1.
قايسار مىنەزىمەن ەرتە ەسەيگەن جانە اعايىن اراسىنداعى «ەتەكباستىلىقتى» دا ەرتە كورگەن جانىبەكتىڭ ءومىرى مەن ونەر جولى العاۋ مەن تالقىعا تولى بولدى. تالانتتىڭ باقتالايىنا وراي تاعدىر وعان ۇلى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى تىزگىن ۇستاتار ۇستاز ەتىپ جولىقتىردى. جۇسەكەڭ وزىنە دەيىنگى ءيسى قازاق ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن شاكىرتىنىڭ بويىنا سۋسىنداتا ءسىڭىردى. ول جيىرما جاسىندا تۇلعا دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
2.
الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭەستىك يدەولوگيالىق قىسىمنىڭ تىزگىنى بوساپ, قازاقتىڭ رۋحانياتى دا قاۋىرت تۇلەۋدى باسىنان كەشىردى. اۋدانداردىڭ وزىندە حالىق تەاترلارى مەن ءان-بي انسامبلدەرى ۇيىمداستىرىلدى, ءتۇرلى بايقاۋلار وتكىزىلدى. مىنە, كارمەننىڭ ۇلى جانىبەكتىڭ دە باعى سول تۇستا اشىلدى. ءبىرجان سال, اقان سەرى, اسەت, بالۋان شولاق, ەستاي اندەرى ساحنادا ەركىن شىرقالدى. سەگىز سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءيمانجۇسىپ, اقىلباي, مۇحامەتجان سياقتى ونەر تارلاندارىنىڭ اندەرىن ايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. اسىرەسە «قايىپتىڭ تەرمەسى» سياقتى تولعاۋلار حالىقتىڭ اراسىنا كەڭ تارادى. سول ۇلى اعىمعا جانىبەك تە ءوز ۇنىمەن قوسىلدى جانە اباي اندەرىنە تەرەڭدەي بەردى. 1966-1967 جىلدارى ءبىر جىل بويى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆپەن بىرگە ەل ارالاپ, كونتسەرت قويدى. ۇستازىنىڭ ءان مانەرىن بويىنا بارىنشا ءسىڭىردى. «قۇلاگەر», «عاليا», «عازيزدىڭ ءانى», «اققايىڭ» اندەرى ونىڭ سول جىلدارداعى ءوزى دە ءسۇيىپ, وزگەنى دە سۇيىندىرگەن رۋحاني ولجاسى ەدى. وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جانىبەكتىڭ بۇكىل انشىلىك بولمىسى تولىقتاي قالىپتاستى. ۇلكەندەرمەن ارالاسا ءجۇرىپ باتاسىن دا الدى, ۇيرەنە ءجۇرىپ ءوزى دە تەز ەسەيدى. ءبىر جولى ۇلى اكتەر قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ كوڭىلىن سۇراي بارعان جۇسەكەڭ جانىبەكتى دە ەرتىپ الادى. سوندا دەرت مەڭدەپ جۇرگەن ماناربەك ەرجانوۆ جانىبەكتىڭ داۋىسىن تىڭداعاننان كەيىن كوزىنە جاس الىپ: «جۇسىپبەك, سەندە ارمان جوق, ارتىڭدا اتىڭدى وشىرمەيتىن شاكىرتىڭ بار ەكەن. مەنى ايتساڭشى, سوڭىندا جوقتاۋشىسى جوق», – دەپ وكىنىپتى. وسى وقيعانى جانىبەك تە تولعانا ايتىپ, سودان كەيىن شاشۋبايدىڭ «اققايىڭىن» ءجيى ايتۋعا تىرىساتىنىن ەسكەرتىپ ەدى. ول 1967 جىلى ونەر ستۋدياسىنداعى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ كلاسىنا وقۋعا قابىلداندى. قايرات, قالامپىر, قاپاش, قاجىبەك, راقىم, جابىقباي, الماقان ىسپەتتى قۇربى-قۇرداستارىمەن بىرگە تۇلەدى, قاناتى قاتايىپ, توپشىسى بەكىدى. ولاردىڭ ءبارى دە ونەر جۇلدىزدارىنا اينالدى.
جانىبەكتەن قاتتى كۇدىكتەنگەن دابىرلەر ونى باسبىلگى جاساپ العىسى كەلدى, بىراق وندايعا كونەتىن ادام جانىبەك ەمەس ەدى, سوندىقتان دا ونى قۋدالاي باستايدى. سولاردىڭ ءبىرى كەيىن مادەنيەت ءمينيسترى, ەلشى بولعان كەزىندە دە ونىڭ سوڭىنان قالمادى. جانىبەكتىڭ جاناشىر دوسى, اتاقتى سكريپكاشى, مەملەكەت قايراتكەرى دۇيسەن قاسەيىنوۆ ءانشى ەسىمىنىڭ كونتسەرتتىك تىزىمدەر مەن شەتەلدىك گاسترولدەردەن قالاي سىزىلىپ قالاتىنىن ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن تۇسىنبەي-اق قويعانىن قازىر دە تاڭدانا ايتىپ بەرەدى جانە وسى جىگىتتىڭ ارالاسۋىمەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا ونىڭ جولى اشىلدى. ءوزى دە ءور مىنەزدى جانىبەك ەشكىمگە باسىن يمەدى. ونەرىنە ءومىر بويى كەدەرگى كەلتىرگەن سول ادامدار قاپىسىن تاۋىپ, جۇسەكەڭنىڭ دەمالىسقا كەتكەن كەزىن پايدالانىپ, ونى 1968 جىلى ستۋديادان شىعارىپ تىنادى. ول سول بەتىندە اۋىلعا اتتانىپ, مادەنيەت كلۋبىندا ىستەيدى. ونەر جولى مۇلدەم كەسىلىپ قالعانداي بولدى. ەندى جازۋشىلىققا, دالىرەك ايتسام, اقىندىققا بارىنشا دەن قويدى. ولەڭدەرىمىز اۋداندىق گازەتتە جارىسا شىعىپ تۇردى. ناۋرىز ايىندا اياق استىنان الماتىدان ارنايى ميليتسيا وكىلى كەلىپ, ەشنارسەگە قاراتپاستان جانىبەكتى سامولەتپەن الىپ كەتەدى. ەرتەگىگە ۇقساس بۇل وقيعانىڭ جاي-جاپسارى حابيبا اپاي ەلەبەكوۆا مەن قاجىتاي ءىلياستىڭ ەستەلىگىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. تەك سول جولى رەسپۋبليكا ىشكى ىستەر ءمينيسترى شىراقبەك قابىلباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن جانىبەكتىڭ شۇعىل تۇردە الماتىعا شاقىرتىلعانىن, سول كۇنى ءمينيستردىڭ ءبىر بولمەلى ءۇيدىڭ كىلتىن قولىنا ۇستاتقانىن, ال جىل اياعىندا ءۇش بولمەلى جاڭا پاتەر بەرگەنىن ەسكەرتە كەتۋ پارىز. ءسويتىپ, ول ىشكى ىستەر ءانسامبلىنىڭ ءانشىسى بولىپ شىعا كەلدى. 1972 جىلى ول انسامبل تاراتىلدى. ونىڭ «ەسكى دوستارى» بۇل كەزدە بيلىك باسىندا وتىرعان. بۇل جانىبەك ءۇشىن ساحنا جابىق دەگەن ءسوز ەدى. سوندىقتان دا ول ءوزىنىڭ ورنىن باسقا سالادان ىزدەدى. بالا كەزىنەن جۇرەك اڭسارى بولعان ءسوز ونەرىمەن اينالىسۋعا بەكىنىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇستى.
قولدىڭ قىسقالىعىنان ول ەرىكسىزدەن-ەرىكسىز ۋنيۆەرسيتەتتى ءۇشىنشى كۋرستان كەيىن تاستاۋعا, جىلۋ جۇيەسى مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەدى. بالا-شاعانى اسىراۋ, ەگدە تارتقان اناعا قارايلاسۋ, ونەردەن قول ۇزبەي, ۇنەمى ءوزىن ءوزى بابىندا ۇستاۋ وعان دا وڭايعا سوققان جوق. تاۋى شاعىلعانداي, ارمانى ويراندالعانداي, كەلەشەگى كەسىلگەندەي سەزىنىپ, ومىردەن تۇڭىلە جازداعان ساتتەرى دە كەزىكتى. سوندايدا ۇلى جۇرەكتى قايسار اناسىنىڭ رۋحاني قولداۋى مەن قايراۋى ۇلكەن دەمەۋ بەردى.
سول تۇستاعى جانىبەكتىڭ داۋىسىنىڭ تەمبر قۋاتى كەرەمەت كۇشتى بولاتىن, قاسىندا وتىرىپ ءان تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. «استافيراللا!» دەپ قوس قۇلاعىن باسا قالعانداردىڭ تالايىن كوردىم. امال قايسى, سول اندەردىڭ ەشقايسىسى ۇنتاسپاعا جازىلىپ قالمادى.
ءان ايتقاندا, قىزىنىپ سويلەگەندە, ادامنىڭ بويىن شىمىرلاتىپ, وزىنە بۇتىندەي باۋراپ الاتىن. اسىرەسە, ابايدىڭ «سەگىزاياق», «تاتيانانىڭ حاتى», «تاتيانانىڭ جاۋابى», «اتا-اناعا كوز قۋانىش», «ولسەم, ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما» اتتى اندەرىن ورىنداعاندا, تىڭداپ وتىرعان ادامنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ, وزەگىڭدى ورتتەي قارىپ, كۇيىندىرىپ, ەسىڭنەن تاندىرىپ جىبەرەتىن. جانىبەكتىڭ ءانىن تىڭداعاننان كەيىن ەكى-ءۇش كۇنگە دەيىن وزىڭە-ءوزىڭ كەلە المايتىنسىڭ. سول ساتتەردە جانىبەكپەن جاي سويلەسۋگە دە, قالجىڭداسۋعا دا ءداتىڭ بارمايتىن. سودان كەيىن بارىپ قالپىمىزعا ءتۇسۋشى ەدىك. ويتكەنى ول ساحنانى ۇنەمى ساعىنىپ جۇرەتىن جانە تىڭداۋشى ىزدەيتىن. سوندىقتان دا, دوس-جاراندارىنىڭ ۇيىنە تاڭداپ ءجۇرىپ بارىپ, تاڭ اتقانشا ءان ايتاتىن. ءبىزدىڭ كوبىمىز الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلداردا پاتەر جالداپ تۇرۋشى ەدىك. سوندا انگە ەلتىگەن كورشىلەر دە بىزبەن قوسا تاڭ اتىراتىن. ءتىپتى ورىستاردىڭ ءوزى: «بوجە موي, كاكوي گولوس!» – دەپ باسىن شايقاپ تۇرۋشى ەدى. ول ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىن ارالادى. مۇحيتتىڭ, كەنەننىڭ اندەرىن جاس كەزىنەن ۇناتىپ ايتاتىن. ول انگە شەكارا قويىپ جىكتەگەندى ۇناتپايتىن. تەك «قاناتتالدىنى» عانا سۇراتىپ ايتۋشى ەدى.
«جالىن» باسپاسى اشىلىسىمەن ونىڭ ديرەكتورى, اقىن, ءوزى دە سەرى كوڭىلدى ءانشى مارقۇم قابدىكارىم ىدىرىسوۆ جانىبەكتى ونەر بولىمىنە قىزمەتكە الدى. بۇل ول ءۇشىن ۇلكەن ولجالى ءارى پاراسات كەزەڭى بولدى. بۇرىن ادەبيەت پەن مادەنيەت سالاسىنداعى «تەك قانا كلاسسيكتەرمەن ارالاساتىن» جانىبەك ەندى سول مايداننىڭ بار تولقىنىمەن قويىنداسا ءجۇردى. باسپانىڭ تاقىرىپتىق جوسپارى, قولجازبانى رەداكتسيالاۋ, اۆتورمەن جۇمىس ىستەۋ, وقىرمانمەن بايلانىس جاساۋ ىسپەتتى ماسەلەلەر جارقىن شاكارىموۆ ەكەۋىنە تاپسىرىلدى. جانىبەكتىڭ ۇسىنىسىمەن «ونەردەگى ءومىر» اتتى جاڭا كىتاپ سەرياسى دۇنيەگە كەلدى. ول سەريا كەيىننەن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن باسىلىمىنا اينالدى. ماعان قوياردا قويماي ءجۇرىپ ۇلى اكتەر قاليبەك قۋانىشباەۆ تۋرالى كىتاپ جازۋعا كوندىردى. جوسپارعا دا تەز كىرگىزدى. ەندى قولعا قالام الۋدان باسقا امال قالماپ ەدى. بىراق بۇل تاپسىرمانىڭ مەنىڭ ومىرىمە ۇلكەن بەتبۇرىس اكەلەتىنىن ول دا, مەن دە اڭعارماساق كەرەك. سول تۇستا اشقان ءارحيۆتىڭ ەسىگىن ءالى جابا الماي ءجۇرمىن... ونىڭ دا وزىندىك پايداسى مەن زيانى بار.
ءان تاريحىن زەرتتەيتىن عالىمدار مەن زيالى قاۋىم مىنا پىكىرىمە قارسى كەلە الماس دەپ ويلايمىن. مىسالى, «اسەت پەن كەمپىربايدىڭ قوشتاسۋى» بۇرىن ايتىلمايتىن. ماناربەك ورىنداعان ۇلگىنى ۇستانا وتىرىپ, بۇگىنگى دارەجەگە جەتكىزە جەتىلدىرگەن دە جانىبەكتىڭ ءوزى بولاتىن. «قايران جاستىقتىڭ» ءسوزىن دە وڭدەگەن ءوزى. ونى ءان ماتىنىندەگى «گۇل داۋرەن» دەگەن تىركەستەن-اق بايقاۋعا بولادى. ول اندەردىڭ قالىڭ جۇرتشىلىق اراسىنداعى اسەرىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ءتۇرلى باسىلىمداردا جانىبەكتىڭ ساحناعا ورالۋىن تالاپ ەتكەن ماقالالار جاريالانا باستادى. سول تۇستا ابايدىڭ «ولسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما» اتتى ولەڭىنە لايىقتى ماقام تاپتى, ءوزىنىڭ ايگىلى «تولعاۋىن» جازدى. بىراق تا بۇل اندەر ساحناعا جەتى-سەگىز جىلدان سوڭ بارىپ شىقتى.
جانىبەكتىڭ ونەردەگى ەكىنشى ءومىرى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ء«ان دومبىرامەن» باستالدى. وعان سەبەپكەر ادام اباي ەلىنىڭ ونەرىن قايتا تۇلەتۋگە جانىن سالا ەڭبەك سىڭىرگەن اعامىز مەيرامبەك جانبولاتوۆ ەدى. قارا كۇزدە جەڭگەمىز ءۇمىت ەكەۋى الماتىداعى «الاتاۋ» دەمالىس ۇيىنە كەلە قالدى. مەيراش اعا مەنى ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا ىزدەپ كەلىپ, جانىبەك ەكەۋمىزدى قوناققا شاقىرىپ, ءوزىنىڭ ازداپ بۇيىمتايى دا بارلىعىن ەسكەرتتى. ءان شىعارىپتى. سوعان ەندى تەك قانا مەنىڭ ءسوز جازۋىم كەرەك ەكەن. ويتكەنى ءاننىڭ اتى – «ارقا». وردا تاۋىنان شىعا كەلگەندەگى الدىڭنان ايقارا اشىلاتىن شىڭعىستاۋدى كورگەندەگى عاجايىپ سەزىم اسەرى بەينەلەنۋى ءتيىس. ونى مەنەن باسقا اقىن تۇسىنبەيدى ەكەن. جانىبەكپەن سويلەستىردىم, كورشى بولمەدەگى نەسىپبەكپەن تانىستىردىم. ونى بويىنا ونشا توعىتپادى. ەكى-ءۇش كۇن اۋرەلەنىپ ەدىم, ەشتەڭە شىقپادى. اقىرى جانىبەككە قايتا تەلەفون شالىپ, نەسىپبەكتى بىرگە الا بارۋعا كوندىردىم. ولار بىرگە بارۋعا ۋاعدالاستى. ەرتەڭىندە دەمالىس ۇيىنە بارسام, مەيراش اعانىڭ مەنىڭ سالەمىمدى الۋعا مۇرشاسى كەلمەي قالىپتى, ەكى كوزى نەسىپبەكتىڭ قالامىنىڭ ۇشىندا, ال جانىبەك بولسا ەكەۋىنە كەزەك-كەزەك تونە ءتۇسىپ, دومبىرانى شەرتىپ وتىر. ۇشەۋى مەنى ادام قاتارىنا قوسار ءتۇرى جوق. بىردەن ءتۇسىندىم. «احاۋ, ارقانىڭ» ءسوزى تاماشا شىعىپ, ەندى كەلەسى ءاننىڭ سوزىنە كوشىپتى. نەعىلاسىڭ, سول كۇنى ء«ان-دومبىرانىڭ» ءسوزى ومىرگە كەلدى. نەسىپبەك بۋىرقانعان باقسىعا ۇقساپ شامىرقانا وتىرىپ تاعى ءبىر ەكى انگە ءسوز جازدى. بىراق تا ء«ان-دومبىرانىڭ» اسەرىنە قايدان جەتسىن! ارينە, ءان دە, ءاننىڭ ءسوزى دە كەيىننەن شىڭدالدى. ريزا بولعان مەيراش اعا: «اقىنىم دا, ءانشىم دە ءبىر جەردەن تابىلدى», – دەپ قاتتى قۋاندى. بۇدان كەيىن دە ءالى باعى اشىلماعان «اق بەسىك», «توعجاننىڭ زارى» سياقتى تاعى دا باسقا اندەر قانات قاقتى. جانىبەك ء«ان-دومبىرانى» ەكى-ءۇش جىلداي «باپتادى». سودان كەيىن بارىپ ساحناعا شىعاردى.
بۇل جانىبەكتى انگە بەت بۇرعىزعان العاشقى ءۇمىت ۇشقىنى ەدى.
مىنە, سول تۇستا جانىبەكتىڭ باسىنا ءبىراز جىل بويى ۇيىرىلگەن بۇلتتى ارقانىڭ سامال جەلىندەي بولىپ الماتىعا كوشىپ كەلە كالعان اقسەلەۋ سەيدىمبەك جەڭىل دە جەبەۋشى كوڭىل قولىمەنەن جيىرىلعان جىبەك شىمىلدىقتاي ەتىپ ىسىرىپ جىبەردى. ءتارتىبى اسا قاتال «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنىڭ بولمەسى تاڭعى توعىزدان كەشكى التىعا دەيىن دومبىرانىڭ كۇمبىرىنەن, كەشكى التىدان باستاپ تۇنگى ون ەكىگە دەيىن «بيس» پەن «پاستىڭ» كۇبىرىنەن ارىلمايتىن. دانەش, مادەنيەت, ءشامىل, سىماتاي, قايرات, جانىبەك سياقتى ساڭلاقتاردىڭ ونەرىن سول بولمەدەن قىزىقتايتىنبىز. سول ەكى «مايداننىڭ» ىشىندە جانىبەك پەن نەسىپبەك ءجۇردى. اقىرى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە توسىن تولعانىس باستالدى. اقاڭنىڭ ەكى ىنىسىنەن مازا كەتتى. بۇل ساپىرىلىس ەكى-ءۇش ايعا سوزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «داۋرەن-اي» تۋدى. ونىڭ ءار ءسوزىن اقاڭ مارجان تىزگەندەي ىرىكتەدى. ءاننىڭ ىرعاعى دا كۇن وتكەن سايىن جاڭا قاعىسقا اۋىستى. ەكى ءىنىسىنىڭ سىلىكپەسىن شىعارىپ بارىپ اقاڭ دا تولاس تاپتى. جوق, تىنىس الدى. اراعا اپتا وتپەي جاتىپ جانىعۋ قايتا باستالدى. ەندى بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەپ, «سارىجايلاۋعا» كىرىستى. مۇنىڭ ءار ءسوزى تالقىعا ءتۇستى, وزگەرتىلدى, قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. اۋەنى دە بىرەسە سوزىلىپ, بىرەسە ىرعاعى اۋىسىپ وتىردى. اقاڭ جانىبەكتىڭ داۋىس مۇمكىندىگىنىڭ بارلىق شەگى مەن بوياۋىن ەمىن-ەركىن سىناپ-اق باقتى. ول دا جانىپ ءتۇستى. ءاننىڭ استارلى ماعىناسىن, ەمەۋرىنىن, شىرقاۋ شەگىن, تىنىس مولشەرىن ءار جولى جاڭا ءار قوسىپ ايتۋمەن بولدى. كەيدە كۇيدىڭ قاعىسىن قوستى. سول ءتاسىل اقاڭا وزگەشە ءبىر وي سالدى ما, كىم ءبىلسىن ءبىر كۇنى: «ەي, جانىبەك! مىنانى تىڭداشى. اللا-اي, سۇمدىق قوي, مىنا دالانىڭ كوكجالدارى», – دەپ ءبىر اۋەندى دومبىرادا تارتا جونەلدى. شىندىعىندا دا سويلەپ تۇر! ماعىناسى جاعىنان «داۋرەن-اي» مەن «سارجايلاۋدىڭ» زاڭدى جالعاسى ءارى قورىتىندىسى. اقاڭ ەمەكسىتىپ قويدى دا, كەرەمەتىن كەيىن كورەسىڭدەر دەگەن ەمەۋرىن تانىتىپ, جانىبەكتى ۇيىنە الىپ كەتتى. ءبىراز ۋاقىت الگى سالبۋرىن سايابىر تارتتى. ۇيدە دە, تۇزدە دە جانىبەك الگى اۋەندى دومبىراعا سالىپ, قايتالاي بەردى. ءبىر كۇنى ورتا داۋىسپەن ماعان ايتىپ بەردى دە, تۇسىنىك بەرمەي جالتارا جاۋاپ قاتتى. مەن تاڭدانعانىمنان دىبىسىم شىقپاي قالدى. سودان اقاڭنىڭ بولمەسىنە بارىپ, «دايىندىقتارىن» كورىپ وتىر ەدىم, ءساتىن سالىپ مادەنيەت ەشەكەەۆ اعامىز كەلە قالماسى بار ما. اقاڭ مەن جانىبەك قارعا اۋناعان تۇلكىدەي قۇلپىرىپ كەتتى. جۇمىستى ىسىرىپ تاستاپ, مادەنيەتكە ءان ايتقىزدى. ول كىسى جەر مەن جاعداي تاڭدامايدى. تىڭداۋشىعا دا قارامايدى. ءاندى ءوزىنىڭ كوڭىل راحاتى ءۇشىن ايتاتىن سياقتى. بىراق اقسەلەۋ مەن جانىبەك ەكەۋى قوسىلا قولپاشتاسا, قارا تاس تا ءجىبيدى ەمەس پە؟! ءاي ءبىر سۋسىندى دا, ايىزدى دا قاندىردى. سودان كەيىن كەزەك جانىبەكتە دەگەندەي اقاڭ يشارا ءبىلدىردى. اۋەلى «داۋرەن-اي», سودان كەيىن «سارىارقا» ايتىلدى. ء«سوزى – مەنىكى, ءانى – اقاڭدىكى» دەپ ەكى كوزى جىپىلىقتاپ نەسىپبەك وتىر. مادەنيەت اعامىز دا تەبىرەنىپ: «مەنىڭ دە داۋىسىما كەلەدى ەكەن. ءسوزىن جازىپ بەرشى» – دەپ قالدى. ءبىر كەزدە جانىبەك ەرەكشە ەكپىن الىپ, دومبىرانىڭ ءۇنىن بارىنشا توگىلدىرىپ كەلىپ, «اااااااي... كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ...» – دەپ اڭىراتىپ قويا بەرگەنى... ءبىزدى قويشى, مادەنيەتتىڭ ءوزى ەسەڭگىرەگەندەي كۇي كەشكەن ءتارىزدى كورىندى ماعان. ونداي سەزىمدى مەن قايتىپ باسىمنان كەشكەنىم جوق. اقتانبەردىنىڭ «تولعاۋىن» العاش رەت تىڭداعان ادامنىڭ بارلىعى دا سونداي كۇي كەشەتىنى انىق.
مىنە, سول كۇننەن باستاپ جانىبەكتىڭ باعى ورلەدى, الدى اشىلدى, تاعدىر توسپاسى بۇزىلدى. ءوزىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلعانىن سەزگەن جانىبەك ەندى ەل ارالاپ, بويىنداعى بارىن حالقىنىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋگە اڭسارى اۋدى. ءوزى دە كەمەلدەنىپ, اناۋ-مىناۋ ارانداتۋعا وڭايشىلىقپەن الدىرمايتىنداي, جالىنان تىستەتپەيتىندەي كۇش-قۋات پەن «كۇرەس تاجىريبەسىن» جيناقتاپ الىپ ەدى. ونىڭ ۇستىنە 1979 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ ۇستازى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءان كلاسىنا ءدارىس بەرۋى ونى بۇرىنعىدان دا شيراتتى. شاكىرتتەرىن دە ۇيرەتتى, ءوزى دە ۇيرەندى. ءومىر مەن ونەر دۇنيەسىنەن تەل ءتالىم الدى. مىنەزى دە جايدارلانىپ, بويى دا, ويى دا بايسال تارتىپ, ىسىلىپ سالا بەردى.
1982 جىلى كۇز ايىندا تەلەجۋرناليست سەيىلعازى ابدىكارىم حابارلاسىپ, سوڭىنان ارنايى جۇمىسقا كەلىپ: «جانىبەك ەكەۋىڭ ءان تۋرالى تۇراقتى حابار جۇرگىزسەڭدەر» – دەگەن تىلەك ءبىلدىردى. جانىبەك تە قارسى بولمادى. بۇل جانىبەكتىڭ دە, ونىڭ دوستارىنىڭ دا, مۇقىم حالىقتىڭ دا كوپتەن كۇتكەن اڭسارى بولاتىن. ونىڭ بولاشاق تاعدىرىن دا شەشىپ بەرەتىن. سوندىقتان دا, جۇرت مويىنداي قويماعان مەنەن گورى, شەشەن دە كورەگەن سۇڭعىلا عۇلاما اقسەلەۋ اعامىز بۇعان ابدەن لايىق ەدى. ەكەۋمىزدىڭ تىلەگىمىزگە اقاڭ دا كەلىسە كەتتى. حابار جەلتوقسان ايىندا «اباي اندەرى» دەگەن اتپەن ءتۇسىرىلدى. ءبىرىنشى كورسەتىلىمنەن سوڭ-اق جانىبەكتىڭ اتاعى جەردى جارا كوككە كوتەرىلدى. ءوزىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ شاكىرتتەرى دۇنيەنى شارلاي باستادى. انشىلىكپەن قوسا قالامگەرلىك ونەرىن دە قاتار ۇستادى. كەيدە ول اننەن گورى ءسوز ونەرىن جوعارى ۇستايتىنداي سەزىلەتىن. 86-جىلعى وقيعانىڭ سۇمدىقتارىن كوركەم شىعارماعا اينالدىرۋدى ارماندايتىن. ادامداردى قاپقا سالىپ, اۋزىن بۋىپ, جاردان لاقتىرىپ جاتقان وقيعانى «عاشىقتىڭ ءتىلى» اتتى حيكاياتىنىڭ باستى كەيىپكەرى شۋاقتىڭ ءتۇسى رەتىندە سۋرەتتەپ جازدى. سونداي-اق «مولاعا باستاعان جول» اتتى اياقتالماي قالعان شىعارماسىنداعى ساكسافونشى جىگىتتىڭ دە تاعدىرى دەكابرمەن ۇشتاسۋشى ەدى. امال قانشا, ول ماقساتىنا جەتە المادى.
كەيىپكەرىنىڭ ەمەس, ودان بۇرىن ءوزىنىڭ ءومىر جولى مولاعا بارىپ تىرەلدى.
3.
ول ءوزىنىڭ ەڭ شەشۋشى جانە ۇلى كونتسەرتىن قويا الماي, سوڭعى شىرقاۋ ءانىن ايتا الماي, اعىنى قاتتى ەكپىنىن باسا الماي ومىردەن اعىپ وتە شىقتى. «جالعىز شىقپا ساپارعا, وكىنىشتە قالارسىڭ», – دەپ ءوزى وزگەلەرگە ەسكەرتۋ جاساي وتىرىپ, سول وسيەتىنە ءوزى مويىنسۇنبادى. ساپارعا جالعىز شىقتى. وكىنىپ تە ۇلگەرمەدى. بىراق وزگەلەردى وكسىتىپ كەتتى.
جانىبەك كارمەنوۆتىڭ «اياقتالماعان كۇي» دەگەن اڭگىمەسى بار ەدى. ءوزىنىڭ دە كۇيى اياقتالماي قالدى. 1992 جىلى 22 ماۋسىم كۇنى كەشكى ساعات بەس جارىمنىڭ مولشەرىندە الماتى-قاپشاعاي كۇرە جولىنىڭ قىرىق توعىزىنشى شاقىرىمىندا جول اپاتىنان قازا تاپتى. ول دا ءبىر اللانىڭ جازۋى شىعار.
جانىبەكتىڭ ءتانى الماتىداعى كەڭساي زيراتىنا جەرلەندى. ارتىندا داۋىسى مەن ءۇش تومدىق كوركەم ءسوزى جانە ءۇش بالاسى مەن جارى, ەلى قالدى.
تۇرسىن جۇرتباي
