بۇل ماقالادا 1942 جىلى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان شاعىندا قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تاراپىنان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جەكە ارحيۆىنە جۇرگىزىلگەن ەكىنشى تاركىلەۋ تۋرالى ايتىلادى. ءبىرىنشى رەت 1937 جىلعى 11 تامىزدا اقىنمەن بىرگە تۇتقىندالعان قۇجاتتار ءتىزىمى مەن مازمۇنى كوزىقاراقتى كوپشىلىككە ايان.
«...بارلىق بولمە تۇننىڭ جارىمى اۋعانشا ءتىنتىلىپ, ءىلياستىڭ كابينەتىندەگى بارلىق قولجازبانى كىتاپتارىمەن بىرگە الىپ كەتتى. تەك تەرراساداعى ارحيۆتەر ساقتالاتىن ۇلكەن سارى شكاف جايلاۋدان قايتقان جۇكتەرمەن جابىلىپ, كورىنبەي, تىنتىلمەي قالدى...» (ف.گابيتوۆا, «الىپتار تاعدىرى», 117-ب.).
ءىلياس ءارحيۆىنىڭ ىزىنە ءتۇسۋىمىز قيىنشىلىقتارى مول توقسانىنشى جىلدارى, تالدىقورعان قالاسىنداعى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ مۋزەيىندە وسى ماقالا اۆتورىنىڭ ديرەكتورلىق قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزدەردەن باستالادى.
جاپپاي مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ قىسقارىپ نەمەسە جابىلىپ جاتقان كەزى, مۋزەيدە ءبىر عىلىمي قىزمەتكەر, ءبىر قاراۋشى, ءبىر كۇزەتشى جۇمىس جاسايدى. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە, «اسا قۇپيا» ايدارىمەن جۇمىس جاساپ كەلگەن بۇرىنعى كسرو جانە وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ارحيۆتەردىڭ جاپپاي جاريالىلىقتىڭ ارقاسىندا قولجەتىمدى بولۋى اقىننىڭ قازاسىنا بايلانىستى تولعاندىرىپ جۇرگەن بەيمالىم جاعدايلاردان حابار بەردى.
ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە ءوتىنىش-حات جولداندى. قازاق كسر محك قىزمەتكەرى ۆيكتور ۆلاديميروۆيچ لوكتەۆتىڭ تۇسىنىستىگىنىڭ ارقاسىندا كوپ كۇتتىرمەي 1991 جىلى 23 ساۋىردەگى №11/527 جاۋاپ حاتىمەن – ءىلياس جانسۇگىروۆتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ جايلى ۇشتىك ۇكىمىنىڭ كوشىرمەسى جانە ءى.جانسۇگىروۆتىڭ 1938 جىلى 26 اقپاندا اتىلعاندىعىن راستايتىن انىقتامانىڭ ماسكەۋدە, كەڭەس وداعى محك ورتالىق ارحيۆىندە ساقتاۋلى ەكەندىگىنەن حابار كەلدى.
ارينە بۇل قۇجاتتار توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي اسەرگە بولەدى. سولاي بولعانمەن, اقيقاتتى سوڭىنا دەيىن انىقتاۋدى ماقسات تۇتقان كەلەسى سۇرانىس حاتىمىز ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنە جولداندى. كوپ كۇتتىرمەي ماسكەۋدەن, رەسپۋبليكاارالىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنان جارتى عاسىردان استام «اسا قۇپيا» ايدارىمەن ساقتالىپ كەلگەن 2 (ەكى) قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى كەلىپ جەتتى.
بۇل قۇجاتتار (انىقتاما, ۇكىم اكتىسى) جانسۇگىروۆ ءىلياستى اتۋ ۇكىمىنىڭ 1938 جىلعى 26 اقپاندا الماتى قالاسىندا ورىندالعانىن راستاپ بەرگەن انىقتاما جانە ۇكىمدى ىسكە اسىرۋ اكتىسى. انىقتامادا اتالعان قۇجاتتاردىڭ كەڭەس وداعى نكۆد ەرەكشە ءارحيۆىنىڭ 1-ءشى ارنايى بولىمىندە (8-توم, 452 پ.) ساقتالىپ وتىرعاندىعى كورسەتىلگەن.
ۇكىم اكتىسىندە – قازاق كسر ىشكى ىستەر ناركومى رەدەنستىڭ اتىنا, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن, اتى-جوندەرى كورسەتىلگەن 37 ادامنىڭ ۇكىمىن ورىنداۋعا بۇيرىق بەرۋ تۋرالى, ۇشتىكتىڭ توراعاسى ا. گورياچەۆتىڭ ءوتىنىشى. وسى ءوتىنىش-قۇجاتتىڭ بۇرىشتاماسىندا «ۇكىم تەز ارادا ورىندالسىن» دەگەن ۆولودزكونىڭ قويعان قولى تۇر.
بۇل قۇجاتتار قالىڭ قازاق جۇرتشىلىعىن تۇرشىكتىرگەن سۇمدىق جانە قارالى حابارلار ساناتىندا تالدىقورعان وبلىستىق «جەرۇيىق» جانە «زاريا كوممۋنيزما» گازەتتەرىندە جانە باسقا باسىلىمداردا جاريالاندى. وسى وقيعادان كەيىن كوپ ۇزاماي, بىرنەشە حات-وتىنىشتەردەن جانە جەكە كەزدەسۋلەردەن كەيىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تانىسسىن دەگەن نۇسقاۋمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى محك تالدىقورعان وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ء«ىس قاعازدارى» كەلىپ ءتۇستى. ءىس قاعازىنداعى قۇجاتتارمەن بەلگىلەنگەن قاتاڭ تارتىپتە تانىسىپ شىققاننان كەيىن ءوتىنىشىمىز ورىندالىپ, مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا كورسەتۋگە سەگىز قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىنە ارنايى رۇقسات الىندى. سونىمەن بىرگە ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ء«ىس قاعازىنان» اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان 1942 جىلى تاركىلەنگەن ءارحيۆىنىڭ تىزىمدەمەسى تابىلدى. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قالىپتاسقان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى جانە زەردەلەۋ قاجەتتىلىگىمەن ءارحيۆى جاريالانباي قالدى.
ء«ىس قاعازىنداعى» مۇراعات تىزىمدەمەسىن ورىس ءتىلدى ادامنىڭ اسىعىس تۇردە, تۇسىنىكسىزدەۋ جازعانى بىردەن بايقالدى. تانىسىپ شىعۋعا بەرىلگەن ۋاقىت تا شەكتەۋلى ەدى, سونىمەن بىرگە تەز ارادا كوشىرىپ جازىپ الۋ كەرەك بولدى. سوندىقتان كەيىننەن تۇپنۇسقا تىزىمدەمەدەگى شىعارمالاردىڭ اتاۋلارىن, اۆتورلارىن جانە باسپادان شىققان جىلدارىن سالىستىرىپ وتىرىپ, دۇرىستاپ جازۋعا تۋرا كەلدى. ءىلياستىڭ بالالارى سايات, ءۇمىت, يلفا, بولاتتان اكەلەرىنىڭ مۇراعاتى تۋرالى ەستەلىكتەر جازىپ الىندى. اكەسىمەن تۇڭعىش جانە اقتىق رەت كەزدەسۋى تۇرمەدە وتكەن, اناسىنىڭ ۇلىن امان ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن قانشاما جىلدار بويى «گابيتوۆ» بولىپ كەلگەن جانسۇگىروۆ بولاتپەن بولعان اڭگىمەدەن (27.07.1994) اقىننىڭ مۇراعاتىنا بايلانىستى كەلەسى نۇسقالىق دەرەكتەردى تۇيىندەدىك:
«...مات زاۆەششالا ارحيۆ منە, كوگدا ونا ۋميرالا (1968 گ.) ارحيۆ وستالسيا ۋ ازاتا (نا فونفيزينە). تاك كاك ۋ مەنيا نە بىلو ۆوزموجنوستي دليا حرانەنيا, ارحيۆ وستالسيا ۋ ازاتا, نەكوتورىە ۆەششي يا زابرال دليا سەبيا, 5-6 كنيگ, ۆ يح چيسلە رۋكوپيسي «كوبىك شاشقان» (№27), «قىزىل جالاۋ» (فاكسيميلە وتتسا ).
1970 گودۋ ۆ دومە پرويزوشەل پوجار ي ۆ سۆيازي س ەتيم پو سوگلاسوۆانيۋ دەتەي ۆەس ارحيۆ زابرالا ك سەبە يلفا. زاتەم سدالا ۆ ارحيۆ. مات راسسكازىۆالا چتو تسەلىي سۋندۋك كنيگ وتتسا حرانيليس نا چەرداكە (ۆو ۆرەميا رەمونتا). ەگو نە ترونۋلي. كوگدا ۆ توت دوم پەرەەحال م.كاراتاەۆ, مات ۋۆيدەلا كاك ليستى «باقىتتى جامال» ۆالياليس ۆ گريازي ۆو دۆورە. ەتو پرويزۆەدەنيە بىلو وتۆەتنىم نا «باقىتسىز جامال» م.دۋلاتوۆا. ۋ ساياتا نا رۋكاح «تىسياچا پەسەن...» زاتاەۆيچا س دارستۆەننوي نادپيسيۋ...».
وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, بولات اعامەن بولعان اڭگىمەدەن كەيىن كوپ كۇتتىرمەي الماتىعا كەزدەسۋگە بارىپ, جوعارىدا ايتىلعان اقىننىڭ «كوبىك شاشقان», «قىزىل جالاۋ» قولجازبالارىن جانە ءومىرى مەن مۇراسىنا بايلانىستى باسقا دا ماتەريالداردى مۋزەيگە اكەلدىك. اتالعان قولجازبالار اراب قارپىنەن اۋدارىلىپ, تۇڭعىش رەت تولىعىمەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاندى, مۋزەي قورىنا تاپسىرىلدى, عىلىمي اينالىمعا ەندى.
جۇيەلى تۇردە جان-جاقتان جينالعان مالىمەتتەردى قورىتىندىلاعاندا اقىن ءارحيۆىنىڭ ءۇش بولىكتەن قۇرالاتىندىعى انىقتالدى.
ءبىرىنشى بولىگى – 1937 جىلى 11 تامىزدا ءىلياستىڭ وزىمەن بىرگە قولدى بولعان كابينەتىندەگى جەكە جانە ءتۇرلى مازمۇنداعى قۇجاتتار, 15 قولجازبا داپتەرى, 4 پاپكاداعى ەڭبەكتەرى, كىتاپتارى جانە ت.ب. سونداي-اق جان جارى فاتيما بولاتتى بوسانىپ, پەرزەنتحانادا جاتقاندا پاتەرلەرىنەن دالاعا لاقتىرىپ تاستالعان, پاراقتارى شاشىلىپ قالعان قولجازبالارى («كوبىك شاشقان», «قۇرمانعازى», «ماقپال»). وسى ارادا, جالپى ءىلياستىڭ قولجازبا داپتەرلەرىن نومىرلەپ وتىرعاندىعىن, قولجازبالارىنىڭ جالقى ەمەس, 2-3 نۇسقادا كەزدەسەتىندىگىن زامانداستارىنىڭ ءجيى ايتاتىندىعىن ەسكە العان ءجون.
ەكىنشىسى – ءىلياستى تۇتقىنداعان ءتۇنى جايلاۋدان كەلگەن زاتتارمەن جابىلىپ, تىنتۋدەن امان قالعان تەرراساداعى ۇلكەن سارى شكافتا ساقتالعان ارحيۆ. قوعامدىق ورتادا جيىلەنىپ بارا جاتقان جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردىڭ الدى-ارتىن بايقاعان ف.گابيتوۆا الدىمەن بالالارىن جانە جان جارىنىڭ ءارحيۆىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ, سول كەزدە ىشكى ىستەر كوميسسارياتىنىڭ ورگاندارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن نەمەرە ءىنىسىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ءىلياس تۇتقىندالعاننان كەيىن, بىردەن بالالارى – ازات, ءۇمىت, يلفانى حۋپپي تاتەسىمەن جانە ۇلكەن سارى شكافتا ساقتالعان ءارحيۆتى قاپالعا اتتاندىرادى. حالىق جاۋىنىڭ وتباسى ساناتىندا ءبىرىنشى رەت سەمەيگە (1938 ج.), ودان كەيىن مەركەگە (1942 ج.) ايدالادى, قانداي جاعدايدا بولسىن اسقان قايسارلىقپەن بالالارىن جەتىمسىرەتكىزبەي جانىندا ۇستايدى. ەكىنشى ايدالۋدان ورالعانعا دەيىن اقىننىڭ ۇلكەن سارى شكافتا ساقتالعان ءارحيۆى قاپالدا, ۋسمان جىلقىباەۆتىڭ سارايىندا ساقتالادى. 1949 جىلى الماتىعا ورالعان ف.گابيتوۆا قاپالداعى اقىن ءارحيۆىن دەرەۋ ءوز قولىنا الدىرتىپ, بارلىق مۇراعاتىن جيناقتاپ, قالپىنا كەلتىرۋگە ەرەن ەڭبەك جاسايدى. 1937-1942 جىلدارى رۋحانيات تاركىلەۋىن باستان وتكەرگەن جانە اقىن مۇراعاتىنىڭ ۇلتتىق ماعىناسىن, قادىر-قاسيەتىن بارىنشا تەرەڭىنەن تۇسىنگەن ف.گابيتوۆا 60-جىلدارى قرومم-دا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ جەكە قورىن اشادى. بۇگىندە وسى مۇراعاتتا ف.گابيتوۆانىڭ جانە قىزى ءۇمىت ىلياسقىزىنىڭ جەكە قورلارى جۇمىس ىستەيدى.
اقىن مۇراعاتىنىڭ ءۇشىنشى بولىگى − 1942 جىلى كامپەسكەلەنگەن مۇراعاتتىڭ تىزىمدەمەسىنەن ايقىندالادى, وسى جولى نەگىزىنەن كىتاپتارى تاركىلەنگەندىكتەن شاتىردىڭ استىنداعى ساندىقتا امان قالعان كىتاپتارى مەن قولجازبالارى بىردەن ەسكە تۇسەدى.
قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تۇتقىنداعان وسى ارحيۆ ءىلياس اقتالعانعا دەيىن تار قاپاستا, قۇرساۋدا قوزعالىسسىز جاتادى. 1957 جىلى 12 ساۋىردە كەڭەس وداعىنىڭ جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ انىقتاماسىمەن ءى.جانسۇگىروۆ «...ىسىندە قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان ...» اقتالادى. وسىعان قاراماستان, كەڭەستىك جۇيە بۇدان بىلاي دا اقىننىڭ تاعدىرى مەن مۇراسىنا بايلانىستى بار جاعدايلاردى بۇرمالاپ وتىرعانىن دەرەكتەر مەن دايەكتەردەن بىلەمىز.
اكە مۇراعاتىنىڭ تابىسۋى تۋرالى قىزى يلفا بىلايشا ەسكە الادى.
«...ۆ ناچالە 80-ح منە پوزۆونيلي پو پورۋچەنيۋ بيجامال رامازانوۆوي (ونا ۆوزگلاۆليالا گلاۆنوە ارحيۆنوە ۋپراۆلەنيە پري سم كازسسر) ي سكازالي, چتو ناشەلسيا ارحيۆ يلياسا, ۆەرنەە ەگو چاست. وكازىۆاەتسيا, دۆا گودا نازاد ۆ دومە پو ۋليتسە كومسومولسكوي ۋمەر ستاريك گولۋبياتنيكوۆ (فاميليۋ موگلا پەرەپۋتات), رابوتاۆشي رانەە ۆ ورگاناح نكۆد. ستاريك جيل ودينوكو, بەز رودستۆەننيكوۆ ي درۋزەي, ا پوسلە سمەرتي ليۋدي وبنارۋجيلي منوگو رۋكوپيسەي نا ارابسكوم ي لاتينسكوم. وني وبراتيليس ۆ تسگا رك, وتتۋدا پريبىلي سپەتسياليستى, بۋماگي پەرەۆەزلي. يسسلەدوۆاتەلي وبنارۋجيلي, چتو ەتو ارحيۆ دجانسۋگۋروۆا. كستاتي, ۆ نەم بىلا رۋكوپيس «اقبىلەك» جۋسۋپبەكا ايماۋتوۆا, ارەستوۆاننوگو گورازدو رانشە 1932 گودۋ. منە پوكازالي راسپيسكۋ گولۋبياتنيكوۆا, كوتورايا سۆيدەتەلستۆوۆالا و توم, چتو ون ياۆلياياس سلەدوۆاتەلەم پو دەلۋ يلياسا, پودۆەرگ ۋنيچتوجەنيۋ ەگو ارحيۆ پۋتەم سوججەنيا... چتو زاستاۆيلو رابوتنيكا نكۆد سپاستي رۋكوپيسي وتتسا, ايماۋتوۆسكي رومان؟ نو ەتوت پودۆيگ رۋسسكوگو چەلوۆەكا نە موجەت زابىت نامي». (ي.جانسۋگۋروۆ: دوكۋمەنتى, پيسما, دنەۆنيكي... الماتى, 2006. 13 س.).
وسىنداي تاريحي حيكايامەن بوستاندىققا شىققان, 1942 جىلى تاركىلەنگەن اكە مۇراعاتى – كىتاپتارى مەن قولجازبالارى 80-جىلدارى بالالارىنا جانە تۋعان حالقىنا امان-ەسەن ورالادى.
اقىننىڭ ءىس قاعازىنداعى تىزىمدەمەنى 10 تومدىق «شۋرا» جۋرنالى (1908-1918 ج. ج.) باستايدى. بۇگىندە بۇل جۋرنالدىڭ 1911-1917 جىلدار ارالىعىنداعى №23-24 نومىرلەرى, جەتى تومى تالدىقورعانداعى مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا, قالپىنا كەلتىرىلگەن اقىننىڭ كابينەتىندەگى كىتاپ شكافىندا ورنالاسقان. جۋرنالدى ورىنبوردا, «ۆاكت» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى ەتىپ شىعارۋشىسى ريزاەددين ۋفالىق فاحرەددەنوۆ. حح ع. باسىندا جاڭا كوزقاراس-پىكىردەگى باسىلىم ساناتىندا بولعان جۋرنالدى الدىڭعى قاتارلى قازاق ازاماتتارى ىزدەپ وقىعان.
ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن كىتاپ وقۋدى, جيناۋدى, ادەبيەتپەن اينالىسۋدى سۇيىكتى ىسىنە اينالدىرعان ءىلياستىڭ ولەڭ-جىرعا قۇمارلىعى قولىنا تۇسىرگەن ابايدىڭ تۇڭعىش كىتابىنان جانە ب.سىرتانوۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى زور كىتاپحاناسىنان باستالعانىن ءومىرباياندارىندا اڭگىمەلەيدى. ءىلياس ءوزى ايتقانداي, كەش بولسا دا ءومىر-ولەڭگە كوزىن اشقان اباي شىعارمالارىنان باستاپ, سول كەزەڭدەردە وزدەرىمەن بىرگە قۋدالانا باستاعان الاش ازاماتتارىنىڭ جانە زامانداستارىنىڭ ماڭدايالدى شىعارمالارىن كىتاپحاناسىندا جيناقتاعان. ءىلياس كىتاپحاناسىنىڭ جەكە ءمورى بولعان, ونى تالدىقورعانداعى اقىن مۋزەيىندە ساقتالىپ وتىرعان «اباي» (گ.الاش, رەداكتسيا جۋرنالا) جۋرنالىنان كورۋگە بولادى. جۋرنالدى وقۋ بارىسىندا قىزىل جانە كوك قارىنداشپەن قويىپ وتىرعان بەلگىلەرى دە وسىندا. قازاق تاريحىنا جانە ادەبيەتىنە بايلانىستى ەسكىلىكتىڭ قۇندى كىتاپتارىن تالماي ىزدەپ وقىعانىن, شىعارمالارىندا قولدانۋ ادىستەرىن ۇزاق اڭگىمەلەۋگە بولادى. قولجازبا داپتەرلەرىنە ۇناعان دۇنيەلەردى جازىپ الىپ ولاردى تۇپتەۋ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ءداستۇرىن ۇستانۋشىلاردىڭ بىرەگەيى ءىلياس بولعان.
«...جانىنا جاققان نارسەنىڭ ءبارىن جازىپ الۋدان جالىقپايتىن, الماتىعا كەلگەسىن ۇلكەن توم ەتىپ تۇپتەتىپ تە الدى, بىزدەرگە وقۋعا بەرەتىن, كىتاپ تاپشى كەزدە كوپ نارسەنى سودان وقىپ بەرەتىن» دەپ جەرلەس ءىنىسى, قۇيماقۇلاق شاكىرتى ع.ورمانوۆ ەسىنە تۇسىرگەن, 1923 جىلمەن مەرزىمدەلگەن 34 داپتەر ادەبيەت قۇراعىن وسى تىزىمدەمەدە كەزدەستىرەمىز. اقىن ارحيۆىمەن بىرگە بوستاندىققا امان شىققان, كەڭەستىك قوعامىق-ساياسي ورتانى سەلت ەتكىزگەن ج.ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك» قولجازباسى, ونىڭ اۋدارماسىنداعى پۋشكيننىڭ «تاس مەيمانى», ش.قۇدايبەرديەۆتىڭ ەركىن اۋدارماسىنداعى ءفيزۋليدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن» داستانى, ءا.بوكەيحان ۇلى – قىر بالاسى اۋدارعان ل.تولستويدىڭ «حادجيمۋرات» شىعارماسى, م.جۇماباەۆتىڭ «تارتۋ» وقۋلىق كىتابى, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «ادەبيەت تانىتقىشى», ع.قاراشەۆ قۇراستىرعان (عابدۋللا ءمۇشتاح بۇركەنشىك اتى) «قازاق اقىندارىنىڭ باستى جىرلارى» – (شايىر) جيناعى, «سۇيىمبيكە», «تۇرىك-تاتار تارامى», «بوريس گودۋنوۆتىڭ» اۋدارماسى جانە تىزىمدەمەدە كورسەتىلگەن باسقا دا باسىلىمدار بۇگىندە ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن قورىندا دەسەك قاتەلەسپەگەن بولارمىز. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندەگى ازامات-اقىننىڭ حالىق جاۋلارىنىڭ, الاشوردالىقتاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ جانە ساقتاپ كەلگەنى ءبىرىنشى كەزەكتە, ومىردەگى ۇستانىمىنان, شىعارماشىلىق مۇراتىنان سىر بەرەدى ەمەس پە.
مەرزىمدى ادەبي-تاريحي جۋرنالداردان: «شۋرانى» (1908-1918 ج.ج.), «قىزىل قازاقستاندى» (1922), «جاس قايراتتى» (1924), «تاڭدى» (1925), «جاڭا مەكتەپتى» (1927-1928 ج.ج.), «ادەبيەت جانە سىن ماسەلەلەرىن», (1929); 1932 جانە 1935 جىلدارداعى «ادەبيەت مايدانىن», 1935 جىلعى «قازاقستاندى» كەزدەستىرەمىز.
1928 جىلدان باستاپ شىققان «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىنىڭ 1928 جىلعى №1-2 تاريحي نومىرلەرى (1932 جىلدان «ادەبيەت مايدانى»), 1931 جىلعى №1 ءنومىرى, «قازاقستاننىڭ» 1935 جىلعى №1 جانە №2 نومىرلەرى جەكە كورسەتىلگەن.
«جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىنا بايلانىستى اقىننىڭ 1931 جىلعى 1-سانىندا شىققان «مەن قالاي جازدىم؟» دەگەن ماقالاسى, جانسۇگىروۆ مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا ورنالاسقان 1929 جىلعى 11,12-ساندارىنداعى «كۇي پوەماسى, 1932 جىلعى 1-سانىنداعى «قۋات» پوەماسى ءبىرىنشى كەزەكتە اتالادى.
«جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىنىڭ 1927-1928 ج.ج. توپتاماسىنان – 1927 جىلعى ءبىرىنشى نومىرىندە جارىق كورگەن س.سەيفۋلليننىڭ «كوكشەتاۋ» پوەماسىن, تۇڭعىش قازاق بيبليوگرافى م.دۋلاتوۆتىڭ «قازاق تىلىندە باسىلعان كىتاپتاردىڭ كورسەتكىشىنىڭ ء(بىرىنشى ءبولىمى 1926 جىلى جارىق كورگەن) اراب قارپىمەن جارىق كورگەن ەكىنشى ءبولىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. كورسەتكىشكە قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن 1926 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنا دەيىن شىققان كىتاپتار ەنگەن ەكەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ جالعىز ءىلياس ەمەس, بار ادەبي قاۋىمعا باعىت-باعدار بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سونداي-اق ءىلياس العىسوزىن جازعان ابايدىڭ تولىق جيناعى (1933), س.ءشارىپوۆتىڭ «رۋزي يران» شىعارماسى (1935), گەورگي نيكولاەۆيچ تۆەريتين تۇڭعىش كوركەم تىلمەن اۋدارعان «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرى جانە ت.ب. سونىمەن بىرگە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الاش ازاماتتارى مەن ءۇش ارىستىڭ ەسكىلىكتەن جيناپ, باسپاعا دايارلاعان اسىل قازىنانىڭ بارلىعىن دەرلىك وسى تىزىمدەمەدەن تابامىز.
اقىننىڭ ءىس قاعازىمەن تانىسۋعا رۇقسات العان مۋزەي قىزمەتكەرلەرى 1937 جانە 1942 جىلدارى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بارلىعى – 171 كىتابىن, 54 قولجازبا داپتەرىن, ونىڭ ىشىندە 1923 جىلمەن مەرزىمدەلگەن «ادەبيەت قۇراعى» تاقىرىبىندا №1-34-كە دەيىن ءنومىرلى داپتەرلەرىن, №35-36-37 بلوكنوتتارىن, №38-39-40 قولجازبا داپتەرىن, №41 – 1916 جىلدىڭ ماتەريالدارىن, №42 داپتەرىن, №43 – قولجازباسىن, №44 – اۋدارمالارىن, 10 پاپكا ەڭبەكتەرىن,ونىڭ ىشىندە №45 پاپكا – №2 اندەر تۋرالى, №46 پاپكا – №3 تۋرالى, №47 پاپكا – №4 تۋرالى, №48 پاپكا – №5 تۋرالى, №49 پاپكا – №6 تۋرالى, №50 پاپكا – №7 پەسالارى, №51 – «اقبىلەك» قولجازباسى, №52 – 3 داپتەر قولجازبالارى, №53 – 1 پاپكانى تاركىلەگەنىن انىقتادى.
ءبىلىمدى, اقىلدى جان, سۇيىكتى جارى ف.گابيتوۆانىڭ جانە اكەسىنەن قالعان ءبىر ءتىلىم قاعاز بولسىن ساقتاپ, قاستەرلەپ, زەردەلەپ ارحيۆكە تاپسىرۋدى وتباسىلىق داستۇرگە اينالدىرعان بالالارىنىڭ ارقاسىندا زامانداستارىنىڭ اراسىندا مۇراعاتى بارىنشا ساقتالىپ قالعان − ءىلياس.
كاميلا قوقىموۆا,
مۋزەي قىزمەتىنىڭ ارداگەرى
استانا
