ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2019

قازاقتىڭ قارا ەسەپتەرى

1302 رەتكورسەتىلدى

28-ءشى ەسەپ:

ساڭىراق باتىردىڭ ولجاسى

ەرتەرەكتە جاۋگەرشىلىك زاماندا وشاقتى ساڭىراق باتىر ءوز قوسىنىن 1-2 كۇن تىنىقتىرىپ الۋ ءۇشىن كول جاعاسىنا كەلىپ ۋاقىتشا قونىستانادى. ازىق-ت ۇلىك قورى دا بىتۋگە شاق قالىپتى. سول سەبەپتى باتىر ءبىراز ساربازدى قوڭىر اڭ اتىپ كەلۋگە جۇمسايدى. بىراق ولار جاقىن ماڭدا قوڭىر اڭ بولماۋى سەبەپتى ولجاسىز ورالادى. امالى تاۋسىلعان باتىر سوڭعى جەبەلەردى جيناپ الىپ، قاسىنا ءتورت مەرگەن-ساربازدى ەرتىپ كولدەن قۇس اتۋعا شىعادى. 

بۇلار ءتۇس اۋعانشا ۇيرەك-قاز اۋلايدى. كۇن باتار الدىندا اتىپ العان ولجالارىن ورتاعا قويىپ ساناسا، ساڭىراق باتىر ءبىرىنشى ساربازدان ەكى ەسە كوپ، ال ءبىرىنشى سارباز ەكىنشى ساربازدان ءۇش ەسە كوپ، ەكىنشى سارباز ءۇشىنشى ساربازدان ءتورت ەسە كوپ، ال ءۇشىنشى سارباز ءتورتىنشى ساربازدان بەس ەسە كوپ اتىپتى.

تۇسكەن ولجاعا ريزا بولعان ساڭىراق باتىر: «بارلىق ولجا تەڭدەي تورتكە ءبولىنسىن، ءار بولىك ءبىر-ءبىر قازانعا تولىق سالىنىپ، ءتورت جەرگە قازان اسىلسىن! بارلىق ساربازدار تۇگەلىمەن تاماقتاندىرىلسىن!» دەپ ۇكىم قىلادى. باتىر ۇكىمى مۇلتىكسىز ورىندالىپ، ولجا تەڭدەي تورتكە بولىنەدى، بىراق بىرنەشە ۇيرەك بولىستەن ارتىلىپ قالادى. وسى ارتىلعان ۇيرەكتەردى اسپازدار جاقسىلاپ ءپىسىرىپ باتىردىڭ وزىنە تارتادى. 

سۇراق: بارلىعى قانشا قاز-ۇيرەك اتىلىپ الىندى جانە كىم قانشا ۇيرەك اتتى؟

29-شى ەسەپ:

التىن جانە كۇمىس تەڭگەلەر

سالماقتارى بىردەي 6 التىن تەڭگە جانە ءوزارا سالماقتارى بىردەي 8 كۇمىس تەڭگە بار دەلىك. ەگەر 5 التىن تەڭگەنى تارازىنىڭ وڭ جاق تاباقشاسىنا جانە 7 كۇمىس تەڭگەنى تارازىنىڭ سول جاق تاباقشاسىنا سالسا، تارازى تەپە-تەڭدىكتى كورسەتەدى. ەگەر تارازىنىڭ وڭ جاعىنا تاعى دا ءبىر التىن تەڭگەنى، ال تارازىنىڭ سول جاعىنا تاعى دا ءبىر كۇمىس تەڭگەنى سالسا، وندا تارازىنى تەڭەستىرۋ ءۇشىن سول جاق تاباقشاعا 6 گرامم تاس سالۋ كەرەك بولادى ەكەن. سوندا التىن جانە كۇمىس تەڭگەلەردىڭ سالماقتارى قانشا بولعانى؟

30-شى ەسەپ:

جاڭعاق ءبولۋ 

اكەسى ءۇش بالاسىنا «ەرتەڭ كوپ جاڭعاق الىپ كەلەمىن، تالاسپاي تەڭدەي ءبولىپ الىڭدار» دەپ بازاردان كوپ جاڭعاق ساتىپ الادى. ۇيىنە كەلسە بالالارى جوق ەكەن. اكەسى جاڭعاقتى داستارقانعا قويادى دا، ءوزى باسقا شارۋا­مەن كەتىپ قالادى.

ءبىر كەزدە كىشى بالا ۇيگە جۇگىرىپ كەلىپ، جاڭعاقتاردى تەڭدەي ۇشكە ءبولىپ، ءوز ۇلەسىن قالتاسىنا سالىپ جانە بولىكتەن ارتىلعان ءبىر جاڭعاقتى جەپ الادى. ءبىرازدان كەيىن ءىنىسىنىڭ كەلگەنىن بىلمەي قالعان ورتانشى بالا جاڭعاقتى ۇشكە ءبولىپ، ءوز ۇلەسىن قالتاسىنا سالىپ، بولىستەن ارتىلعان ءبىر جاڭعاقتى جەي سالادى. شامالى ۋاقىتتان كەيىن ۇلكەن بالاسى دا قالعان جاڭعاقتى تۋرا وسىلاي بولىسكە سالادى دا، ول دا، ءوز ۇلەسىن الىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي جۇمىستان كەلگەن اناسى داستارقان ۇستىندە جاتقان جاڭعاقتاردى بالالارىنا دايىنداپ قويايىن دەپ تەڭدەي ۇشكە بولسە، تاعى دا ءبىر جاڭعاق ارتىلىپ قالادى. 

سۇراق: باستاپقى كەزدە بارلىعى قانشا جاڭعاق بولدى؟

25-شى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: ەسەپ شارتى بويىنشا كيىز ءۇي ورتاسى و نۇكتەسىندە راديۋسى  مەتر وشاق ورنالاسقان. 

گازەتىمىزدىڭ وتكەن 20 اقپان كۇنگى №34 سانىندا جاريالانعان قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:

دەمەك، ەكى ۇلكەن بالا جىپتەرى  م بولۋ كەرەك. وسى سەبەپتى ەڭ كىشكەنتاي ءسابي ءجىبىنىڭ ۇزىن­دى­عى وشاق راديۋسىمەن تەڭ بولۋ كەرەك. ول ءجىپتى قاق تورگە، ياعني س نۇكتەسىنە بايلاۋ كەرەك.

ەندى ەكى ۇلكەن بالانىڭ ءجىبى قالاي بايلانادى؟ ول ءۇشىن راديۋسى ، ال ورتاسى س نۇكتەسىندە ورنالاسقان شەڭبەر دوعاسى كەرەگەلەردىڭ قاي جەرىمەن قيىلىسادى سول جەرلەرگە ەكى ۇلكەن بالا بايلانۋ كەرەك. ول نۇكتەلەر سۋرەتتە ا جانە ۆ نۇكتەلەرى ارقىلى كورسەتىلگەن. وسىنداي جاعداي كەزىندە بالالار ءبىر-بىرىمەن جاناسا، بىراق جىپتەرى شاتاسپاي ويناي الادى. ەڭ باستىسى بالالار وشاققا قانشا جاقىنداعانىمەن، امان-ەسەن بولادى.

26-شى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى:                       1. قاراما-قارسى وتىرعان ەكى شاكىرتتىڭ باستارىندا كوك تاقيا بولسا، وندا ءۇشىنشى شاكىرتتىڭ باسىندا قىزىل تاقيا بولعانى. دەمەك، ەسەپ شارتى بويىنشا كوك تاقيا سانى – ەكەۋ.

2. قاراما-قارسى وتىرعان ەكى شاكىرتتىڭ بىرەۋىندە قىزىل، ال ەكىنشىسىندە كوك تاقيا بولسا، ءۇشىنشىسىنىڭ باسىندا قىزىل تاقيا بولعانى. ەگەر ءۇشىنشى بالانىڭ باسىندا كوك تاقيا بولسا، وندا قىزىل تاقيالى شاكىرت 1-ءشى امالدى پايدالانىپ، ءوزىنىڭ باسىندا قىزىل تاقيا ەكەنىن بىردەن ايتار ەدى. 

3. قاراما-قارسى وتىرعان ەكى شاكىرت باستارىندا قىزىل تاقيا بولسىن دەلىك. ول ەكەۋى وسى ەسەپتى جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكى امال بويىنشا شەشە الماي ءۇنسىز وتىر دەلىك. دەمەك مۇنىڭ باسىندا قىزىل تاقيا. سەبەبى ەگەر بۇنىڭ باسىندا كوك تاقيا بولسا، وندا قاراما-قارسى وتىرعان شاكىرتتىڭ بىرەۋى 2-ءشى امالدى پايدالانىپ، ءوزىنىڭ باسىندا قانداي تاقيا بار ەكەنىن بىردەن ايتار ەدى.

27-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: ەسەپتە قاراستىرىلىپ وتىرعان جىلقى سانى ونشا كوپ ەمەس، سوندىقتان بۇل ەسەپتى شەشۋ اسا قيىندىققا تۇسپەيدى. سوندىقتان ەسەپتى شىعارۋ ءۇشىن الدىمەن 1000-نان ۇلكەن بارلىق جۇپ سانداردى الىپ تاستايمىز. سەبەبى جۇپ ساندار 2-گە تەڭدەي بولىنەدى. سودان كەيىن 5-كە اياقتالاتىن سانداردى دا الىپ تاستايمىز، سەبەبى ولار 5-كە قالدىقسىز بولىنەدى. سوندا 1001، 1003، 1007، 1009 جانە س.س. ساندار قالادى. بۇلاردىڭ ىشىندە 1001، 1003 جانە 1007 جاي سان ەمەس، سەبەبى 1001:7=143، 1003:17=59 جانە 1007:19=53. ال 1009 ەشقانداي سانعا بولىنبەيدى. دەمەك، 1009 – جاي سان. ەندەشە ەسەپ جاۋابى: 1009 جىلقى.

رەداكتسيادان:

گازەتىمىزدىڭ 20 اقپان كۇنگى №34 سانىندا جاريالانعان 25،26،27-ءشى قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابىن تابۋعا كوپتەگەن وقىرمان اتسالىستى. ەرەكشە ايتارلىق وقيعا: ۇلتتىق ويلاۋعا قۇرىلعان قارا ەسەپتەردى شىعارۋعا مەكتەپ وقۋشىلارى كوپتەپ تارتىلۋدا. بۇل جولى دا بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرىن وسىلار قۇراپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، سايرامدىق مەكتەپ تۇلەگى بەكبولات سانجار، تارازدىق وقۋشى ارنۇر جەڭىسبەك ۇلى، مۇرات ەراسىل قاتارلى جاسوسپىرىمدەر ءبىر-ەكى ەسەپتىڭ جاۋابىن دۇرىس تاپتى. بۇرىننان بەرى تۇراقتى قاتىسىپ جۇرگەن وقىرماندارىمىز – شاۋىلدىرلىك بەكجان بەيسەنباي جانە زايساندىق اقبوتا سوۆەتبەكوۆالار ءۇش ەسەپتىڭ دە دۇرىس شەشىمىن تاپسا، ورالدىق قايروللا ايتقالي ۇلى، اقتوبەلىك دارحان امەتوۆ، استانالىق اباي اسا-دۋلاتي، شاردارالىق ابدۋعاني جۇمانوۆ، ت.ب. ەسەپشىلەر لوگيكالىق تۇرعىدان ءسال قيىس كەتكەنى بولماسا، نەگىزىنەن ءۇش ەسەپتىڭ دە دۇرىس شەشىمىن كورسەتە العانى قۋانتادى.

ەسكەرتۋ: 

ەسەپ  جاۋاپتارىن  info@egemen.kz  مەكەنجايى­نا جولداۋلارىڭىزدى وتىنەمىز.

دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى،

 «Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار