دەندەگەن دەرت
بەيسەنبى, 19 ءساۋىر 2012 8:12
مىنە, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى, سونىڭ ىشىندە كاپيتاليستىك ءوندىرىستىڭ العاشقى وتانى بولىپ تابىلاتىن باتىس ەلدەرى الەمدى شارپىپ العان داعدارىس سالدارىنان تۇيىققا تىرەلىپ تۇرعان كەزدە, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز ءوزىنىڭ دامۋ قارقىنىن جوعالتپاي العا باسىپ كەلەدى. قازىر قازاقستاندى ءوزىنىڭ العا قويعان الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن تولىق ورىنداپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ەل دەپ ايتۋعا بولادى.
بەيسەنبى, 19 ءساۋىر 2012 8:12
مىنە, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى, سونىڭ ىشىندە كاپيتاليستىك ءوندىرىستىڭ العاشقى وتانى بولىپ تابىلاتىن باتىس ەلدەرى الەمدى شارپىپ العان داعدارىس سالدارىنان تۇيىققا تىرەلىپ تۇرعان كەزدە, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز ءوزىنىڭ دامۋ قارقىنىن جوعالتپاي العا باسىپ كەلەدى. قازىر قازاقستاندى ءوزىنىڭ العا قويعان الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن تولىق ورىنداپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ەل دەپ ايتۋعا بولادى.
مۇنىڭ سىرى نەدە؟ ارينە, ول ۇزاق اڭگىمە. ونىڭ شەت جاعاسىن ءبىز جازىپ تا جاتىرمىز. بىرقاتار ساراپشىلار قازىرگى كۇنى باتىس ەلدەرىنىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ تۇرعان بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان قارىز پروبلەمالارى دەسە, ەكىنشى ءبىر ساراپشىلار ودان دا تەرەڭىرەك كەتىپ, باتىستاعى قازىرگى داعدارىستى قارجى كاپيتاليزمىنىڭ كۇيرەۋىنىڭ باسىنا, جالپى, وسى جۇيەنىڭ «اققۋ انىنە», ياعني سوڭعى انىنە بالاپ وتىر. مۇنىڭ دا سەبەپ-سالدارى جوق ەمەس سەكىلدى.
بۇرىنىراق ۋاقىتتاردا ەكونوميكالىق داعدارىس جەكەلەگەن ەلدەر اينالاسىندا ءورىس الىپ, ءارى كەتكەندە بەلگىلى ءبىر وڭىرلەردى قامتيتىن. قازىر بۇل قۇبىلىستىڭ ءبىر ءوڭىردى شارپىپ بارىپ ەكىنشى ءبىر وڭىرگە اۋىسۋى, ءسويتىپ بۇكىل الەمدى كەزە باستاۋى بايقالادى. وسى تۇرعىدان العاندا ادامزات سوڭعى 10-15 جىلدان بەرى داعدارىس قاۋپىنەن كوز اشپاي كەلەدى دەسە دە بولادى. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتىپ كەتكەن وسى دەرت 2008-2009 جىلدارى اقش-تا جاڭا تەگەۋرىندى ەكپىنمەن باس كوتەرگەن ەدى. ونىڭ قىزۋى ءسال سالقىنداي تۇسكەن ساتتە, ەندى مىنە, ەۋروايماق ەلدەرىن ورتتەي شارپي باستادى. ونىڭ ەكپىنى دە اسا قاتتى. «ەۋروايماق ورتاق ۆاليۋتاعا بىرىككەن ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ قالا الا ما, قالا الماي ما؟» دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كۇنى وسى ءوڭىر ەلدەرىندە بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ باسقا وڭىرلەردىڭ دە تىزەسىن دىرىلدەتە باستاعاندىعى سەزىلەدى. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن سىر بەرمەي كەلگەن, دامۋ قارقىنى 10 پايىزدىق دەڭگەيدەن تومەندەمەگەن قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاياۋ بولاشاعى تۋرالى ساراپشىلار بولجامى دا جاقسى بولماي تۇر. وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ورتالىعى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قىتاي ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 8,5 پايىزدى قۇرايدى دەپ مالىمدەسە, الەم ەلدەرى ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا اۋىق-اۋىق بىلىكتى باعا بەرىپ, بولجام جاساپ وتىراتىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى 8,2 پايىزدان اسپايدى دەگەن قورىتىندى ءتۇيدى. ال باسقا دا كەيبىر حالىقارالىق ساراپشىلار قىتايدىڭ بيىلعى جىلى دامۋ كورسەتكىشى 7-7,5 پايىزدىق دامۋمەن تۇيىقتالادى دەگەن دە كۇدىك ايتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سىر بەرمەي كەلە جاتقان الىپ ەكونوميكا تۋرالى بولجام وسىلاي بولعاندا, داعدارىس ورتىنە ءجيى شارپىلىپ تۇرعان باتىستىق الدىڭعى قاتارلى ەكونوميكالار تۋرالى قاۋىپ-قاتەر بۇدان دا كۇشتىرەك.
جۋىقتا عانا بولىپ وتكەن داۆوستاعى باسقوسۋ الەمدىك دەڭگەيدە ءسوز سويلەيتىن ساياسي قايراتكەرلەر مەن ەكونوميست عالىمداردىڭ, ساراپشىلاردىڭ كوڭىلىنە قاتتى الاڭ كىرىپ وتىرعاندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. ولار «داعدارىستىڭ ۇلى كوشى», ياعني بۇل دەرتتىڭ ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە كەدەرگىسىز ءوتىپ, بۇكىل الەمدى شارلاي باستاۋى تۋرالى ايتۋعا كىرىستى. وسى فورۋمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كلاۋس شۆابتىڭ ءوزى بولاشاققا قارا بۇلت توندىرە سويلەدى. «2012 جىل – ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىز ءدال وسى جىلى ەۋروايماقتا داعدارىستىڭ بۇدان ءارى ورشۋىنە جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. وسى رەتتە مەن ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ كۇرەسكەرلەرى جاس ۇرپاقتىڭ داۋىسىن ەستىگىم كەلەر ەدى. ال ولاردىڭ ءوزىن قازىرگى كۇنى قالىڭ, كۇردەلى پروبلەمالار شىرماي باستادى. ونىڭ ەڭ قاۋىپتىسى – جۇمىسسىزدىق. بىزگە كەم دەگەندە 6 ميلليون جۇمىس ورنىن قۇرۋ قاجەت. بۇل – ءارى الەۋمەتتىك, ءارى ساياسي ماسەلە», دەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگاردتىڭ ايتۋىنشا, ەۋروايماقتاعى جاعداي جاقسارار ەمەس. وسى وڭىردەگى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ جيىنتىق قارىزى شامادان تىم اسىپ كەتتى. وسىعان وراي حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى قارىز داعدارىسىنىڭ ەكپىنىن باسىپ, ەۋرووداقتاعى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن الەمنىڭ ۇلكەن ەلدەرىنەن 500 ميلليارد دوللاردى قوسىمشا ءبولۋدى سۇراعان. الايدا, اقش, قىتاي, جاپونيا سياقتى الەۋەتتى ەلدەر وزدەرىنىڭ مۇنداي قادامعا ءالى دايىن ەمەس ەكەندىگىن سەزدىردى. وسىعان وراي كريستين لاگارد داۆوس فورۋمىنداعى ءوز سوزىندە ەگەر الەمدىك قاۋىمداستىق رەتسەسسيانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىمدى ارەكەت ەتپەيتىن بولسا, وندا بۇكىلالەمدىك ەكونوميكا داعدارىس تۇڭعيىعىنا باتاتىندىعىن, ال ونىڭ اسەرى اقش-تاعى 30-جىلدارداعى « ۇلى كۇيزەلىستەن» كەم بولمايتىندىعىن» مالىمدەدى. «بىزگە ءدال قازىرگى ءساتتىڭ ايقىنداۋشى ءسات ەكەندىگىن ۇعۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل جەردە اڭگىمە جەكەلەگەن ەلدى نەمەسە ءوڭىردى امان ساقتاپ قالۋ تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. بۇكىل الەمدى ەكونوميكالىق تۇڭعيىقتان امان ساقتاپ قالۋ تۋرالى بولىپ وتىر. اقش-تا 30-جىلداردىڭ باسىنداعى ارەكەتسىزدىك پەن ورالىمسىزدىق جانە قاتاڭ يدەولوگيالىق ۇستانىم اقىر اياعىندا وسى ەلگە ۇلى كۇيزەلىستىڭ دەندەي ەنۋىنە جول اشقان بولاتىن. بۇل جولعى جاعداي دا ءدال سونداي», دەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەۋروپاداعى باستالۋ ۇستىندەگى رەتسەسسيانىڭ دۇنيە ديدارىنا تيگىزەتىن ىقپالىن ءوزىنىڭ بۇرىنعى بولجامىنان قاراعاندا نەعۇرلىم سالماقتىراق باعالاپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى دامۋى جونىندەگى بولجامدى كورسەتكىشتەرىن تومەندەتە ءتۇستى. ونىڭ بۇرىنعى, ياعني وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى بولجامى بويىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ 2012 جىلعى دامۋ دەڭگەيى 4 پايىزدى قۇرايدى دەپ ەسەپتەلسە, ەندى ول 3,3 پايىزعا تومەندەتىلىپ وتىر. سول سياقتى بۇرىن ەۋرووداقتىڭ دامۋ دەڭگەيى 1,1 پايىز بولادى دەپ ەسەپتەلسە, ەندى ول, كەرىسىنشە, وتكەن جىلعى كورسەتكىشىنە قاراعاندا 0,5 پايىزعا قۇلدىرايدى دەپ بولجانۋدا. ەۋروپادا جاعدايى تومەندەي تۇسەتىن ەلدەر قاتارىندا گرەكيا, يتاليا, يسپانيا جانە تاعى باسقا دا بىرقاتار ەلدەر بار.
ەندى وسى ەلدەردىڭ جاعدايىنا جەكەلەي توقتالا كەتەيىك.
ەۋرووداق داعدارىسىنىڭ گرەكيادان باستالىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. جالپى, گرەكيانى باتىستىق دەموكراتيا مەن وركەنيەتتىڭ وتانى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. گرەكيانىڭ وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىنعى گۇلدەنگەن ءداۋىرى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز بولىپ ايتىلادى. العاشقى گرەك فيلوسوفتارىنىڭ ادامزاتقا قالدىرعان اسىل سوزدەرى, وي-مۇرالارى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ نىساندارىنان ەشبىر تۇسكەن ەمەس. مىنە, وسىنداي ەلدىڭ زامان وتە كەلە ەكىنشى ءبىر قىرىنان بوي كورسەتىپ, باتىستىق داعدارىستىڭ باستى وشاعىنا اينالۋى ويلانتپاي تۇرمايدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, گرەكيا الەمدەگى العاشقى بانكروت ەل اتانۋى دا عاجاپ ەمەس. قازىرگى وقيعالاردىڭ ءوربۋ بارىسى قايدا اپارىپ سوعاتىنى ءالى دە بولسا بەلگىسىز جاعدايدا قالىپ كەلەدى.
گرەكيانىڭ داعدارىسقا ۇرىنۋىنا باستى سەبەپ بولىپ وتىرعان جاعدايلاردىڭ ءبىرى, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ول ەلدىڭ شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق قورلار الدىنداعى قارىزىنىڭ شەكتەن تىس ارتۋى بولىپ وتىر. وتكەن 2009 جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل ەل جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى 80 ميلليارد ەۋروعا جۋىق قارىز العان. بۇل قارىزدىڭ ءوزى ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى. جۋىقتا ەلدىڭ جالپى قارىزى 360 ميلليارد ەۋروعا جەتكەندىگى ءمالىم بولدى. ەكىنشى جاقتان بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسى دە ەل ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ بارادى. ول ەۋروايماق بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 13 پايىزىن قۇراپ وتىر.
ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قارىز بەرەر الدىندا گرەكياعا بىرقاتار اۋىر شارتتار قويدى. ەندى بۇل ەل جالاقى مەن زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى بارىنشا قىسقارتىپ, ازدان دا, كوپتەن دە ۇنەمدەۋگە كىرىستى. بىراق بۇعان حالىق نارازىلىق تانىتىپ, ءجيى-ءجيى ەرەۋىلدەرگە شىعۋدا. ەرەۋىلگە شىققانىمەن, ودان ەشقانداي پايدا جوقتىعى, جاعداي بۇلاي سوزىلا بەرسە, كەزىندەگى گۇلدەنگەن مەملەكەتتىڭ ءبىر-اق ءساتتىڭ ىشىندە قۇردىمنىڭ قۇرىعىنا تۇسەتىندىگى ءمالىم. وسىنى ۇققان ەرەۋىل ۇيىمداستىرۋشى گرەكيانىڭ كاسىپتىك وداعى ۇكىمەتپەن كەلىسىمگە كەلىپ, گەرمانيا, فرانتسيا مەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى باسشىلارىنىڭ قويعان شارتتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر بولدى.
ەۋرووداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا جاعدايى اۋىر بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ەل – يسپانيا. بۇل ەلدەگى قازىرگى جۇمىسسىزدار سانى 5 ميلليون ادامنان اسقان. مۇنىڭ ءوزى ءاربىر 4 ادامنىڭ ءبىرى جۇمىسسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداعى نەعۇرلىم زارداپ شەككەن سالالاردىڭ ءبىرى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسى. ەلدەگى تۋريزم جاقسى جەتىلگەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى – اندالۋسيادا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 30 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. كاتالونياداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. بۇل وڭىرلەر بۇرىن يسپانياداعى نەعۇرلىم حالىق تۇرمىسى جاقسى وڭىرلەر قاتارىندا اتالاتىن. ءتىپتى, وسى جاعدايعا بايلانىستى يسپانيادان بولەك كەتىپ, اۆتونوميا قۇرماق ويلارى دا بولعان. ال قازىرگى جاعداي تەك تۋريزم سالاسىنا عانا سۇيەنىپ, ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, بۇل سالانىڭ داعدارىس شىرماۋىنا تۇسۋگە نەعۇرلىم بەيىم ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى.
ساراپشىلار يسپانياداعى ەكونوميكانى ينۆەستيتسيالاۋ دەڭگەيىنىڭ دە قۇلدىراعاندىعىن ايتىپ وتىر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل كورسەتكىش بيىلعى جىلى 10,3 پايىزعا دەيىن تومەندەي تۇسپەك. 2013 جىلى دا وسى جاعداي جالعاسۋى مۇمكىن.
ساراپشىلاردىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل ەلدىڭ دە تۇبىنە جەتىپ وتىرعان ماسەلە جاقسى ءومىردىڭ قىزىعىن مەيلىنشە قىزىقتاۋ, بار مەن جوقتىڭ اراسىن ەكشەمەي, قارىزبەن كۇن كەشۋ بولىپ وتىر. مۇندا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 67 پايىزىنا دەيىن جەتكەن. بيۋدجەت تاپشىلىعى 8 پايىزدان اسىپ تۇسكەن. ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعى ەندى ونى 2012 جىلى 4,3 پايىزعا دەيىن شەكتەپ, 2013 جىلى جالپىەۋروپالىق ستاندارت 3 پايىزدىق شاماعا جەتكىزۋ جونىندە ۋادە بەرىپ وتىر.
ارينە, يسپانيا – كۇش-مۇمكىندىگى مول ۇلكەن ەل. ەۋروپاداعى بايىرعى تاريحى بار, دامۋ دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بىرقاتار ساراپشىلار ونىڭ داعدارىس قۇرىعىنان سىتىلىپ شىعاتىندىعىنا كوپ كۇمان كەلتىرمەيدى. ءبارىن دە ەۋرووداقتىڭ جالپى جاعدايىمەن بايلانىستىرادى.
باتىس الەمىندە داعدارىس تۇڭعيىعىنا مالتىققان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا پورتۋگاليا تۇر. پورتۋگاليا حالقىنىڭ سانى جونىنەن شاعىن ەل بولعانىمەن, كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناستار العاش باستالعان تۇستا ەۋروپاداعى تەڭىز دەرجاۆاسى اتانعان تاريحى مىعىم ەل. حV عاسىردان باستاۋ العان وسى تاريح ونىڭ بۇگىنگى كۇنىنە دە اسەر ەتىپ كەلە جاتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بار بولعانى 10 ميلليون ادامدى قۇرايتىن پورتۋگال تىلىندە قازىرگى كۇنى الەمدىك ءۇش قۇرلىقتىڭ – ەۋرازيانىڭ, افريكانىڭ, وڭتۇستىك امەريكانىڭ 200 ميلليوننان استام ادامى سويلەيتىندىگى سونىڭ ءبىر جاقسى دالەلى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پورتۋگالياداعى داعدارىستىڭ العاشقى شەتى 2009 جىلى وسى ەلدەگى تروتسكيشىل-ماوشىل بلوكتىڭ پارلامەنت سايلاۋىندا 10 پايىزدىق داۋىسقا يە بولۋىنان باستالعان. بۇل ەلدىڭ باستى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنداعى ساياسي كيكىلجىڭدى كۇشەيتىپ, ەلگە كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتتى. ينۆەستورلار 2009 جىلعى ەل بيۋدجەتىندەگى شىعىنداردىڭ ارتۋىنا ءوز نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 9,3 پايىزىن قۇرادى.
جاعدايدىڭ ناشارلاعاندىعى ەلدەگى باعالى قاعازدار ساتۋ جونىندەگى وتكىزىلەتىن اۋكتسيونداردان كورىنىس بەردى. مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار مەن ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارىنىڭ قۇنى قۇلدىراي باستادى. ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا جاۋاپ بەرەتىن مينيستر حورحە لاكاونىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتتە باستالىپ كەتكەن ساياسي داۋ-داماي اقىر اياعىندا ۇكىمەتتىڭ ەلدى باسقارۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. «قازىر كۇن تارتىبىنە پورتۋگاليانىڭ مەملەكەت رەتىندەگى ءومىر سۇرۋىنە سەنىم ءبىلدىرۋ ماسەلەسىن قويۋ عانا قالىپ وتىر», دەدى ول پارلامەنتتەگى سوزىندە.
پورتۋگاليانىڭ مەملەكەتتىك قارىزى جونىندە تاۋەكەلدى بىلدىرەتىن نەسيەلىك-دەفولتتىق كورسەتكىشى 2 اقپان كۇنى 28 بازيستىك پۋنكتكە كوتەرىلىپ, رەكوردتىق جاعداي 222 دەڭگەيلىك كورسەتكىشكە دەيىن جەتتى. وسىعان وراي, ەل پرەمەر-ءمينيسترى جوزە سوكراتەس ءوزىنىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ نيەتى بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ تە قالدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە ول ءوزىنىڭ پارلامەنتتە ەلدى باسقارۋعا, قاتاڭ جاعدايداعى ەكونوميكالىق شارالاردى ەنگىزۋگە جەتكىلىكتى دارەجەدە قۇقىققا يە بولا الماعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن.
بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, پورتۋگاليا ەۋرووداق كومەگىنە سۇيەنبەي, وسىنداعى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەۋروپالىق ورتالىق بانك سەكىلدى ءىرى قارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيەسىن الماي, ءوز بەتىمەن تىعىرىقتان شىعا المايدى. سوندىقتان دا ماماندار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىن كەلەسى ەل پورتۋگاليا بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
ەۋروپالىق داعدارىستىڭ اۋىر سوققىسى يرلانديانىڭ جاعدايىن دا كۇيزەلتىپ كەتكەن بولاتىن. يرلانديا داعدارىسقا دەيىن ەۋروپاداعى ەڭ جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەل ەدى. مۇندا امەريكادان, ەۋروپانىڭ بىرقاتار الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنەن, كەيىننەن قىتايدان ينۆەستيتسيانىڭ اعىندى تۇردە قۇيىلۋىنا بايلانىستى جۇمىس ورىندارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى اشىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تەز كوتەرىلدى. بۇعان شاماسى, يرلانديانىڭ وڭاشا ارالدا ورنالاسۋى, ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ الەم بويىنشا العاندا الدىڭعى قاتاردا بولۋى كوپ اسەر ەتكەن. ءسويتىپ, حالىقارالىق ينۆەستيتسيانىڭ ناتيجەسىندە تەز كوتەرىلگەن يرلانديانىڭ ءوز باسى دا حالىقارالىق جاعدايعا بارىنشا تاۋەلدى بولا تۇسكەن. ويتكەنى, ەكونوميكاسىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك رىنوكتارعا نەگىزدەلگەن. مىنە, وسى جاعداي, «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي, شاعىن ەلدىڭ جاعدايىنا بىردەن اسەر ەتتى. حالىقارالىق رىنوكتا, سونىڭ ىشىندە يرلانديانىڭ ىرگەسىندە تۇرعان ەۋروپا رىنوگىندا جاعداي ناشارلاپ ەدى, يرلانديا ەكونوميكاسى دا بىردەن سىلق ەتە ءتۇستى. جالپى, قارجى كاپيتاليزمىنىڭ قازىرگى اۋرۋى ابدەن مەڭدەپ العان باتىستىق ەكونوميكانىڭ وينامالى سيپاتىن, ەڭ الدىمەن, وسى يرلانديا ەكونوميكاسىنان بايقاۋعا بولاتىنداي. سوندىقتان دا بىرقاتار ساراپشىلار بۇل ەلدىڭ قازىرگى جاعدايىن جالپى كاپيتاليزمنىڭ ورتاق داعدارىسىنا, سوڭعى جىلدارى تىپتەن جيىلەپ كەتكەن داۋاسىز دەرتىنە بالاپ وتىر.
جالپى, باتىستىق مەملەكەتتەردىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساق تا, تەك گەرمانيا, فينليانديا, فرانتسيا سەكىلدى قۋاتتى ەكونوميكالاردى قوسپاعاندا, باسقالارىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس سەكىلدى. مۇنى ەۋروپادا وسى ۋاقىتقا دەيىن مىعىم ەكونوميكالاردىڭ قاتارىندا اتالىپ كەلگەن ەلدەردىڭ ءبىرى يتاليا جاعدايىنا قاراپ-اق اڭعارۋعا بولاتىنداي.
بۇل ەلدىڭ باسقالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ الىپتىعى. ەكونوميكالىق قۋاتى جونىنەن يتاليا ەۋروپادا گەرمانيا مەن فرانتسيادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىن الادى. سوندىقتان ونىڭ ەكونوميكاسىن, ەگەر الدا-جالدا دەفولت جاعدايى ورنىعاتىن بولسا, قۇتقارىپ قالۋ تىپتەن قيىندىققا تۇسپەك. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, يتاليا داعدارىسپەن كۇرەس شارالارىن كۇشەيتىپ جاتقانىمەن, ازىرگە ولاردىڭ تيىمدىلىگى بايقالماي وتىر.
ماسەلەن, بۇل ەل 2020 جىلى ريمدە وتۋگە ءتيىس وليمپيادادان باس تارتتى. بۇل جايىندا يتاليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ماريو مونتي مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى نەگىزگى سەبەپ ەلدەگى قارجى جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. «وتكىر قارجى داعدارىسىنىڭ قارساڭىندا ۇكىمەت سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن مۇنداي جوبالارعا شاشا المايدى», دەپ مالىمدەدى ول. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ريمدە وتۋگە ءتيىس وليمپيادانى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 12,5 ميلليارد دوللارعا جۋىق مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا قاجەت بولادى ەكەن. ءوزىنىڭ باسقا جىرتىقتارىن بۇتىندەي الماي وتىرعان يتاليا ءۇشىن مۇنداي قارجى تابۋ تىم قيىنعا تۇسپەك. وسى رەتتە 2020 جىلعى وليمپيادانى وتكىزۋگە يتاليامەن قاتار ازەربايجان, تۇركيا, يسپانيا, جاپونيا, كاتار ەلدەرىنىڭ دە ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلگەندىگى بەلگىلى. وليمپيادا وتكىزۋ قۇقى ەندى وسى ەلدەردىڭ قايسىسىنا بۇيىرماق؟ ونى حالىقارالىق وليمپيالىق كوميتەت 2013 جىلى ناقتى ايقىندايتىن بولادى. ال يتاليا تۋرالى ايتارىمىز, بۇل ەلدىڭ داعدارىسقا قارسى ۇيىمداستىرىپ جاتقان شارالارىنىڭ ءتيىمسىز بولاتىن سەبەبى, مەملەكەتتىڭ موينىنا الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك شىعىندارىنىڭ تىم كولەمدى ەكەندىگى. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, مۇنداعى پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ الىپ وتىرعان جالاقىلارى باسقا ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارتىق كورىنەدى.
سونىمەن, قازىرگى كۇنى ەۋروپا ەلدەرىن, اسىرەسە, ەۋروايماقتى داعدارىس بۇلتى كەرنەپ تۇر. سونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى الدىڭعى قاتاردا تۇر. ال جۇمىسسىز ادام – قاۋىپتى ادام. ول كەز كەلگەن ەلدەگى الەۋمەتتىك سىلكىنىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالادى.
ماسەلەن, ەۋروپادا سوڭعى كەزدەرى ادامداردىڭ كوشەگە شىعۋى بەلەڭ الىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. وسىنداي دەرتتەن ساقتانۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ەۋروپا ءۇشىن اسا ماڭىزدى, كۇن تارتىبىندە تۇرعان ءبىرىنشى مىندەت بولىپ وتىر. بىراق, ءدال قازىرگى كۇنى ونىڭ ايقىن تاسىلدەرى مەن امالدارى تابىلا قويعان جوق. ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىن بارعان سايىن قارجى قارىزى باسىپ بارادى.
بۇكىل الەم بويىنشا جاعدايدىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى قازاقستان ءۇشىن دە كەرى ىقپال ەتەتىندىگى ايقىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا بەلسەندى مۇشەسىنە اينالعان. ءبىز حالىقارالىق رىنوكتارعا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن, مەتالل مەن استىق ساۋدالاۋ ۇستىندەمىز. الەمدە داعدارىس بەلەڭ العان جاعدايدا ەلدەردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەپ, وسىدان بارىپ ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تاۋارلارىمىزدىڭ باعاسى دا ارزانداي تۇسەتىندىگى بەلگىلى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي ءبىرشاما جاقسى, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى تۇراقتى بولىپ وتىرعانىمەن, كۇللى الەمدى شارپي باستاعان داعدارىسقا تىڭعىلىقتى ازىرلىك كەرەك. مۇنى ءوزىنىڭ جۋىقتاعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىقتاپ ەسكەرتتى.
«وتكەن 2011 جىلى ەل ەكونوميكاسى 7,5 پايىزعا ءوستى. ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 11 مىڭ دوللاردان استى. بۇرىن ساتىلىپ كەتكەن اكتيۆتەردىڭ بىرقاتار ماڭىزدى بولىگى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. ەندى «بوگاتىر», «قاراشىعاناق», «قاشاعان» كەن ورىندارى مەن ەNRC, «قازاقمىس» كومپانيالارىنىڭ باسىم اكتيۆتەرى مەملەكەت يەلىگىندە بولادى. كەزىندە مەن مىناداي جاعدايلارعا بايلانىستى ساتىپ جاتىرمىز, قازىر جەكەشەلەندىرۋ كەرەك, ۋاقىتى كەلگەندە قايتارامىز دەپ ايتىپ ەدىم. مىنە, ەندى ءبارى قايتارىلۋدا. بارلىق اكتسيالار پاكەتى قازاقستاندا. ەندى ءوزىمىز بارلىعىنا ىقپال جاسايتىن بولامىز. قازاقستان حالقى ءبىرتۇتاس, بىرلىگى مىزعىماس كەمەل ەلگە اينالدى. دەگەنمەن, ءبىز كۇرمەۋى قيىن, قايشىلىعى مول الماعايىپ زاماندا ءومىر سۇرۋدەمىز. بولجانعان جاھاندىق داعدارىس قاۋپى شىندىققا اينالىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا الەمدىك داعدارىس بەس-التى جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەكونوميكانى وسى سىناققا دايىنداۋ, ونى ءارتاراپتاندىرۋدى جالعاستىرۋ بولىپ تابىلادى», دەدى.
جالپى, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسى الەمدى شارپىپ كەلە جاتقان داعدارىسپەن كۇرەستىڭ باستى باعىتتارى مەن امالدارىن كورسەتىپ بەرگەندىگى بولدى. جولداۋدا ون مىندەتتى العا تارتقان ەلباسى سونىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى رەتىندە ۇكىمەتكە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن بيىلعى جىلدان باستاپ ەل كولەمىندە جاپپاي جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىردى. ياعني, جولداۋ قازىرگى الەمدى كەرنەپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەمانى ەل ىشىندە ەڭسەرۋ ماقساتىن كوزدەپ, بۇكىلالەمدىك جاعدايعا ورايلاس جاسالعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ باستى سيپاتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى دامۋ قارقىنى, وسى قارقىندىلىقتان تۋىنداعان الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جىلدان-جىلعا جاقسارا ءتۇسۋى ادامداردىڭ ءبىراز بولىگىن جولداۋلاردى وقىعان كەزدە ولاردان وزدەرىنىڭ جەكە باسىنا جاقسىلىق كۇتۋگە داعدىلاندىرعان ەدى. قالىپتاسىپ قالعان بۇل قۇبىلىستى «جولداۋدان جىلما-جىلعى دامەتۋ» دەپ اتاساق تا ارتىق ەمەس. بۇل جولعى جولداۋدا «انا الەۋمەتتىك توپتىڭ جالاقىسىن ۇلعايتايىق, مىنا الەۋمەتتىك توپتىڭ جاردەماقىسىن كوبەيتەيىك» دەگەندەي, اتاۋلى تاپسىرمالار بولعان جوق. ونىڭ ەسەسىنە بۇل جولداۋدا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ورتاق ماسەلەلەر قامتىلعان. ەكونوميكانى نىعايتۋدىڭ, ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ باستى جولدارى كورسەتىلگەن. ال مۇنىڭ قايىرى بۇرىنعى جولداۋلاردان ەشبىر كەم بولمايتىندىعى اقيقات.
ەلباسى وسىعان وراي ۇكىمەتكە داعدارىستىڭ قازاقستانعا تيگىزەر اسەرىن ەلەپ-ەكشەي وتىرىپ, بىرنەشە نۇسقالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋدىڭ الدىن الا ستسەناريلەرىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. جامان ايتپاي, جاقسى جوق. داعدارىستىڭ قازاقستانعا قانداي اسەر ەتەتىندىگى بىزگە ازىرگە بەلگىسىز. مىنا اۋمالى-توكپەلى زاماندا, بۇكىل دۇنيە دۇربەلەڭگە ءتۇسىپ تۇرعان شاقتا الداعى ۋاقىتتان ءبارىن دە كۇتۋگە بولادى. سونىڭ تەك جاماندىعى از, جاقسىلىعى مول بولسا ەكەن. ارينە, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن بەرەكە-بىرلىك, ءتارتىپ پەن ءوز مەملەكەتىڭە دەگەن سەنىم, «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار, قالان», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, جۇرتشىلىق بولىپ قولعا الىپ جاتقان ىسكە جاقسى نيەت قاجەت دەمەكپىز.
ەۋروپالىق داعدارىستىڭ ارتى قايدا اپارىپ سوعاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. ەۋرووداق باسشىلارىنىڭ قازىرگى كۇنى جاساپ جاتقان ايلا-امالدارى جۇزەگە اسىپ, داعدارىستان سىتىلىپ كەتسە جاقسى-اق. ونىڭ جاعىمدى اسەرى بارلىق ەلدەرگە سەزىلۋى ءتيىس. ال ەگەر ەۋروپالىق وداق داعدارىس قۇرىعىنان شىعا الماي, سونىڭ سالدارىمەن وسىدان ونداعان جىل بۇرىن عانا قۇرىلعان ەۋروايماق ىدىرايتىن بولسا, بۇل بۇكىل ادامزاتقا قاتەرلى. وندا بۇل كاپيتاليزمنىڭ جالپى كۇيرەۋىنە ۇلاسۋى دا مۇمكىن. قوعامدى مۇنداي جاعدايعا الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر مەن سىلكىنىستەر اكەلىپ تىرەيتىن بولادى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان قالعان ءسوتسياليزمنىڭ باستى قاعيداتتارىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساقتاپ قالۋعا قول جەتكىزگەن ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنە امالسىز سۇيسىنەسىز. بىزدە قازىر جالپىعا ورتاق ءبىلىم تەگىن. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جۇمىستارى مەملەكەتتىك گرانت ارقىلى ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىلىم قۋعان جاستار ءۇشىن ول دا تەگىن بولىپ وتىر. ونى ايتاسىز, قازىر قازاقستان جاستارى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەت مەملەكەتتەردىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەت كۇشىمەن وقىپ جاتىر. حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايى دا بارعان سايىن جاقسارىپ, كوپتەگەن ەمحانالار ءۇستى-ۇستىنە تۇرعىزىلۋدا. سپورت الاڭدارى مەن عيماراتتارى اشىلۋدا. كوپتەگەن ەم تۇرلەرى حالىق ءۇشىن تەگىن كورسەتىلەدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىنا ءبىز ەكونوميكامىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ارقىلى كەلىپ وتىرمىز. ەكونوميكالىق قۋاتتىلىق ناتيجەسىندە داعدارىستان قىسىلماي شىعاتىنىمىزعا سەنىم مول.
سۇڭعات ءالىپباي.
