بيولوگيالىق ءادىس – حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋ كەپىلى
بەيسەنبى, 28 ماۋسىم 2012 7:34
دامىعان ەلدەردە حيميالىق پەستيتسيدتەردى قولدانۋعا جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قۇرامىنداعى توكسيكولوگيالىق قالدىقتارعا دەگەن تالاپتاردى كۇشەيتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە بيولوگيالىق ءادىستى كەڭىنەن قولدانىپ, وسىمدىكتى قورعاۋعا ماجبۇرلەيدى. مۇنىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ جانە جەكە سەكتوردىڭ قارجىلاي كومەكتەسۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل باعىتتا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
بەيسەنبى, 28 ماۋسىم 2012 7:34
دامىعان ەلدەردە حيميالىق پەستيتسيدتەردى قولدانۋعا جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قۇرامىنداعى توكسيكولوگيالىق قالدىقتارعا دەگەن تالاپتاردى كۇشەيتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە بيولوگيالىق ءادىستى كەڭىنەن قولدانىپ, وسىمدىكتى قورعاۋعا ماجبۇرلەيدى. مۇنىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ جانە جەكە سەكتوردىڭ قارجىلاي كومەكتەسۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل باعىتتا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
كوپتەگەن ەلدەر وسىمدىك قورعاۋدا ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارعا بەلسەندى تۇردە ءوتىپ جاتسا, ال قازاقستاندا كەرىسىنشە, وسىمدىكتى زيانكەستەردەن قورعاۋ – بۇل تەك ۋلى حيميكاتتارمەن (پەستيتسيدتەرمەن) وڭدەۋ عانا دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.
قازاقستاندا 1991 جىلعا دەيىن بىرنەشە ونداعان بيوزەرتحانالار جۇمىس ىستەگەن, ءبيوادىستى قولدانۋ كولەمى 400 مىڭ گەكتاردان استامدى قۇراعان, سونىڭ ىشىندە ماقتادا – 250 مىڭ گا, جەمىس داقىلدارىندا – 20 مىڭ گا, كوكونىس داقىلدارىندا – 35 مىڭ گا. مىسالى, 1987 جىلعا دەيىن ءبىر عانا الماتى وبلىسىندا تريحوگراممانى (ەنتوموفاگ – پايدالى بۋناقدەنە) 25 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە, ال بيوپرەپاراتتاردى 7,5 مىڭ گەكتارعا قولدانىپ, ۋلى حيميكاتتاردى قولدانۋ كولەمىن ايتارلىقتاي تومەندەتكەن. 1960-80 جىلدارى وسىمدىك قورعاۋدا بيوادىستى قولدانۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلدى.
وكىنىشكە وراي, قازاقستاندا سوڭعى 20 جىلدا ءبيوادىس بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە ونى وندىرىستە قولدانۋ 1990 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ, اگرارلىق قايتا قۇرۋلاردىڭ, عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ قىسقارۋىنىڭ جانە يمپورتتىق پەستيتسيدتەردىڭ رىنوكتى جاۋلاۋى اسەرىنەن توقتادى.
رەسپۋبليكامىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىندا پەستيتسيدتەردى باقىلاۋسىز قولدانۋدىڭ ارتۋى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىن قاتتى الاڭداتادى. بۇل قورشاعان ورتانىڭ (اشىق سۋ قويمالارى جانە جەر استى سۋلارى, توپىراق, اتموسفەرا) لاستانۋىنا, پەستيتسيدتەرگە ءتوزىمدى زيانكەستەردىڭ پايدا بولۋىنا جانە ۋلى حيميكاتتار تابيعي ەكوبيوجۇيەنىڭ (قۇستار, بالىقتار, جابايى اڭدار جانە پايدالى بۋناقدەنەلىلەر) جويىلۋىنا اسەرىن تيگىزەدى.
ادام دەنساۋلىعىنا ۋلى حيميكاتتاردىڭ كەرى اسەر ەتۋىنىڭ ەڭ اسا قاۋىپتى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ول بۇركۋ كەزىندە ادامداردىڭ ۋلانۋى, وسىمدىك جانە جانۋارلار, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە توكسيكولوگيالىق قالدىقتاردىڭ جيناقتالۋىنىڭ اسەرىنەن ءارتۇرلى ونكولوگيالىق جانە اللەرگيالىق اۋرۋلاردىڭ, ەركەكتەر مەن ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگى, تۇسىك تاستاۋى جانە جاڭا تۋىلعان بالالاردا پاتولوگيالىق بەلگىلەرىنىڭ پايدا بولۋى. مىسالعا, ءبىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتا ەگەتىن اۋداندارىندا جىلدان-جىلعا الەۋمەتتىك شيەلەنىس ارتۋدا, ول ماقتادا ۋلى حيميكاتتاردى ءجون-جوسىقسىز جانە شامادان تىس ارتىق قولدانۋىمەن بايلانىستى.
بىزگە, ياعني عالىمدارعا وسى ماقتا ەگەتىن اۋداننىڭ فەرمەرلەرى مەن تۇرعىندارى ماقتانى اسا قاۋىپتى زيانكەستەردەن, اتاپ ايتقاندا, ماقتا كوبەلەگى مەن ورمەكشى كەنەدەن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن بەرىلگەن پەستيتسيدتەردى جاۋاپسىز قولدانۋدى توقتاتۋ جونىندە كومەك سۇرايدى. مىسالى, تەك قانا ماقتا كوبەلەگىنە قارسى مەملەكەت بيۋدجەتىنەن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن حيميالىق كۇرەسكە (ينسەكتيتسيدتەردى ساتىپ الۋ بۇركۋ ءۇشىن) 200 ملن. تەڭگە بولىنەدى.
بيۋدجەتتىك اقشانىڭ ورىنسىز پايدالانىپ جاتقانىنا ءبىز ناقتى دالەل كەلتىرە الامىز, سەبەبى زيانكەستەردىڭ حيميالىق ينسەكتيتسيدتەرگە (زياندى جاندىكتەرگە قارسى قولداناتىن ۋلى حيميكات) داعدىلانۋىنىڭ ارقاسىندا پەستيتسيدتەردىڭ زيانكەسكە قارسى تيىمدىلىگى تومەندەيدى. ماقتا ەگىستىكتەرىندە توننالاپ پايدالانعان ۋلى حيميكاتتاردىڭ ميللياردتاعان شىعىنى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگياسىنا ورنى تولماس زاقىم كەلتىرۋدە. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعىنا قاراماستان, ينسەكتيتسيدتەردىڭ زيانكەستەرگە اسەرى بولماسا دا, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن ءالى دە ساتىپ الۋ جالعاسىپ كەلەدى.
ءسويتىپ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرىن تيگىزەتىن ءتيىمسىز ۋلى حيميكاتتار اۋىز سۋعا, مال جەيتىن وسىمدىكتەرگە, ودان ءارى ادام ورگانيزمىنە ءتۇسۋى ءالى دە جالعاسۋدا, بۇدان باسقا ماقتا ەگىستىكتەرىن وڭدەۋ بارىسىندا اۋىلعا جاقىن تۇراتىن تۇرعىندار تۇنىپ تۇراتىن حيميالىق تۇمانمەن دەم الادى.
ماقتاارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ماقتاشى-فەرمەر سابىروۆ ەلەمەس وسى ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ عالىمدارعا, اۋدان اكىمىنە, دەپۋتاتتارعا, ۇكىمەتكە قايتا-قايتا ۇندەۋ جاسادى. اقىرىندا, ونىڭ پەستيتسيدتەرمەن ادام ورگانيزمىنىڭ ۋلانۋىنا الاڭداۋشىلىعى جانە ولاردىڭ ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن ەكونوميكالىق تابىستارى ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ولاردى قولداپ, 2010 جىلى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى نەگىزىندە ماقتاارال اۋدانىنىڭ جەتىساي قالاسىندا ءبىر بيولوگيالىق زەرتحانا اشتى. پايدالى بۋناقدەنەلىلەردى (ەنتوموفاگتاردى) جاپپاي كوبەيتۋ ءۇشىن مەحانيكالاندىرىلعان جەلىنى وسى بيوزەرتحاناعا وزبەكستاننان ساتىپ اكەلدى. الايدا بۇل ارەكەتتەر «تەڭىزگە تامشىداي» عانا بولدى, سەبەبى ءبىر بيوزەرتحانا وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تىم جەتكىلىكسىز.
بۇل وڭىرگە مۇمكىن بولسا, قازاقستاندا شىققان, عىلىمي قولداۋداعى, تەحنولوگيالىق جەلىلەرىمەن جابدىقتالعان كەم دەگەندە 30 بيوزەرتحانا قاجەت. بۇل وزەكتى ماسەلەمەن ءبىزدىڭ عالىمدار جۇمىس جاساپ جاتىر. سونىمەن قاتار, وسىمدىكتى بيولوگيالىق ءادىستى قولدانىپ, قورعاپ جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ سۋبسيديا الۋىنا كومەك جاساۋدا.
ادامداردىڭ پەستيتسيدتەرمەن ۋلانۋىنان, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنان ساقتاۋ ءۇشىن بيولوگيالىق ءتاسىل حيميالىق تاسىلدەن باسىمىراق بولىپ, بولاشاقتا ول «نەگىزگى» ءتاسىل بولماق جانە سۋبسيديا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بەرىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى اشم-گە ءبىرنەشە مارتە ءوتىنىش ءبىلدىرىپ پەستيتسيدتەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ ەڭ بولماعاندا 10 پايىزىن بيولوگيالىق ءتاسىلدى دامىتۋعا ءبولۋدى سۇرادى. اقىرىندا ءبىزدىڭ باستامامىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇپتاپ, 2010 جىلى ۆەدومستۆولىق ءبولىمشەلەرگە بيولوگيالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا «بيومەتود» ءبولىمىن جانە تولىعىمەن جابدىقتالعان تاجىريبەلىك زەرتحانالار اشۋعا رۇقسات بەرگەن. ءبىز ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جوعارى ينستانتسياعا جىبەردىك, قازىرگى كەزدە سول باستامامىزدان بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
بۇگىندە قازاقتىڭ وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى «كازاگرويننوۆاتسيا» اق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن بيواگەنتتى زيانكەستەرگە قارسى قولدانۋعا قاتىستى كەڭ كولەمدە ۇگىت ناسيحات جۇرگىزۋدە. وسى جاعدايلاردىڭ ارقاسىندا وقو اكىمدىگىنىڭ بيوپرەپاراتپەن, ەنتوموفاگتارعا سۇرانىسى ءوسىپ وتىر, ماقتاشى فەرمەرلەردىڭ ەگىستىگىندە زيانكەستەرگە قارسى قولدانىلعان ينسەكتيتسيدتەردىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا ولاردى قولدانۋ ءتيىمسىز بولىپ شىقتى.
ەلباسى قويعان مىندەتتەرگە وراي ءبىزدىڭ ينستيتۋت يننوۆاتسيالىق وسۋگە عىلىمي اۋقىمدى تەحنولوگياعا كوشۋگە بەت بۇرۋدا. 1990 جىلدارى الەمگە بەلگىلى گوللاندىق ەنتومولوگ ۆان لەنتەرننىڭ ەنتوموفاگتارمەن بيوپرەپاراتتاردى ءوسىرىپ-باپتاۋ تەحنولوگياسى, حيميالىق پەستيتسيدتەردى ءوڭدەپ شىعارىپ, قولدانۋدان الدەقايدا ارزان ەكەنىن دالەلدەگەن. ول بيولوگيالىق ءادىستىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرىنىڭ الدەقايدا جوعارى جانە ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەيتىنىن, ال پايداسىن اقشامەن ەسەپتەپ جەتكىزۋ قيىن ەكەنىن ايتادى.
قازاقستاندا عالىمدار بيولوگيالىق ءادىستى وسىمدىك قورعاۋ سالاسىندا قولدانۋدى ءارى قاراي دامىتۋى كەرەك پە؟ ارينە, كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ عالىمداردى جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عىلىمدى رەسپۋبليكانىڭ بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرۋدىڭ ءوزى ءبىزدى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە جىگەرلەندىرەدى.
بيولوگيالىق ءادىستى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس – ماقتا, كوكونىس, كارتوپ, جەمىس-ءجۇزىم, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى دامىعان وڭىرلەرىندە وركەندەتۋ قاجەت. بولاشاقتا جىلىجاي كولەمى جۇزدەگەن گەكتارعا جەتەتىن بولادى. اتالماش داقىلداردىڭ كوبى, اسىرەسە كوكونىس, جەمىس ءجۇزىم ونىمدەرى وڭدەلمەي, پىسىرىلمەي تاماققا تىكەلەي قولداناتىندىقتان, زيانكەستەردەن قورعاۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەندە نەگىزگى ءتاسىل بيولوگيالىق ءتاسىل بولۋى كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, ەكولوگيالىق تازا, ناقتى ءادىستى جانە زياندى ورگانيزمدەرمەن كۇرەسۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە پايدالى بۋناق دەنەلىلەر بيواگەنتتەردى جانە بيوپرەپاراتتاردى زيانكەستەرگە قارسى قولدانۋ عىلىمنىڭ ەڭ نەگىزگى باعىتى بولىپ وتىر. سوندىقتان بۇل جۇمىسقا ۇكىمەت تاراپىنان, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ قولداۋلارى قاجەت.
بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە زيانكەستەردەن بولاتىن شىعىننىڭ ءتومەندەۋىنە جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىندە قولدانىلاتىن پەستيتسيدتەردىڭ كولەمىنىڭ قىسقاراتىنىنا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىلعان عىلىمي ۇلەس بولماق.
اباي ساعيتوۆ,
قر ۇعا اكادەميگى, قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى.
