قازاق ەلى
سەنبى, 7 قاڭتار 2012 7:57
وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشىلار بولجاي الماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى
1991 جىلى الپاۋىت كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى الەمدە توسىن وقيعا رەتىندە باعالاندى. ول دۇربەلەڭ ۋاقىتتا ەشكىم كسرو ىدىرايدى جانە قۇرامىنداعى مەملەكەتتەر ەگەمەن ەلدەر بولادى دەپ ويلاماعان ەدى. ءتىپتى, كەڭەستانۋ (سوۆەتولوگيا) عىلىمىنىڭ ماماندارى ءۇشىن دە بۇل كۇتىلمەگەن وقيعا بولعانى حاق. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چارلز ل.فەربانك 1993 جىلى «Washington Times» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «بارلىعىمىز قاتەلەستىك» دەپ مالىمدەدى.
سەنبى, 7 قاڭتار 2012 7:57
وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشىلار بولجاي الماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى
1991 جىلى الپاۋىت كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى الەمدە توسىن وقيعا رەتىندە باعالاندى. ول دۇربەلەڭ ۋاقىتتا ەشكىم كسرو ىدىرايدى جانە قۇرامىنداعى مەملەكەتتەر ەگەمەن ەلدەر بولادى دەپ ويلاماعان ەدى. ءتىپتى, كەڭەستانۋ (سوۆەتولوگيا) عىلىمىنىڭ ماماندارى ءۇشىن دە بۇل كۇتىلمەگەن وقيعا بولعانى حاق. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چارلز ل.فەربانك 1993 جىلى «Washington Times» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا «بارلىعىمىز قاتەلەستىك» دەپ مالىمدەدى. ماقالا اۆتورى ارنولد بەيحمان بولسا, كەڭەستانۋشىلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ كسرو-نىڭ كەنەت ىدىراۋىن بولجاپ بىلە الماعانىن اتاپ كورسەتتى. ول, ونىڭ ۇستىنە, كەلەسى ءبىر ماقالاسىندا امەريكالىق الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسى ماماندارىنىڭ قالايشا مۇنداي ۇلكەن قاتەلىك جىبەرگەندىكتەرىن جانە نەلىكتەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ كۇيرەيتىنىن ءدال ۋاقىتىندا بولجاي الماعاندىقتارىن زەردەلەۋدە ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى.
باتىس ەلدەرى ۇكىمەتتەرى دە كسرو-نىڭ جىلدام ىدىراۋىن الدىن الا بولجاماعاندارى بەلگىلى. سونداي-اق, ىشىندە اقش-تا بار, ولار ورتالىق ازياعا بايلانىستى ۇستانىمدارىن باستاپقىدا تولىق ايقىنداپ ۇلگەرمەگەن ەدى. سوندىقتان, ساياسي ساراپشىلار اقش جانە باتىس ەلدەرى ءۇشىن وسى جاڭا ءداۋىردىڭ باس كەزىندە ۇلكەن قاتەلىكتەر جىبەرمەۋگە اباي بولۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ پىكىرىنشە, باتىس ەلدەرى تەز ارادا سول ايماقتا دەموكراتيا ورناتامىز دەپ ۋاقىت پەن مال-م ۇلىكتەرىن ىسىراپ ەتىپ الماۋلارى كەرەك. دەگەنمەن دە, اتالعان ساراپشىلار باتىس قۇندىلىقتارىنىڭ ولشەۋلى جانە دوستىق نەگىزدە كوتەرىلگەنى ءجون بولاتىنىنا, باتىس ەلدەرى كومەكتەرىنىڭ ايماقتا باتىستىق ءۇلگىدەگى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى شارتىمەن جاسالماۋى تيىستىگىنە باسا نازار اۋداردى.
گەرمانيانىڭ ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ زەرتتەۋشىسى بەسس براۋن 1992 جىلى جازعان ماقالاسىندا كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دە تاۋەلسىز ەلدەر اتانۋعا دايىن بولماعاندارىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوڭىر ەلدەرىندە ەشبىر ادام پسيحولوگيالىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان بۇعان دايىن ەمەس ەدى. ولاردىڭ تورتەۋى تاۋەلسىزدىكتەرىن ءالدەقاشان جاريالاپ العان ەدى, الايدا ورتالىقتىڭ ءوز-ءوزىن تارقاتۋى استە كۇتىلمەگەن وقيعا بولدى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە بۇرىندارى تاجىريبەلەرىندە بولماعان ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ ءىس-قيمىلدارىمەن اينالىسۋلارىنا تۋرا كەلدى.
اتاقتى كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, سىرتقى ساياسات زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى جانە «قازاقتار» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى مارتا بريل ولكوت ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ ەشقانداي كۇرەس ءجۇرگىزبەستەن وڭاي ولجا رەتىندە كەلگەندىگىن مەڭزەدى. زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ 1992 جىلى جارىق كورگەن «ورتالىق ازيانىڭ بولاشاعى» اتتى ماقالاسىندا جوعارىدا ايتىلعان ويىن تومەندەگىشە ساباقتادى: «… ورتالىق ازيا حالىقتارىنا ءتان قاسيەتتىڭ ءبىرى, ولاردىڭ كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنان بۇرىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن اشىقتان-اشىق ۇمتىلىس پەن تالپىنىس جاساعانىن كورمەيسىز. اتالعان ايماق حالىقتارىنىڭ بوستاندىق ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزبەۋلەرى, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىكتى قالاماعاندىقتارىنان ەمەس. دەي تۇرعانمەن دە, ولار تاۋەلسىز ەل بولۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ بار ەكەنىنە سەنگەن جوق».
1993 جىلى “جاڭا داعدارىس ايماعى” دەگەن لوندوندا جاريالانعان كىتابىندا ورتالىق ازيا بويىنشا بريتاندىق زەرتتەۋشى عالىم شيرين اكىنەر دە تاۋەلسىزدىككە ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزبەگەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جاڭا داۋىردەگى قيىنشىلىقتاردى جەڭۋ بارىسىندا حالىققا كۇش-جىگەر بەرەتىن, ولاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتەتىن كۇرەس قيىنشىلىعىن باستان وتكىزگەن قاھارماندارى, جەڭىس ۇراندارى نەمەسە مەرەكەلىك اتاپ وتەتىن كۇندەرى بولمايتىندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
بەسس براۋن بولسا, جوعارىدا ايتىلعان ماقالاسىندا ورتالىق ازيا حالىقتارى وزدەرىنىڭ ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ جانە زيالى قاۋىمىنىڭ تاۋەلسىزدىك جونىندەگى تەبىرەنىستەرىنە قانشالىقتى قوسىلا العانى جونىندەگى سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. ول حالىقتىڭ بەتپە-بەت كەلگەن قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى تولىق قۋانىشقا بولەنە الماي وتىرعانىن تومەندەگىشە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى: «…ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ اكەلگەن تۇرمىستىق دەڭگەيدىڭ ناشارلاۋى تىم بولماعاندا كەڭەستىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋىن ارمانداۋعا اكەلىپ سوقتىردى. تاۋەلسىزدىك ۇعىمى تۋرالى ءتۇسىنىكتىڭ جالپى جوقتىعىنا قوسا, ۇلت بولۋ, قازاقستان نەمەسە باسقا دا ءبىر ەلدىڭ ازاماتى بولۋ تۋرالى ءتۇسىنىكتىڭ بولماۋى جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ ءجىبەردى. 1992 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءبىر ۇلتتىڭ, ءتىپتى ءبىر ەتنوستىق توپتىڭ ايماقتىق, رۋلىق نەمەسە جەكە ادام ۇستەمدىگىن الماستىرۋ بارىسىندا قارقىندى ءىلگەرىلەۋى بولعان جوق. وسى سەبەپتەن, تاجىك ۇعىمىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان تاجىكستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن كۇيرەتكەن قاقتىعىس بۇرق ەتە ءتۇستى».
ال ولكوتت بولسا, 1992 جىلى قاراما-قايشى پىكىر ايتىپ, تاۋەلسىزدىككە بۇكىل ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قولداۋ تانىتىپ وتىرعانىن قۇلاققاعىس ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, تاۋەلسىزدىك ولارعا كوز جازىپ قالعان مادەني جانە تاريحي قۇندىلىقتارىن قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ب.براۋن ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ءىشىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ قازاقتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇنگە ءدال كەلىپ وتىرعانىن بايلانىستىرا ءسوز ساپتايدى.
ىدىراعان كسرو-نىڭ ورنىنا تمد-نىڭ قازاقستاندا الەم ساحناسىنا كەلۋى باتىس ەلدەرى ساراپشىلارىنىڭ نازارىن اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, «The Wall Street Journal» گازەتى 1991 جىلعى سانىندا الماتى قالاسىندا باس قوسقان گرۋزيا مەن بالتىق جاعالاۋى ءۇش ەلىنىڭ تىسىنداعى ون ءبىر ەلدىڭ باسشىلارى تمد ۇيىمىن قۇرعان قۇجاتقا قول قويعانىن ەرەكشە اتادى. اتالعان گازەتتىڭ حابارلاۋىنشا, ولار جينالىسقا شاقىرىلماعان كسرو پرەزيدەنتى م.س.گورباچەۆكە ەشقانداي قىزمەت ۇسىنبادى. رەسەي پرەزيدەنتى ب.ن.ەلتسين تمد-نى قۇرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويۋ ءۇردىسىن تاريحي وقيعا دەپ اتادى. ول, سونىمەن قاتار, باستى قاعيدات رەتىندە ءاربىر ەلدىڭ ورتالىقسىز, تاۋەلسىز ەل ەكەنىن تانۋ دەگەندى ايتتى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس ا.بەيكەر باستاپقىدا وسى جاڭا قۇرىلىمنىڭ ومىرشەڭ ەمەستىگى تۋرالى ويدا بولعان. بۇرىنعى كسرو ەلدەرىندە ءبىر اپتالىق ساپاردا بولىپ قايتقاننان كەيىن ۆاشينگتوندا سويلەگەن سوزىندە ول تمد-نىڭ ۇزاق ۋاقىت ءومىر ءسۇرۋ جونىندەگى مۇمكىنشىلىگىنىڭ از ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. اقش سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, مۇنىمەن قوسا, اقش ۇكىمەتىنىڭ ونشاقتى تاۋەلسىز مەملەكەتپەن جەكە-جەكە بولەك ساياسات جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلەتىنىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىر بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسىمەن ماس بولعاندارى سونشاما, ولار جەكە ءبولىنۋدىڭ شىنايى بەدەلىن سەزىنگەنگە دەيىن ورتاق شارۋاشىلىق جانە ورتاق اسكەري ساياساتتارى بولعان قانداي دا ءبىر تولىققاندى قاۋىمداستىقتا ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزە المايدى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرى بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولىپ وتىر. بىراق, ولار 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن كسرو-نىڭ كولەڭكەسىندە قالعان الەمگە بەيمالىم ەلدەر ەدى. وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارعان دجەيمس چاۆين «تاۋەلسىز ورتالىق ازيا» ماقالاسىندا ويىن بىلاي ساباقتايدى: «…1991 جىلعى جەلتوقسان ايىنان بۇرىن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باتىسقا شىنىمەن دە بەيمالىم ەلدەر ەدى, تەك كەڭەس وداعىنىڭ الىس تۇكپىرلەرىن زەرتتەيتىن از عانا فيلولوگتار مەن تاريحشىلار بىلەتىن. كارتوگرافتار وزدەرىنىڭ كارتالارىنا جالپى ەلۋ ميلليون حالقى بار قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان سەكىلدى بەس ەلدى جەدەل تۇردە قوسۋلارى كەرەك».
ورتالىق ازيانىڭ كەڭەستىك ءداۋىر كەزەڭىندە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنەن وقشاۋ قالعاندىعىن 1992 جىلى “Current History” جۋرنالىندا جارىق كورگەن «ورتالىق ازيانىڭ ورتاعا شىعۋى» اتتى ماقالاسىندا دجوردج ي.ميرسكي بىلايشا سيپاتتايدى: «…الەمنىڭ ەڭ ەسكى ەلدى مەكەندەرى بوي كوتەرگەن ايماقتارىنىڭ ءبىرى جانە دە ەڭ كونە, سونداي-اق ايتارلىقتاي دامىعان ءوركەنيەتتەرىنە وتان بولعان ورتالىق ازيا وتكەن جىلعا دەيىن كوپ ادامعا قيىر جانە ەشكىمگە قىزىقتى ەمەس قارعىس اتقان مەكەن رەتىندە ەلەستەيتىن. بۇل كوزقاراس وتكەن جىلى كسرو-نىڭ ىدىراۋىمەن وزگەردى. بۇل ايماق ەندىگارى بۇرىنعى كسرو تەرريتورياسىنىڭ ەڭ ءۇنسىز جانە ءتوزىمسىز ايماعى ەمەس».
باتىس ەلدەرىنىڭ ساياسي شولۋشىلارى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەلەشەگىنىڭ نە بولاتىنى ءجونىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن. ماسەلەن, كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مارتا بريل ولكوتت ورتالىق ازيانىڭ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولاتىندىعىنا كۇمانمەن قارادى. ول «ورتالىق ازيا ءوز جولىندا» اتتى 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا جاريالانعان ماقالاسىندا كسرو-نىڭ رەسمي ىدىراۋىنان كەيىن بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ, ونىڭ ءىشىندە, ءاسىرەسە, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاۋى مەن زاڭ جۇزىندە حالىقارالىق تۇرعىدا تانىلۋلارى ولاردىڭ تۇتاستاي ەگەمەن ەلدەرگە اينالۋىنا جەتكىلىكتى ەمەس. سەبەبى, ولاردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى, ۇلتتىق ەكونوميكالارىن باسقارۋ قابىلەتتەرى, سونداي-اق وزدەرىنىڭ تمد ەلدەرى ىشىندەگى جانە سىرتىنداعى شەكارالارىن باقىلاۋ قاۋقارلارى جوق, دەپ جازدى.
شيرين اكىنەردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, قانداي دا ءبىر جاڭا مەملەكەتتىڭ كەلەشەگىندە ب ۇلىڭعىرلىقتار بولۋى زاڭدى قۇبىلىس, بىراق ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى سۇراق بەلگىلەرى ادەتتەگىدەن كوبىرەك.
ساياسي ساراپشىلار ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە قازاقستاننىڭ ەتنوستىق قاقتىعىستار سالدارىنان بولشەكتەنۋ ىقتيمالدىعىنا باسا نازار اۋداردى. قازاقستاندا ەتنوستىق قاقتىعىستار جانە كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بولاتىن كەلىسپەۋشىلىكتەر سالدارىنان بولشەكتەنۋ قاۋپى بار ەكەنىن كولدەنەڭ تارتقان ۆ.پوپ قازىردىڭ وزىندە تاجىكستاندا ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقانىن نازارعا الىپ, اتالعان ايماقتا يسلام فۋندامەنتاليزمىنىڭ كۇشەيە ءتۇسىپ وتىرعانىن جانە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن كەلىسپەۋشىلىككە ۇرىنۋىنىڭ دا ابدەن ىقتيمال ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ول 1993 جىلى “US News and World Report” جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالاسىندا: «…بۇگىنگى تاڭدا ورىس-قازاق بايلانىستارى, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ب ۇلىڭعىر. قازاقتار ورىستاردى ۇلى حالىق رەتىندە ەمەس, باعى تايعان حالىق رەتىندە كورىپ وتىر. قازاقتار, بۇرىنعى وتارلاۋشى ەل بولعان رەسەيگە استىقتى ەكسپورتتىق ءونىم رەتىندە ساتۋدا. ۇلعايىپ كەلە جاتقان ەتنوستىق تەكە-تىرەستەر تىكەلەي قاقتىعىستارعا سەبەپ بولادى. قازاقستاندا جۇزدەن استام ۇلت وكىلدەرى تۇرىپ جاتسا, ۇلت قۇراۋشى قازاقتار حالىقتىڭ 42 پايىزىن, ورىستار ولارعا جاقىن – 40 پايىزدى قۇرايدى. ىشىندە رەسەي ۆيتسە-پرەزيدەنتى ا.رۋتسكوي دا بار كەيبىر ورىس ۇلتشىلدارى رەسمي ماسكەۋ ورىس تىلدىلەردى, كەرەك بولعان جاعدايدا, كۇش قولدانا وتىرىپ قورعاۋعا مىندەتتى دەگەندى العا تارتىپ وتىر», دەپ جازدى.
1994 جىلدىڭ 14 اقپانىندا «Washington Post» گازەتىندە شىققان ماقالاسىندا فرەد حيات قازاقستاننىڭ كوك مۇز قۇرساۋلاعان سۋىق ەلدى مەكەندەرىندە تۇراقتىلىقتىڭ كەيبىر نازىك جاقتارىنىڭ بار ەكەنىن كورۋ قيىن ەمەس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. قازاقستان ەكونوميكاسى داعدارىستا ەكەنىن ايتقان ول: «…جانار ماي تابىلمايدى, شاحتەرلەر مەن فەرمەرلەردىڭ جالاقىلارى تولەنبەيدى, زاۋىتتار جۇمىستارىن كۇرت ازايتقان, تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوبىسىنە جىلۋ مەن ىستىق سۋ بەرىلمەيدى. سوندىقتان دا, ايتارلىقتاي ارتتا قالعان قازاقستان رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ وتىر», دەپ جازدى.
پاكستاندىق جۋرناليست ا.راشيد 1994 جىلى جارىق كورگەن “ورتا ازيانىڭ ءتىرىلۋى يسلامشىلدىق پا, ۇلتشىلدىق پا” اتتى كىتابىندا مۇنداي كەلەڭسىز احۋالدارعا قاراماستان, قازاقستاننىڭ باسقا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاراعاندا شارۋاشىلىق سالاسىندا وتە ۇتىمدى ساياسات بەلگىلەگەنىن نازاردان تىس قالدىرمادى. 1992 جانە 1993 جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ شارۋاشىلىق دامۋىنىڭ نەگىزدەرىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە قالاپ ۇلگەرگەنىن ايتقان ا.راشيد قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ وسى ورايدا دۇرىس باعىت تاڭداعانىن كورسەتتى. ول قازاقستاننىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدەگى ءرولىن بىلايشا سيپاتتادى: «…وسى كەزدەگى قازاقستاننىڭ تاڭداعان ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ساياساتتارىنىڭ كەلەشەگى جارقىن. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قابىلداعان شەشىمدەرى شارۋاشىلىق تابىس ءۇشىن دۇرىس جول بولىپ تابىلادى. مىنە, سوندىقتان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى پارلامەنتتىك سايلاۋلاردى رەفورما ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ جونىندە حالىقتىڭ وزىنە قولداۋى دەپ باعالادى».
ال, وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان بولسا, ا.ءراشيدتىڭ پىكىرىنشە, بۇرىلىستارى وتە قيىن بولاتىن قاتە جولعا تۇسسە, ءتاجىكستان كسرو كەزەڭىنەن كەيىنگى ەكونوميكالىق باعىتىن ءالى بەلگىلەي العان جوق.
باتىس ساراپشىلارى وتكەن كەزەڭدە تاۋەلسىز مەملەكەتتىك تاجىريبەسى بولماعان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەمدەگى كۇش تەپە-تەڭدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنى ءجونىندە تۇجىرىمدار جاسادى. بوريس ز.رۋمەر 1993 جىلى مىسال رەتىندە جاقىن تاريحي كەزەڭدە حالىقارالىق ساياساتتا تاۋەلسىز اكتەر مارتەبەسىنە ەشۋاقىتتا يە بولماعان ولاردىڭ ەندى وزدەرىنىڭ گەوساياسي باعىتتارىن بەلگىلەۋگە كىرىسەتىنىن مالىمدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تاياۋ كەلەشەكتە قىتايدان پارسى شىعاناعىنا دەيىنگى ايماقتا ساياسي جانە اسكەري تەپە-تەڭدىكتىڭ وزگەرۋ قاۋپى تۋىندايدى, دەدى ول.
وسى رەتتە, باتىس ەلدەرىنىڭ كەيبىر ساياسي ساراپشىلارى ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ تاياۋ ارادا رەسەي, قىتاي, يران, تۇركيا, اراب الەمى جانە باتىس ۇلگىلەرىندەگى دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارى تاراپتارىنىڭ ءوزارا ىقپال ەتۋ جارىسىنا تۇسەتىنىن بولجاماق بولدى. ولار ورتالىق ازيانىڭ جاڭا تاۋەلسىز بولعان رەسپۋبليكالارىنىڭ وسۋىنە جانە بۇل جەرگە اسەر ەتۋ ءۇشىن جاسالعان حالىقارالىق كۇرەستىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە كۋالىك ەتىپ وتىرعاندىقتارىن تىلگە تيەك ەتتى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەلدەر ءبىر تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر, نە ەكونوميكالىق كومەك ءۇشىن ءبىر ەلدىڭ ىقپالىنا اسىعىس كىرىپ, قايتادان وتار ەلگە اينالادى, يا بولماسا ماسەلەلەرىن وزدەرىنىڭ كۇشى ارقىلى شەشىپ, تاۋەلسىزدىكتەرىن باياندى تۇردە جالعاستىرادى.
قالاي دەسەك تە, الەمدە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاسالعان تۇجىرىمدار كوبىنەسە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەلەشەگىنىڭ ب ۇلىڭعىر ەكەنىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتاجىريبەسى جوق وسى ەلدەردىڭ يسلامدىق فۋندامەنتاليزمنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, حالىقارالىق تەپە-تەڭدىككە قاۋىپ ءتوندىرەتىنىن, ەتنوستىق قاقتىعىستار سالدارىنان, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ بولشەكتەنۋگە بەيىم ەل ەكەندىگىن كورسەتتى. الايدا, سول ۋاقىتتان كەيىنگى وتكەن جيىرما جىل بۇل تۇجىرىمداردى جوققا شىعاردى. تمد ەلدەرىندە قازاقستان ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ كوشباسشىسى, الەمدە يادرولىق قارۋلاردان ءوز ەركىمەن باس تارتقان, ادامزات تاريحىندا الەمدىك دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, دىندەر قۇرىلتايىن وتكىزگەن جانە ەقىۇ-عا پوستكەڭەستىك ەلدەر مەن تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىندا توراعا بولعان تۇڭعىش ەل بولىپ, كەڭ اۋقىمدى تابىستارعا قول جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسى سەكىلدى ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بوي كوتەرۋىندە جەتەكشى ءرول اتقاردى. ءسويتىپ, قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستاردا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەڭ وپتيميست ساياسي ساراپشى بولجاي الماعان ءىرى تابىستارعا قول جەتكىزدى بۇل ءىرى تابىستاردىڭ ارتىندا ن.نازارباەۆتىڭ تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ابدىۋاقاپ قارا, ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شوقايتانۋشى عالىم.
تۇركيا, ىستامبۇل.
