– تولەن اعا, ءسىزدى جۇرت جاقسى جازۋشى رەتىندە تانىعانىمەن كەزىندە بەلگىلى پالۋان بولعانىڭىزدى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ءسىزدىڭ سپورتتىق ءومىرىڭىز جايلى اڭگىمە وربىتسەك دەيمىز. ال ەندى ءسوز تىزگىنى وزىڭىزدە…
– جالپى ەر بالانىڭ بويىندا, ناقتىراق ايتقاندا جاراتىلىسىندا مىقتى بولسام, كۇشتى بولسام دەگەن تالپىنىستىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ونداي تالپىنىس بولماسا, ودان ەرتەڭ قانداي جىگىت شىعۋى مۇمكىن؟ ەر بالا ءوزىن ەل قورعايتىن جاۋىنگەر ەسەبىندە سەزىنۋگە ءتيىستى. وتكەن زامانداردا دا وسىنداي تۇسىنىك بولعان. ءبىز بالا كەزىمىزدە «باتىرلار جىرىن» وقىپ وستىك. ايگىلى باتىرلارعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن ەرجەتتىك. سولاردى مۇرات تۇتتىق. سولارداي باتىر بولۋدى اڭسادىق. بىراق باتىر بولۋ ءۇشىن, قايراتتى دا باتىل بولۋ كەرەك. بۇل ەكى قاسيەتتى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى قايراتىڭ بولماسا, قۇر باتىلدىقپەن نە بىتىرەسىڭ؟ قايراتىڭ بولعان سوڭ, سوعان سەنىپ باتىل بولاسىڭ. سوندىقتان ەر بالا ەكى جاقتى دامۋعا ءتيىستى: ءبىرى – رۋحاني جاعىنان, ەكىنشىسى – كۇش-قايراتى جاعىنان.
ال مەن بولسام, جاراتىلىسىمدا اسىپ تۋعان ادام ەمەسپىن. بويىم دا شاعىن, سالماعىم دا از. سول ولقىلىقتاردىڭ ورىنىن بىردەڭەمەن تولتىرۋ كەرەك قوي. ول ءۇشىن سپورتتان باسقا نە بار؟ مەنىڭ سپورتقا دەگەن قۇشتارلىعىمدى, مىنەكي, وسىلاي دەپ تە تۇسىندىرۋگە بولاتىن شىعار.
– دۇرىس ەكەن. بالا كەزىڭىزدە وسىنداي بولسام دەپ ەلىكتەگەن, ياعني ۇلگى تۇتىپ وسكەن ادامدار بولدى ما؟
– بىرەۋدى كۋمير قىلدىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق ەلدە وزگەلەرگە بولىسا بىلەتىن, ءوزىن ەشكىمگە باسىندىرمايتىن قارۋلى دا جۇرەكتى جىگىتتەرگە بالالار قىزىعا قارايتىن. 1950 جىلداردىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ وسىنداي اتى شىعا باستاعان ادام – تۇزەلباي ايسين دەگەن مۇعالىم جىگىت. ول كەزدە ءبىزدىڭ جاقتا مامان سپورتشى جوق سەكىلدى ەدى. ال تۇزەلباي تابيعي قۋاتى مول, جان-جاقتى امبەبەپ سپورتشى بولاتىن. بوكستان دا, كۇرەستەن دە حابارى مول. شتانگانى جاقسى كوتەرەتىن. ول تۋرنيكتە ويناعاندا جەردە تۇرىپ باسىڭ اينالادى. سول تۇزەلبايدىڭ سىرتتان كەلگەن تەلى-تەنتەكتەردى باسىندىرماي, نە ءبىر ايقاستاردا «جاۋدى» جەڭگەن ەرلىكتەرى اڭىز بوپ تاراپ ءجۇردى.
بىراق مەن ءوز باسىم تۇزەلبايدىڭ ايقاسىن كورگەن جوقپىن. مەنىڭ كورگەنىم ءوز اۋلىمداعى قاسىم دەگەن جىگىت. ول كەزدە ەلدە متس دەگەن ورناعان. وعان سىرتتان جۇزدەگەن مەحانيزاتور كەلدى. ولاردىڭ ءبارى سوتتالعان, لاگەردە جۇرگەن بالەلەر. شەتىنەن جانكەشتى بۇزىقتار. ولارعا قارسى تۇرۋ جەرگىلىكتى حالىققا وڭاي بولمادى. جاڭاعى قاسىم دا سول سوتتالعاندارمەن بىرگە ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلدى. ونىڭ نە ءۇشىن سوتتالعانىنان ءبىزدىڭ حابارىمىز جوق. ەڭگەزەردەي, كورىكتى جىگىت ەدى. كەلگەن بەتتە جەرگىلىكتى قازاقتاردى الگى بۇزاقىلاردان قورعاپ اتى شىقتى.
ءالى ەسىمدە, اۋىلدان كولحوز ورتالىعىنا ءبىر شارۋامەن كەلگەن بولاتىنمىن. الدەقالاي دۇكەنگە كىرسەم, ءىشى ۋ دا شۋ. قازاقتار ءبىر دەمبەلشە وزبەكتىڭ (ول دا سىرتتان كەلگەن مەحانيزاتور) قاسىنا توپتالىپ دابىرلاسىپ جاتىر. اڭگىمەدەن ۇققانىمىز, ءبىر بۇزاقى ورىس سورەدەن ۇلكەن بۋما ماتانى الىپ شىعىپ بارا جاتقان. جۇرتتىڭ ۋ-شۋىنا قارايتىن ءتۇرى جوق. ابىروي بولعاندا, جاڭاعى وزبەك جۇگىرىپ بارىپ, بۋماعا جابىسقان. كومەككە قازاقتار دا كەلگەن بولۋ كەرەك. اقىرى الگى بۇزاقى ماتانى تاستاپ, سىرتقا شىعىپ كەتكەن. ەڭ بولماسا, قاشسا ەكەن-اۋ, ماعان نە ىستەي الاسىڭدار دەگەندەي, ءدال دۇكەننىڭ قاسىندا شالقايىپ تەمەكىسىن بۇرقىراتىپ تۇر. كەنەت دۇكەنگە قاسىم كىرىپ كەلدى. ىشتەگىلەر جامىراپ قاسىمعا شاعىم ايتا باستادى. بارىنە تۇسىنگەن ول جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ سىرتقا شىقتى. ءبىز دە شىقتىق. قاسىم الگى بۇزاقىنىڭ قاسىنا كەلىپ, الدەنەنى ايتىپ زىركىلدەپ سويلەپ جاتىر. اناۋ دا ءتىلىن تارتاتىن ەمەس. بويلارى دا شامالاس ەكەن. بىراق قاسىمنىڭ دەنەلى ەكەنى بايقالىپ تۇر. مەن الدەبىر دىبىسقا ەلەڭدەپ بۇرىلىپ, قايتا قاراعانىم سول ەدى, جەردە قۇلاپ جاتقان ورىستى ءبىر-اق كوردىم. قالاي ۇرعانىن كورە الماعانىما وكىنىپ, جاقىنداي تۇسەم. قاسىم تۇرا بەرگەن ورىستى تەۋىپ قايتا قۇلاتتى. ودان ارعىسىن توبەلەس دەپ تە ايتۋعا كەلمەيدى, ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ادامدى ساباۋى عانا بولدى. جۇرت ەندى قاسىمعا جابىلىپ, توقتاتا الماي الەك. قاسىم بەس-التى ادامدى سۇيرەپ كەلىپ, جەردە جاتقان بۇزاقىنى ءداۋ باتىڭكەسىمەن تەپكەن كەزدە, الگىنى ءولتىرىپ تاستار ما ەكەن دەپ زارەمىز ۇشتى. بۇدان كەيىن دە قاسىمنىڭ قازاقتارعا بولىسىپ, وزىمەن بىرگە كەلگەن بۇزاقىلارمەن بولعان قىرعىن توبەلەستەردە قالاي جەڭىمپاز بولعانى جايىندا, كادىمگى باتىرلار جىرى سەكىلدى, اڭىز-اڭگىمە ەل ىشىنە تاراپ ءجۇردى.
ءبىز دە, ەرتەڭ وسكەندە ءوزىڭدى دە, وزگەلەردى دە ادىلەتسىزدىكتەن, بۇزاقىلاردان قورعاي الاتىن جاۋجۇرەك ازامات بولساق دەپ ارمان قىلدىق.
جالپى ادامداردىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن, ومىرىنە ماعىنا اكەلەتىن ءبىر نارسە بار, ونىڭ اتى – ەرلىك. ەرلىكتى اڭسامايتىن ادام جوق. ومىرىندە ءبىر ەرلىك جاساپ كورمەگەن ادامدى تۇلعا دەپ ايتۋ قيىن.
جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورتقا ۇمتىلىسىندا دا ەرلىككە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ نىشانى بار دەپ ايتۋعا بولادى.
– بالا كەزىڭىزدە اۋىلىڭىزدا سپورتپەن كاسىبي تۇردە شۇعىلداناتىنداي مۇمكىندىك بولدى ما؟
– بالا كەزىمىزدە ءبىزدىڭ اۋىلدا سپورتپەن كاسىبي دەڭگەيدە اينالىساتىنداي مۇمكىندىك بولعان جوق. بىراق ءبىز – اۋىلدىڭ قاراسيراق بالالارى كوپ الىسىپ, كوپ كۇرەسەتىنبىز. قاراقوعا دەيتىن اۋىلدىق جەردە بەسىنشى سىنىپتى وقىپ جاتقان كەزىمىز-ءتىن, مەكتەپتىڭ ءدال قاسىندا جۇمساق توپىراقتى الاڭقاي بولدى. ساباق اراسىنداعى ءۇزىلىس كەزىندە ءبىر توپ بالا جاپا-تارماعاي كەزەكتەسىپ كۇرەستى باستايمىز. ىشىمىزدە ادەمى كۇرەسەتىن بالالار بولدى. ءار كۇن سايىن بالالاردىڭ ءادىس-ءتاسىلى جەتىلىپ, كادىمگىدەي شەبەرلىگى ارتا تۇسەدى. جەتىنشى سىنىپتا وقيتىن ءبىر بالانىڭ ماعان قاعىستى ۇيرەتكەنى ەسىمدە. توعىزىنشى-ونىنشى سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەن كەزدە جىل سايىن بولاتىن اۋداندىق فەستيۆالداردا كۇرەسىپ جۇردىك.
– قاي اۋدان ول؟
– قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانى, ورتالىعى تاريحي تورعاي قالاسى, فەستيۆال سوندا وتەدى. فەستيۆال باعدارلاماسىندا قازاقشا كۇرەس ءتۇرى بولدى. مەنىڭ سالماعىم – 48 كيلو. اۋداننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن نەبىر مىقتى بالالار جينالاتىن. باستى قارسىلاسىم ءوزىم شامالاس تالاپ دەيتىن بالا ەدى. اقتىق سىندا ول ەكەۋمىز سىلكىلەسىپ جەڭىسە الماي قينالامىز. اسقار بايجۇمانوۆ جاقسى كۇرەسەتىن. كەيىن بەلگىلى دارىگەر-حيرۋرگ بولدى.
– ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ الماتىعا وقۋعا كەلگەن سوڭ كۇرەستى جالعاستىردىڭىز عوي؟
– ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, 1959 جىلى الماتىعا كەلدىم. ماقساتىم – جوعارى وقۋ ورىنىنا ءتۇسۋ. ول كەزدە ەكى جىلدىق ءوتىل دەيتىن بولدى. بىلايشا ايتقاندا, ون جىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ ەكى جىل كولحوزدا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. وسىنداي وندىرىستەن كەلگەندەرگە جەڭىلدىك بەرىلەتىن. مەنىمەن بىرگە بارعان قازىرگى جازۋشى-عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلى ەكى جىلدىق ەڭبەك تاجىريبەسىمەن كەلدى دە, وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى. بىتىرگەنىمە ءبىر جىل بولعان مەن تۇسە الماي قالدىم…ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءيا, ەندى نە ىستەمەكسىز…
– ءبىر جىلىم بوسقا وتپەسىن دەپ ءبىر جىلدىق وقۋ ىزدەمەيمىن بە. تاعى بىرەۋلەردىڭ اقىلىمەن كينو مەحانيكتەر دايارلايتىن مەكتەپكە باردىم. وعان بارعان سەبەبىم: جاتاقحاناسى جانە ستيپەندياسى بار. بىراق وقۋعا ق ۇلىقىم جوق. جاس كەز, اۋەيلىك باسىم, ءبارىن ۇيرەنسەم دەگەن ارمان… وقۋمەن قاتار دومبىرا ۇيىرمەسىنە قاتىسامىن. سپورتقا قۇشتارلىق بوسا-بولماسا. ءبىر كۇنى سەيفۋللين كوشەسىن بويلاپ كەلە جاتسام, توبەسىندە «ەڭبەك» سپورت قوعامى» دەيتىن ۇلكەن جازۋى بار عيمارات تۇر ەكەن. كىرىپ باردىم. ءوزىم قاتارلى كوبى ورىس بالالار سىلكىلەسىپ جاتىر. سۇراستىرسام ەركىن كۇرەس ءبولىمىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى ساتسكوۆ (اتىن ۇمىتتىم) دەگەن ورىس ەكەن. ءمان-جايدى ايتىپ, ءتۇسىندىردىم. بىردەن قابىلدادى.
– ول كەزدە قازاقشا كۇرەسكە ارنالعان ۇيىرمە جوق شىعار…
– ەركىن كۇرەسكە باردىم عوي. كۇرەسپەن شۇعىلدانا باستاعانىما تۋرا ءتورت اي تولعاندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ۋچيليششەارالىق بىرىنشىلىك وتەتىن بولدى. قاتىسۋشىلاردىڭ كوپتىگى سونداي, ءۇش كۇن كۇرەستىك. اۋىلدا جۇرگەندە قازاقشا كۇرەسپەن كوپ اينالىسقاندىقتان بولار, ستويكادا (تۇرەگەپ تۇرىپ) جاقسى كۇرەسەم دە, پارتەردە ناشارلاۋمىن. سونىمەن قويشى, قارسىلاستارىمدى «ستويكادا» تۇرىپ-اق قاعىپ تۇسىرە بەردىم. باياعى اۋىلدا ۇيرەنگەن قاعىپ تاستاۋ ادىسىمە كوبىسى شىدامادى. ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدىم.
– سالماق باياعى 48 كيلو ما؟
– جوق, 61 كيلو. قانداي ءبىر جارىستىڭ ماراپاتتاۋ كەزى جاقسى عوي. مەنى تۇعىرعا شىعارىپ قويىپ, قولىما ديپلوم ۇستاتىپ جاتقان, بىرەۋ كەپ ارتقى جاعىمنان قاپسىرا قۇشاقتاپ, اكەتىپ بارادى. اينالىپ قاراسام, قازىرگى جازۋشى-عالىم قويشىعارا اعالارىڭ مەن باعدا دەگەن دوسىم ەكەن.
ارادا ەكى-ءۇش اي وتكەندە كۆاليفيكاتسيالىق جارىس ۇيىمداستىرىلدى. وندا دا ءبىرىنشى ورىن الدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەمتيحان تاپسىراتىن كەز دە جاقىنداپ قالدى.
– ءيا, الماتىعا كەلگەندەگى ماقسات كازگۋ-گە ءتۇسۋ ەدى عوي…
– ءيا. كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىرۋعا دايىندالىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى كوشە بويلاپ كەلە جاتىر ەدىم العاشقى باپكەرىم ساتسكوۆ ۇشىراسا كەتتى. «قايدا ءجۇرسىڭ؟» دەيدى ماعان كەيىپ. «ەمتيحانعا دايىندالىپ». «سەن ءسوزدى قوي, ەرتەڭ جاتتىعۋ زالىنا كەل, جارىسقا قاتىساسىڭ!» دەدى. ەرتەڭىندە باردىم. ءولىپ-ءتىرىلىپ جاتتىعۋ جاسادىم. كەلەسى كۇنى جارىس. ەكى اي بويىنا جاتتىعۋعا كەلمەگەننەن كەيىن, دەنەمنىڭ ءبارى سالدىراپ, كەلەسى كۇنى, كۇرەسپەك تۇگىلى باسىممەن قايعى بولدىم. تۇڭعىش رەت جەڭىلىستىڭ ءدامىن تاتتىم. سونداعى ۋايىمداعانىمدى كورسەڭ. اجەتحاناعا بارىپ, ەشكىمگە كورىنبەي جىلاپ العانىم ەسىمدە.
– كازگۋ-گە ەمتيحان تاپسىرىپ ءوتىپ كەتتىڭىز…
– ءيا, سول جىلى وقۋعا ءتۇستىم. تۇسكەننەن كەيىن بوكس ۇيىرمەسىنە جازىلايىن دەپ باردىم. مەنىڭ كۇرەستەن سپورتتىق رازريادىم بار ەكەنىن ەستىپ, بوكس باپكەرى, ۇمىتپاسام, روجكوۆ ماعان كۇرەسكە بار دەپ اقىل بەردى. سونىمەن نە كەرەك, زيفتيريدي دەگەن ترەنەردىڭ تاربيەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەنشە 5 جىل كۇرەستىك.
ۇيىرمەدە مەنەن باسقا ەركىن كۇرەستەن «سپورت شەبەرى» دارەجەسىن قورعاپ ۇلگەرگەن ساعىندىق جىلقايداروۆ, قايىربەك رىمجانوۆ, روبەرت راحيموۆ, اتاەۆ, گاگيەۆ دەگەن جىگىتتەر بار. نەگىزىنەن العاندا ەركىن كۇرەستەن كازگۋ-ءدىڭ كومانداسى وتە مىقتى بولدى. الماتىداعى دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىنىڭ كومانداسىن ۇتىپ كەتەتىنبىز.
– كۇرەس بولعان سوڭ قارسىلاس بولارى ءسوزسىز. ءسىزدىڭ باستى قارسىلاسىڭىز…
– قارسىلاس دەگەن كوپ قوي. جارىستاردا مەن اتتاپ وتە المايتىن ءبىر ادام بولدى. ول – بىرنەشە دۇركىن قازاقستان چەمپيونى گەنادي ترۋنين. وتە مىقتى پالۋان. شارشاۋدى بىلمەيدى. مەنىڭ ەڭ وسال جەرىم – تىنىسىم (دىحانيە) جەتپەي قالادى. ەكىنشى ءبىر قاتەلىگىم – كەيدە كۇرەستى تاستاپ قويىپ دومبىراعا كەتىپ قالام, تاعى دا ارتىستىك ونەردى ۇيرەتەتىن ۇيىرمەگە قاتىسىپ تۇرام. كۇرەسپەن بىربەتكەي اينالىسۋعا ۋاقىتىم جەتپەيدى.
سپورت دەگەن وتە ءبىر قىزىق الەم. رەسپۋبليكا بويىنشا كۇرەسكە قاتىسىپ جۇرگەن جىگىتتەر ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانيدى. ءوزىمىز ءبىر قاۋىم ەل سياقتىمىز. كىمنىڭ قالاي كۇرەسەتىنىن جاتقا بىلەمىز. كوشەدە كەزدەسسەك تۋىسقانىمىزداي قۋانا كورىسەمىز. وسىنداي ءبىر توپ پايدا بولادى ەكەن.
– جالپى كىلەم ۇستىندە ءارتۇرلى ساتسىزدىكتەر دە بولىپ تۇراتىن شىعار؟
– ارينە. ءبىر جارىستا مەنىڭ 1-ورىن الاتىن مۇمكىندىگىم بولىپ ەدى. جوعارى دارەجەدەگى ايگىلى پالۋاندار قاتىسپاعاننان كەيىن, ءوز سالماعىمدا نەگىزگى ۇمىتكەر مەن بولدىم. جانە قارسىلاستارىمنىڭ ءبارىن جەڭىپ جاقسى كەلە جاتقانمىن. ەڭ سوڭعى ەكى كەزدەسۋىم قالعان. ودان وتسەم, كەلەسى كۇنى – فينال. وسى كەزدە جاتتىقتىرۋشىمنىڭ جەتىپ كەلمەسى بار ما. «قازىر مەن سەنى تورەشىلەردەن سۇراپ الامىن. موڭعول پالۋاندارىمەن كەزدەسەيىك دەپ جاتىرمىز. سوعان باراسىڭ», دەيدى. «ويباي-اۋ, الدىمەن مىنا جارىستى ءبىتىرىپ المايمىن با؟» دەيمىن عوي. «بۇعان ەرتەڭ كەلەسىڭ عوي, اناۋ دەگەن حالىقارالىق كەزدەسۋ ەمەس پە» دەپ بوي بەرمەيدى. اقىرى باردىم. قارسىلاسىم وليمپيادا ويىندارىنىڭ جۇلدەگەرى وتە مىقتى پالۋان ەكەن, تەكەتىرەسكەن اۋىر كەزدەسۋدەن كەيىن مەنى ۇپاي سانىمەن ۇتىپ كەتتى. يتتەي بوپ شارشاپ, جارىسقا قايتىپ ورالدىم. مەنىڭ كەشە بولاتىن كەزدەسۋىمدى بۇگىنگە اۋىستىرىپتى. قارسىلاسىم شىعىسقازاقستاندىق ورىس جىگىتى بولاتىن. ىشتەي جەڭەتىنىمدى سەزگەنمىن, بىراق انانداي تارامىس, ءتوزىمدى بولار دەپ ويلاماپپىن. قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. ايتسە دە, ايقىن باسىمدىقپەن جەڭدىم. بىراق ءوزىم دە ابدەن شارشادىم. مەن ءوزىمنىڭ جىبەرگەن قاتەلىگىمدى كەيىن سەزدىم. ارتىمدا سوڭعى كەزدەسۋ تۇرعاننان كەيىن, الگىندەي ءولىپ-ءتىرىلىپ كۇرەسۋدىڭ كەرەگى جوق ەدى. قاجەتتى ۇپايلاردى العاننان كەيىن, كۇشتى ساقتاپ, جايلاپ كۇرەسۋ كەرەك ەدى. تاجىريبەنىڭ ازدىعىنان كەيدە وندايدى ۇمىتىپ كەتەسىڭ. كەزدەسۋدى اياقتاپ, دەمالاتىن جەرگە ەندى عانا وتىرا بەرگەنىمدە, مەنى كىلەمگە قايتادان شاقىرسىن. قالجىراعان كۇيىمدە كىلەمگە شىقتىم. ۇتىلدىم. قولدا تۇرعان جۇلدەدەن وسىلاي ايرىلدىم. كىنالى – الدىمەن ءوزىمنىڭ باپكەرىم. مەنى باسقا جارىسقا الىپ كەتپەگەندە, ءبارى دە باسقاشا بولاتىن ەدى. ال تورەشىلەر بولسا, ولارعا كەرەگىنىڭ ءوزى سول. ماعان تىنىعۋعا ەش مۇمكىندىك بەرمەي, ادەيى شىعارعانىن ءبىلىپ وتىرمىن. بىراق وعان نە ىستەي الاسىڭ؟ سوڭعى قارسىلاسىم دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى بولاتىن. تورەشىلەر سول ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن, جارىس كەزىندە وزدەرىنىڭ ءتول شاكىرتتەرىنە قالايدا بۇيرەگى بۇرادى.
– سول كەزدە سىزبەن قاتارلاس-قاناتتاس كۇرەسىپ جۇرگەن پالۋاندار كىمدەر ەدى؟
– بىرگە كۇرەسىپ ءجۇر دەگەنمەن, پالۋانداردىڭ دارەجەسى ءار ءتۇرلى. ماسەلەن, ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانگەلدى عابساتتاروۆ سول كەزدە كسرو چەمپيونى بولاتىن. امانگەلدى, ۇمىتپاسام, 19 جاسىندا ۇلى پالۋان ءالي اليەۆپەن تەڭ ءتۇسىپ, 52 كيلودا كسرو چەمپيونى بولسا, ابىلسەيىت وليمپيادا چەمپيونى يۆانيتسكيدى جەڭىپ چەمپيون بولدى. كەيىن يۆانيتسكي ءوزىنىڭ كىتابىندا ايحانوۆتان قالاي ۇتىلعانىن ءبىر جارىم بەتكە تاپتىشتەپ سۋرەتتەپ جازعانىن وقىدىم. ايحانوۆتىڭ بويى – 1.91 مەتر, سالماعى 100 كيلوداي, 97 كيلو سالماق دارەجەسىندە كۇرەسىپ ءجۇردى. كەيىن 64 كيلو سالماقتا امانجول بۇعىباەۆتىڭ اتى شىقتى. ول دا كسرو چەمپيونى بولدى. جالپى قازاق پالۋاندارى وتە مىقتى ەدى. قازىر سول مۇمكىندىكتەن ايىرىلىڭقىراپ قالعان سەكىلدىمىز. سىرتتان كەلگەن لەگيونەرلەردى پايدالانىپ جۇلدەگەر اتانعانمەن, ول اتاقتىڭ ءبارى ۋاقىتشا.
ول كەزدە الەم چەمپيونى بولعاننان گورى, كسرو چەمپيونى بولۋ قيىن. ويتكەنى, الەم چەمپيوندارىنىڭ كوبى كسرو ازاماتتارى. جالپى توتاليتارلىق مەملەكەتتەردە سپورت جاقسى داميتىن ءبىر ەرەكشەلىك بار عوي. قازىرگى كۋبانى كورمەيسىز بە…
– رەسپۋبليكادان تىس جەردە وتكەن جارىستارعا بارىپ ءجۇردىڭىز بە؟
– كازگۋ-ءدىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە بەلورۋسسيانىڭ گومەل قالاسىندا وتكەن وداقتىق تۋرنيرگە رەسپۋبليكا اتىنان باردىم. سالماعىم – 64 كيلو. الماتىنىڭ قىسىنا ساي جۇقالاۋ پالتومەن شىققانبىز. گومەلدىڭ قىسى قاتالداۋ ەكەن. قوناقۇيدەن سپورت سارايىنا جاياۋ جەتكەنشە قاتىپ قالاسىڭ. بويىمىزدى قىزدىرۋعا ۋاقىت از بولدى ما, ايتەۋىر العاشقى كەزدەسۋدە-اق, بىرنەشە جىگىت بىرەۋمىز اياعىمىزدى, بىرەۋمىز قولىمىزدىڭ ءسىڭىرىن سوزىپ اۋىرتىپ الدىق. مۇنداي جاعدايدا ءوز مۇمكىندىگىڭدى تولىق پايدالانىپ, قايرات كورسەتۋ قيىن. امال جوق, وسىنداي جاعدايدا كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. ءبىرىنشى كەزدەسۋدە ۇتىلدىم. ودان كەيىن ەكىنشى, ءۇشىنشى قارسىلاسىمدى ۇتتىم. ءتورتىنشى قارسىلاسىمدى ۇتقانىمدى ءوزىم بىلەمىن, بىراق تورەشىلەر كورەر كوزگە ادىلەتسىزدىك جاساپ, مەنىڭ ۇپايلارىمدى ەسەپتەمەي, قايتا-قايتا كىلەم سىرتىنا قاشىپ جۇرگەن قارسىلاسىما ەسكەرتۋ جاساماي, ابدەن زىقىمدى شىعاردى. ەڭ سوڭىندا ەكەۋمىزدىڭ كۇرەسىمىزدى تەڭ قىلىپ اياقتاتتى. كەيىن ءبىلدىم الگى بالا مينسكىدەن ەكەن. ءتورتىنشى كەزدەسۋدە ۇتىلۋعا تۋرا كەلدى, ويتكەنى قولىمنىڭ سوزىلعانى ودان ءارى دۇرىستاپ كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. سول تويعانىمىزبەن ەلگە قايتتىق.
– امانجول بۇعىباەۆ اعامىز كۇرەسكە سىزدەن كەيىن كەلدى مە؟
– ءبىز وقۋدى بىتىرگەن جىلدارى كۇرەسكە الاقۇيىنداتىپ امانجول بۇعىباەۆ كەلدى. ونى الىپ كەلگەن ابىلسەيىت ايحانوۆ. ەكەۋى ءبىر اۋىلدىڭ جىگىتتەرى. ابىلسەيىتتەن «بۇعىباەۆ قانداي؟» دەپ سۇرايمىن عوي. «ستويكادان ءبارىن قيراتادى» دەيدى ول. سودان كەيىن قۇلاعىما سىبىرلاعانداي بولىپ: «پارتەردە كىشكەنە شامالىلاۋ» دەپ ك ۇلىپ, ەشكىم ەستىپ قويماسىن دەگەندەي جان-جاعىنا قاراپ قويادى. امانجول شىن مانىندە مىقتى پالۋان. الماتىدا وتكەن كسرو چەمپيوناتىندا امانجول قولا مەدالدى جەڭىپ الدى. سول جولى داعىستاندىق ابدۋللاەۆ چەمپيون بولدى. كەيىن ول وليمپ بيىگىن باعىندىردى. وسى ابدۋللاەۆتى امانجولدىڭ ەكى رەت ۇتقانىن كوزىم كوردى. امانجول كسرو چەمپيوناتىندا ءبىر رەت كۇمىس مەدال, ودان كەيىن التىن مەدال الدى دا توقتادى. ونى الەمدىك ۇلكەن دودالارعا جىبەرمەدى.
– باپكەرلەر جايلى, جالپى باپكەرلىك مەكتەپ جايلى نە ايتاسىز. باپكەر بولۋ ونەر مە؟
– باپكەرلىك دەگەنىمىز, وتە كۇردەلى جۇمىس قوي. ناعىز باپكەر سپورتتىڭ سىرتىندا, جاقسى پەداگوگ, پسيحولوگ بولۋى كەرەك. مەن ءوز باسىم باپكەردىڭ تاربيەسىن كوپ كوردىم دەپ ايتا المايمىن. قاتار جۇرگەن جىگىتتەرمەن ارالاسۋ, سولاردان ۇيرەنۋ ارقىلى, وزىمىزبەن ءوزىمىز بوپ كۇن كەشتىك. باپكەرىمىز – زيفتيريدي كەزىندە وتە مىقتى پالۋان بولعان, قايراتتى كىسى ەدى. ءبىزدىڭ كۇرەسىمىزگە جانى كۇيىپ, جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرەدى. بىراق باپكەرلىكتىڭ نازىك قىرلارىنا ءمان بەرە بەرمەيتىن.
«سەنىڭ كۇرەسۋ ءتاسىلىڭ ماعان كەلىڭكىرەيدى, ساعان ءوز تاجىريبەمدى ايتىپ كومەكتەسەيىن» دەپ ماعان ءبىراز ۋاقىت قامقور بولىپ جۇرگەن سپورت شەبەرى روبەرت راحيموۆ دەگەن ادام ەدى. مۇمكىن وسى كىسىنىڭ قول استىندا جۇيەلى جاتتىققانىمدا ۇلكەن ناتيجەگە جەتۋىم دە مۇمكىن ەدى... جازۋشىلىق قۇمارلىعىم باسىپ كەتتى.
– ەل-جۇرت ءسىزدى جاقسى كۇيشى دەيدى…
– دومبىرانىڭ مەنىڭ ومىرىمنەن الاتىن ورىنى ۇلكەن دەپ ايتا الامىن. ءوزىمنىڭ دە كۇي شىعاراتىنىم بار. كەزىندە ءتىپتى كونسەرۆاتورياعا تۇسسەم دەپ قيالداعان كەزدەرىم بولعان… بۇل ەندى باسقا اڭىگىمە.
– قازىرگى جاستار سپورتپەن شۇعىلدانۋى كەرەك, بۇنى ءبارىمىز ايتامىز. بىراق وسى ىسكە جاسوسپىرىمدەردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن وياتۋ قاجەت سياقتى؟
– قازىر جاسوسپىرىمدەرگە سپورتپەن شۇعىلدانۋ قيىن. باياعىدا تۇرعىن ۇيلەردىڭ اراسىندا بالالارعا ارنالعان سپورتتىق اۋلالار بولاتىن. مەكتەپ جاسىنداعى بالالارىمىز سوندا فۋتبول ويناپ, ءبىز بالكوندا جانكۇيەر بولىپ وتىراتىنبىز. قازىر ونداي سپورتتىق اۋلالار جوعالدى. ونىڭ ورنىنا سىرەستىرىپ ساۋدا ۇيلەرىن سالىپ تاستادىق. نەمەرەلەرىمىزدى سپورتقا بەرەيىك دەسەك, سپورتتىق كلۋبتار الىس, ءارى اقىلى بوپ كەتكەن.
جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بۇقارالىق سپورت ءتۇرىن جانداندىرماي, الىس اۋىلدارداعى قازاق بالالارىن ىرىكتەپ سپورتقا تارتپاي, ەشقانداي ماندىمايمىز. قىتايدان نەمەسە رەسەيدەن جولى بولماي جۇرگەن سپورتشىلاردى الىپ كەلىپ, ەلىمىزدىڭ اتىنان عالامدىق جارىستارعا قوسىپ, اتاق الۋ, ۇلتتىق سپورتتى ۇشپاققا جەتكىزەتىن جول دەپ ايتا المايمىن.
– وسىعان نە ىستەۋ كەرەك ءوزى…
– دارىندى بالالار اۋىلدا تولىپ ءجۇر. سولاردى ىزدەپ تاپسىن, تاربيەلەسىن. قاشانعى ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداپ جۇرە بەرەمىز. ول ءۇشىن اۋىل بالالارىن سپورتقا تارتاتىن ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت. سپورت ەڭ الدىمەن – ەڭبەك. قۇداي بەرگەن از عانا كۇشىڭمەن ۇزاي المايسىڭ. ەڭبەك كەرەك. عىلىمي جۇيەگە نەگىزدەلگەن ءتارتىبى قاتاڭ تاربيە بولماسا, قانشا دارىندى بولساڭ دا, بيىك دارەجەگە كوتەرىلە المايسىڭ.
سپورت تا – عىلىم, ادەبيەت, ونەر سەكىلدى ۇلتتىق دامۋىمىزدىڭ ءبىر ءتۇرى. ۇلى سپورتشىلار ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا اينالۋعا ءتيىستى. ال بۇگىن ەلىڭە كەلىپ, ابىروي اپەرىپ, ەرتەڭ قايدا كەتەرىن بىلمەي وتىرعان كوشپەلى چەمپيوندار قايدان سەنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىڭا اينالا الادى؟ سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەڭ قاراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
