 پايىزعا دەيىن وسەتىندىگى بەلگىلى بولدى.
دەپۋتات البەرت راۋ نەگىزىنەن جاس وتباسىلار مەن از قامتىلعاندارعا ارنالىپ 40 مىڭ جالدامالى پاتەر سالۋ ءۇشىن بارلىعى 100 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن, سونىڭ 50 ملرد تەڭگەسى تۇرعىن ءۇي زاەمدارى ءۇشىن 2-3 پايىزدىق وسىممەن عانا بەرىلەتىندىگىن ايتىپ, ولاردى تۇرعىزۋ بويىنشا جىلدارعا بولىنگەن جوسپارلار بار ما, سونىمەن بىرگە بەرىلەتىن زاەمداردىڭ ءوسىمى تومەن بولعانىمەن العاشقى جارنا سياقتى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ ماسەلەسى قارالدى ما دەپ سۇرادى. وعان يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ق.وسكەمباەۆ جاۋاپ بەرىپ, وسىنداي ساناتتاعى ادامدارعا جىل سايىن 6 مىڭ پاتەر سالۋ جوسپارلانعانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە ول العاشقى جارنا 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلەتىنى كوزدەلەتىنىن جەتكىزدى.
دەپۋتات جانات وماربەكوۆانىڭ سۇراعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆاعا ارنالدى. ول الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ناقتى مۇقتاج ادامدارعا جەتۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا وتىرىپ, الەۋمەتتىك كارتالاردى جاساۋ قازىر قانداي دەڭگەيدە جانە وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا دەپ سۇرادى. وعان گ.ابدىقالىقوۆا قازىر اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە بار ەكەنىن, ول ەلىمىزدەگى بارلىق دەرەكتەردىڭ ينتەگراتسياسىنان قۇرالعانىن, وسى جۇيە بويىنشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلكەن اۋقىمدا جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ەلىمىزدە بارلىعى 2418 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ ىشىندە 1896-سى وسى جۇيەگە قوسىلعاندىعى ايتىلدى. وندا ءاربىر وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى تۋرالى تولىق مالىمەتتەر بولادى ەكەن. وسىنداي ۇزاق تالقىعا تۇسكەن زاڭ جوبالارى تۇتاستاي ماقۇلداندى.
دوپينگ داۋى – ەلگە سىن
جالپى وتىرىستا ۇزاق تالقىلانعان تاعى ءبىر قۇجات – كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالعان زاڭ جوباسى بولدى. بۇل تۋرالى نەگىزگى باياندامانى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى جاسادى. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى سپورتشىلارىمىزدىڭ دوپينگ قولدانۋىنا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان. ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين دە سويلەپ, دوپينگتىڭ حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن پروبلەما تۋدىرىپ جۇرگەن كەسەلى ءبىزدىڭ سپورتشىلارىمىزعا دا جەتكەنى وكىنىشتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل جەردە اۋىزبەن ايتقان تىيىمدارمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. تەك قاتاڭ شارالار عانا بۇل كەسەلدى اۋىزدىقتاي الادى. حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى دە بىزدەن وسىنى تالاپ ەتەدى. «ەلەمەسە اۋرۋ جامان, ەسكەرمەسە داۋ جامان» دەپ حالقىمىز ايتقانداي, ونى ەلەمەۋگە قاقىمىز جوق. بۇگىنگى تاڭداعى سپورتتاعى ەڭ ۇلكەن داۋ – دوپينگ. اسىرەسە جاس سپورتشىلارعا ونىڭ زيانى ءتىپتى كوپ», دەي كەلىپ سپيكەر حالىقارالىق جارىستاردا وزىپ شىققان سپورتشىلارىمىزدى الاقانعا سالىپ جۇرسەك, ولاردىڭ دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولىپ شىققاندا, ۇياتتان نە ىستەرىمىزدى بىلمەي قالامىز. بۇل سپورتشىنى, ونى دايىنداعان جاتتىقتىرۋشىنى, سپورت سالاسىنداعى باسشىلاردى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدى ۇياتقا قالدىراتىن جايت ەكەنىن باسا ايتتى. سوندىقتان دوپينگكە قارسى ءتارتىپتى بۇزعان قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى دە جاۋاپكەرشىلىك تارتۋى كەرەك. ايتپەسە بىزدە تەك سپورتشىنىڭ ءوزىن عانا قالدىرىپ, قالعاندارى «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» بولىپ جاتادى دەدى ول. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا كوپتەگەن كولەڭكەلى ماسەلە دە انىقتالدى. ماسەلەن, وليمپيادا چەمپيونى بولعان سپورتشىعا 250 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ سىياقى بەرىلەدى. سونىڭ 80 پايىزىن جاتتىقتىرۋشى الاتىن كورىنەدى. ال سپورتشىنىڭ دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولسا, ول بارلىق العان اقشاسىن قايتارادى, ال جاتتىقتىرۋشىعا تەك 50 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. بۇل قازىرگى باعاممەن العاندا 126 مىڭ تەڭگە عانا, ال قالعان سوما جاتتىقتىرۋشىدا قالا بەرەتىن كورىنەدى. وسى قايشىلىقتى اڭعارعان دەپۋتاتتار ايىپپۇلدىڭ كولەمىن سپورتشىعا دا, ونىڭ جاتتىقتىرۋشىسى مەن دارىگەرىنە دە 200 اەك-كە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان. ال سپورتتىق فۋنكتسيونەرگە ايىپپۇل كولەمىن 750 اەك كولەمىنە دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن بىرگە وليمپيادا چەمپيوندارىنا بەرىلەتىن پاتەرلەرگە قاتىستى ماسەلەلەر دە وسى زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان. ول سپورتشىعا 10 جىلعا جالعا بەرىلەدى, ەگەر وسى 10 جىلدا ونىڭ دوپينگ قولدانباعانى بەلگىلى بولسا, پاتەر سوندا عانا سپورتشىعا مەنشىككە بەرىلەدى. ال دوپينگ قولدانعانى بەلگىلى بولسا, پاتەر قايتارىلىپ الىنادى. قورىتا ايتقاندا, زاڭ جوباسى ۇلتتىق انتيدوپينگتىك ۇيىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, وسى كەسەلگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى كوزدەگەن.
وسى كۇنگى وتىرىستا باسقا دا ماسەلەلەر قارالدى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن تاجىكستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى وتەۋسىز اسكەري-تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. سونداي-اق كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە كولىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
