– قىرىم اعا, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان التىن, تەمىر, قىشتىڭ كىشكەنتاي سىنىقتارىنان تۇتاس تاريح قۇراستىرىپ شىعاراتىن عالىمدار ەڭبەگىنىڭ ەداۋىر بولىگى رەستاۆراتورلارعا تيەسىلى. «قىرىم ارالى» دەپ اتالاتىن عىلىمي زەرتحاناڭىزدىڭ قۇرىلۋ تاريحى وزىنشە قىزىق بولار, قالاي دۇنيەگە كەلگەن ەدى؟ اتاۋى دا وزگەشە...
– توقسانىنشى جىلدىڭ توقىراۋىندا بۇكىل ەل الا قاپ ارقالاپ, بازار جاعالاپ كەتكەندە, وزگەلەردەن ايىرماشىلىعىم, جۇمىس ۇستەلىمدى تاستاپ كەتكەنىم جوق. مەن ارحەولوگ ەمەسپىن. نەگىزگى كاسىبىم – زەرگەرلىك. سۋرەتشى-زەرگەرمىن. 2000 جىلدارى اياقاستى ءىرى تاپسىرىس الدىق تا, جەدەل تۇردە سەرىكتەستىك اشۋ كەرەك بولدى. اشپاق بولىپ نيەتتەنگەن جەكە كاسىبىمىزدى «اتامۇرا», «سارىارقا» سەكىلدى ۇيرەنشىكتى اتاۋمەن تىركەتۋگە بارساق, بۇل اتاۋلاردىڭ ءبارىن دە بىزدەن بۇرىن يەلەنىپ قويعاندار بار بولىپ شىقتى. ەرتەرەكتە سەرگەي دونتسوۆ دەگەن جۋرناليست «يزۆەستيا» گازەتىنە «وستروۆ كرىم» دەپ مەن تۋرالى ماقالا جازعان بولاتىن. وسى «وستروۆ كرىم» ەسىمە تۇسە قالدى دا, تاعى دا بىرنەشە اتاۋدى تىزىمدەپ الىپ تىركەلۋگە قايتا باردىق. نە كەرەك, الگى اتاۋلاردىڭ ىشىنەن جالعىز «وستروۆ كرىم» عانا جارامدى بولىپ شىقتى. سەرىكتەستىك بولىپ تىركەلگەننەن كەيىن ماعان: «بۇل ءوزى ۋكراينانىڭ ارالى ما؟» دەگەن سەكىلدى قيتۇرقى سۇراقتار ءجيى قويىلاتىن بولدى. مەن دە ءازىل ساۋالعا: «ۋكرايناداعى جارتى ارال عانا عوي, ال بىزدىكى ءبۇتىن ارال» دەپ قالجىڭمەن جاۋاپ قاتاتىن بولدىم. قىرىم دەپ اتىمدى اتام قويىپتى. «قىرىم» دەگەن – كونە تۇركى ءسوزى, «قىرات», «قامال» اتتى ماعىنانى بىلدىرەدى, ال «ارال» دەگەن اتاۋ ارقىلى مەن تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءوزىمنىڭ دەربەستىگىمدى دە ءوزىم بەلگىلەپ العانداي بولدىم.
– ءسىز مۋزەي قۇندىلىقتارىنىڭ كونسەرۆاتسياسى مەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن شۇعىلداناسىز. جەتى قابات جەردىڭ استىندا عاسىرلار بويى جاتقان, ەسكىرمەك تۇگىلى شىرۋگە اينالعان جادىگەردى ارشىپ الىپ, نە بۇيىم ەكەنىن انىقتاپ, تاريحي سيپاتتاماسىن جاساپ مۋزەيگە قويىلعانعا دەيىنگى ۇدەرىستى اتقاراتىن ادامعا «ارلەۋشى», «سىرلاۋشى», «جاڭعىرتۋشى» دەگەنىمىز تىم تارلىق ەتپەي مە؟
– ارحەولوگتار قازعاننان كەيىن بىرنەشە مىڭ جىل بويى الدەنەشە جەر قىرتىسىنىڭ استىندا جاتقان جادىگەر, ايتالىق, ادامنىڭ سۇيەگىنەن باستاپ, ونىڭ اشەكەيى, كيىمى, ىدىس-اياعى, ات-ابزەلى, قارۋ-جاراعى توپىراق-قۇممەن, لاي-باتپاقپەن ارالاسىپ, ادام تۇسىنبەيتىن پىشىندە جاتادى. ول توپىراق شوگىندىسى مە, الدە قالانىڭ قيراندىسى ما, اعاش پا, تەمىر مە – ادام ايىرا المايتىن بەلگىسىز زات. ونىڭ نە ەكەنىن انىقتاپ, قالپىنا كەلتىرەتىن ارنايى مەكەمە جۇمىس ىستەيدى, دەگەنمەن بىزگە كەلىپ كومەك سۇرايتىن عالىمدار كوپ. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭى 1999 جىلى قازاقستان, فرانتسيا جانە يتاليا, ءۇش ەل بىرىگىپ شىعىس قازاقستانداعى بەرەل قورعانىن قازعان كەزدە كورىندى. التايدان تابىلعان قازبا جۇمىسىنىڭ باسىنا بارساق, لاي ارالاس توپىراقتىڭ اراسىندا ءبىرى ءشىرىپ, ءبىرى ساقتالعان ات پەن ادامنىڭ سۇيەكتەرىمەن بىرگە تۇسىنىكسىز تاعى ءبىراز نارسە جاتىر. بۇعان قوسا, تاستان, سۇيەكتەن, التىننان جاسالعان اشەكەيلەر, قارۋ-جاراق, بىرنەشە ات, ونىڭ ابزەلدەرى, ەركەك پەن ايەلدىڭ كيىمدەرى بار. توڭ ىشىندە مۋميالانىپ, «مۇرتى دا قيسايماي» مىڭ جىلداردان سوڭ امان جەتكەن بايلىقتى قالاي دا ساقتاپ قالۋ كەرەك ەدى.
فرانتسۋزداردىڭ كەڭەسىمەن كەڭەستىك رەفريجەراتور توڭازىتقىش الدىق. توڭازىتقىشقا تيەپ ءبىزدىڭ زەرتحاناعا اكەلە جاتقان جولدا رەفريجەراتور سىنىپ, ىشىندە مۇز بولىپ قاتىپ تۇرعان بەرەلدىك جادىگەردىڭ سۋى ەرىپ, تامشىلاپ اعا باستادى. فرانتسۋز ارحەولوگتارى كورگەن بەتتە, «بۇدان ەندى ەشنارسە شىقپايدى» دەپ ءتۇڭىلىپ, قولدارىن ءبىر-اق سىلتەدى. كوز الدىمىزدا ايىرىلىپ قالعالى تۇرعان جادىگەرلەرگە ءىشىمىز ۋداي اشىپ قاراپ, اقىرعى رەت قوشتاسقانداي, سوڭعى رەت سۋرەتكە, فيلمگە ءتۇسىرىپ, كەرەكتى مالىمەتتى الدىق. جادىگەردىڭ ەداۋىر بولىگى تاپ الگى جەردە-اق جارامسىز بولىپ قالدى.
– ءجيى بارىپ جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ەرميتاجدىڭ ءسىز ءۇشىن ءوز ءۇيىڭىز سەكىلدى بولىپ كەتكەنى بەلگىلى, لۋۆردا جۇمىس ىستەگەن جىلدارىڭىز دا جەمىسسىز بولماعان ەكەن, سونىڭ ارقاسىندا «قىرىم ارالىنىڭ» ءوز نوۋ-حاۋى دۇنيەگە كەلگەن بولار؟
– ارينە ءوز تەحنولوگيامىزدى ويلاپ تاۋىپ تىعىرىقتان شىقپاساق, شەتەلدىڭ سۇراعان باعاسى ونسىز دا جۇقا قالتامىزعا سالماق سالاتىن بولدى. سەبەبى ول كەزەڭدە, توقسانىنشى جىلدارداعى الماعايىپ اۋىر كۇندەردەن ەندى-ەندى ەس جيىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدە ارحەولوگياعا اقشا قايدان تابىلسىن؟ رەستاۆراتسيا ىسىنە قاجەتتى جابدىقتىڭ سوقا باسىنىڭ ءوزى جۇزدەگەن ميلليون تۇرادى, ونى ىسكە قوسىپ, جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار, ماماندار جانە كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەي كەلە, سۋ مەن ءسپيرتتى قوسىپ, ءوزىمىزدىڭ قوسپامىزدى دايىنداپ شىعارۋدان باسقا امالىمىز قالمادى. قۇرامى قاراپايىم قوسپامىزدىڭ زاتتارعا تيگىزەتىن ەش زيانى جوق, كەرىسىنشە, ماڭگىلىككە ساقتاي الاتىن كۇشكە يە. بۇل ويلاپ تاپقان ءادىسىمىز شەتەلدىكىنە قاراعاندا ءارى ارزان, ءارى ءتيىمدى, ەڭ باستىسى, مۇراجايدا ساقتاۋعا وتە قولايلى بولىپ شىقتى.
مۇراجايدا دا اۋانىڭ ىلعالدىلىعىن, قۇرعاقتىعىن, جالپى تەمپەراتۋراسىن قاداعالايتىن ارنايى اپپاراتتارى بولادى. تەحنيكا بولعاننان كەيىن ولاردىڭ ءوزى دە ۋاقىتى جەتپەي شەتىنەن سىنىپ, ىستەن شىعىپ جاتاتىندارى بار. بۇدان كەيىن دە مەيلى اعاش بولسىن, مەيلى تەرى, كيىز, ماتا, سۇيەك, تەمىر بولسىن, ارقايسىسى ءۇشىن قولداناتىن مۇنداي قوسپالاردىڭ نەشە ءتۇرلىسىن ويلاپ شىعاردىق. ولار ءۇشىن الىنعان الۋان ءتۇرلى پاتەنتتەرىمىز بار. ەندى باسقا مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمىز ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدەن ۇيرەنىپ, بىزگە تاپسىرىس بەرىپ, قازاقستانعا كەلىپ جاساتاتىن جاعدايعا جەتتىك. جادىگەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى وتە اۋىر كەزەڭدەردەن تۇرادى, الدىمەن ماتەريالدى رەنتگەنگە تۇسىرەمىز, توموگرافياسىن جاسايمىز, اناليزدەرىن الامىز. ءار جادىگەرگە جەكە-دارا ءادىس قولدانامىز, بىرىنە سۇيىق قوسپا, بىرىنە قويۋىراق, بىرىنە ازىراق, بىرىنە كوبىرەك دەگەندەي, قاي ءادىسىمىز لايىق كەلەدى, سونى پايدالانامىز.
ءبىزدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىمىز تۋرا مەديتسيناداعىداي. ناۋقاستىڭ تاريحىنا ارناپ پاراقشا اشاتىن ەمحاناداعى سياقتى ءار جاڭادان تابىلعان جادىگەر ءۇشىن جەكە تولقۇجات رەسىمدەلەدى, ودان 30-40-قا جۋىق اناليز الىنادى, دياگنوزىنا قاراي قانداي ەم قولدانىلاتىنى انىقتالادى. كوپ جادىگەرلەردىڭ بۇزىلماي ساقتالىپ قالۋىنا بارىنشا كۇش سالدىق. تەز بۇزىلىپ كەتەتىن تەرى, ماتا, كيىز سەكىلدى ماتەريالدى ساقتاپ قالا الماساق, ولاردىڭ جانىنداعى نەگىزگى كومپونەنت – سۇيەك, ات ابزەلى, قارۋ-جاراقتار تۇسىنىكسىز بولىپ قالادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر ءداۋىردىڭ تاريحي شىندىعىن كورسەتەتىن, ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ-جارسا, مانىنەن, شىندىعىنان اجىرايتىن تۇتاس كەشەندى جادىگەر. جاي جادىگەر عانا ەمەس, اقپارات تاسىمالداۋشى قۇرال. ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرگەندە, ارقايسىسى ءوز ورنىن تاۋىپ, ءتىزىلىپ, وزدەرى تۋرالى سويلەي باستايدى. اشەكەي بولسىن, ات ابزەلى بولسىن, ارقايسىسى ءوز الدىنا جەكە ءبىر داستان. قاراپ وتىرىپ وقۋعا بولادى. ءاربىر اڭ, وعان جالعانعان قانات قۇددى جازۋ سياقتى قىزىقتى سىر شەرتەدى. تاريحشىلارىمىز وقي باستاعاندا, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ جاڭا پاراعى اشىلىپ, عىلىم كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەدى.
– جاقىندا سىزدەر ء«ۇرجار ساۋەگەيى» اتتى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەردى ۇلتتىق مۋزەيگە ورنالاستىردىڭىزدار. ۇرجارلىق حانشايىمنىڭ ساۋەگەي بولعانىن, دارىگەر ەكەنىن قانداي دالەلگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسىز؟ عىلىمنىڭ دالدىكتى سۇيەتىنىن بىلەمىز, بىراق مۇنشاما باتىل بايلام جاساۋ ءۇشىن قانداي سەبەپتەردى اتايسىز؟
– ۇرجارلىق ساۋەگەي ايەل باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا جولىن جاساپ جاتقان كەزدە كەزدەيسوق اشىلدى. جولدى كەڭەيتىپ قازىپ جاتقان جۇمىسشىلاردىڭ كۇرەگى باسقا ءتۇستى توپىراققا تىرەلىپ, 3 مەتر تەرەڭدىككە تۇسكەن كەزدە تاس قوراپقا كەزدەسكەن. تاستاردىڭ اراسى لايمەن بىتەلىپ جاپسىرىلعان, ىشىنە كىرەتىن ساڭىلاۋ جوق. ورمەكشىنىڭ تورىنان وزگە ءبىر ءتۇيىر توپىراق تا تۇسپەگەن. العاشىندا ءبىز ونى التىن ادام دەپ ويلادىق. بىراق رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ زەرتتەي كەلە, مۇنىڭ باسقا ادام ەكەنىن بىلدىك. مۇنداي بايلام جاساۋ ءۇشىن البەتتە, ەڭ الدىمەن, ايەلدىڭ جانىنان تابىلعان زاتتارعا سۇيەنەمىز. ءبىز ۇرجارلىق ايەلدى زەرتحانامىزعا سول ساركوفاگتا جاتقان كۇيىندە توپىراعىمەن ءبىر-اق كوتەرىپ الىپ كەلىپ, زەرتتەۋ جاسادىق. اناليزدەرى, توموگرافيا, رەنتگەن ناتيجەلەرىنىڭ ءبارى وسى ساۋالعا ءوزى-اق جاۋاپ بەرىپ, كوكەيدەگى كوپ كۇماندى سەيىلتتى. قاڭقا سۇيەكتىڭ جان-جاعىندا الۋان ءتۇرلى دارىلىك شوپتەر, نەشە ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ تۇقىمدارى جينالىپ تۇر. ايەلدىڭ باس كيىمىندە تازا التىننان جاسالعان پاپوروتنيك جاپىراعىنا ۇقساس قاۋىرسىن قانات ءتاجى بار جانە قولىنا دا ءدال وسى جاپىراقتى ۇستاپ جاتىر. ءتىپتى بۇل جاپىراقتى رەنتگەنگە تۇسىرگەندە ۇلۋ سياقتى اينالىپ, ەندى عانا ءبۇر جارىپ كەلە جاتقان بالعىن كۇيىندە كورىندى, ال مۇنداي ورنەك بۇرىن دا كەزدەسكەن بولاتىن. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ونى ورنەك دەپ ويلاپ كەلدىك, ال ونىڭ جاڭادان باۋىرىن جازىپ كەلە جاتقان جاپىراق ەكەنىنە تەك وسى جولى كوز جەتكىزدىك. بۇل جاپىراق تۋرالى مالىمەتتى جيناقتاي كەلە, ونىڭ ء«جۇز ءبىر ءتۇرلى» اۋرۋعا شيپا ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ونىمەن ەمدەۋگە بولادى, ونى تاماق رەتىندە پايدالانادى, ونىڭ اپيىن سەكىلدى ميعا اسەر بەرىپ, كوڭىلدى كوتەرەتىن قاسيەتى بار.
ونى ايتاسىز, بۇدان دا باتىلداۋ ويىمدى دايەكتەپ ايتايىن, ساۋەگەي ايەل اقساق بولعان. ول ەمىن ورنىنان تۇرماي, وتىرىپ جاسايتىن. جاسى 18 بەن 25-ءتىڭ ارالىعىندا. ايەل ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى جەرلەۋ سالتىن ەسكە تۇسىرسەك, ەگەر ول پاتشا بولسا جانىندا قىزمەتشىلەرى, نوكەرلەرى, قىمبات زاتتارى, جاۋىنگەر بولسا قارۋ-جاراعىمەن بىرگە جەرلەنەتىن بولعان. داستۇرگە ساي بۇل ايەل دە اعاشتان, قىشتان جاسالعان توستاعان-تاباقتارىمەن, وت جاعىپ, ءدارى قايناتۋعا ارنالعان كىشكەنتاي عانا ءتورتبۇرىشتى تەمىر قازاندىعىمەن, ەمدىك شوپتەرمەن بىرگە جەرلەنگەن. وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەي كەلە, باسىنا كيگەن التىن ءتاجىن ەسەپكە الا وتىرىپ, بۇل ايەلدى قوعامدا بيىك مارتەبەسى بار, شوپپەن ەمدەيتىن ەمشى دەپ ۇيعارىم جاساۋعا تۋرا كەلدى. كونسەرۆاتسياسىن, رەستاۆراتسياسىن, رەكونسترۋكتسياسىن, مۋزيفيكاتسياسىنا دەيىن جاساپ, تولىقتاي قالپىنا كەلتىردىك. عىلىم ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى جاڭالىق.
قازىر ۇلتتىق مۋزەيدە تۇرعان ء«ۇرجار ساۋەگەيىن» تاماشالاۋعا كەلىپ جاتقان كوپتىڭ قاراسى قالىڭ. ءبىز بۇعان دەيىن تالاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسا ءجۇرىپ, بۇرىن-سوڭدى ءدال مۇنداي دارىگەر, ەمشى, بالگەر بولعان جادىگەرگە جولىققان جوق ەدىك. ارينە سوڭعى ءسوزدى تەك ءبىز عانا ايتپايمىز. كەلەشەكتە بىزدەن كەيىنگى عالىمدارىمىز تاعى دا اناليزدەرىن الىپ, تەرەڭدەتىپ زەرتتەي ءتۇسۋى ءۇشىن كونسەرۆاتسياسىن جاساپ, ءارى قاراي زەرتتەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىرمىز. باسقا عالىمدار دا ءوز پىكىرىن ايتسىن. تاريحشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى-ءىV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ء«ۇرجار ساۋەگەيىنىڭ» باسقا دا قۇپياسى بولسا, اشسىن, عىلىمعا جاڭالىق ەنگىزسىن, ول ءۇشىن بارلىق جاعدايدى ازىرلەپ قويدىق.
– سوڭعى جىلدارى ينتەرنەتتى اشىپ قالساق, ء«سۇيىنشى, التىن ادام تابىلدى» دەپ الاقايلاعان حاباردان اياق الىپ جۇرە المايتىن بولدىق. الايدا, مەملەكەتىمىزدىڭ سيمۆولى بولىپ وتىرعان «التىن ادام» بىزدە بىرەۋ عانا, ول – ەسىك قورعانىنان تابىلعان ساق حانزاداسى. سول تابىلعان التىن ادامدارعا اتاۋ بەرۋدەگى ارحەولوگيانىڭ اسىقپايتىن سامارقاۋلىعى, ءبىزدى الاڭداتاتىن جاعدايعا جەتكىزىپ وتىر. سولارعا «سارمات حانشايىمى», ء«ۇرجار ساۋەگەيى» سەكىلدى ادەمى اتاۋ سىيلاۋعا نە كەدەرگى؟
– ەسىك قورعانىنان تابىلعان العاشقى التىن ادام عىلىمداعى جاڭا ءداۋىردىڭ ەسىگىن اشقان قازاق ەلىنىڭ باعا جەتپەس باسىرە جەتىستىگى, ۇلتتىق بايلىعىنىڭ باسى بولعاندىقتان قاتتى قۋانعان كەمال اقىشەۆتىڭ ءوزى دە, كۇللى قازاق ەلى دە بىردەن ونى «التىن ادام» اتاندىرىپ جىبەردى. حانزادانىڭ كيىمى تۇتاس التىنمەن قاپتالعان, سوندىقتان التىن اتاندىرماسقا امالىڭ دا جوق. بىراق وسى «التىن ادام» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ماعان دۇرىس ەمەس سەكىلدى كورىنەدى. وسى ۇردىسپەن كەيىنگى تابىلىپ جاتقان جادىگەرلەردى دە ارحەولوگتارىمىز التىن دەپ اتاپ جاتىر. سەبەبى ولاردىڭ دا اشەكەيى, قارۋ-جاراعىندا, كيىمدەرىندە وتە كوپ التىن بار. سوندىقتان ارحەولوگتار دا ءوزىنىڭ تاپقان قازىناسىنا ماقتانىپ, سونداي دارەجەگە جەتكىزگىسى كەلەتىن الىپ-ۇشقان كوڭىلىنىڭ اسەرىمەن وسىلاي اتاۋعا اسىعادى دەپ ويلايمىن.
التىن ادامدار نەگە كوپ؟ ويتكەنى قازاق جەرىندە قاي زاماندا دا التىننىڭ قورى كوپ بولعان. التىن وسى ايماقتا مەكەندەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنان دا, مادەنيەتىنەن دە كورىنىس تاپقان. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, باسقا ورگانيكاعا قاراعاندا التىن شىرىمەيدى. «التىن ادامنان» كەيىن تونالماي وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن التىن جادىگەر باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تاقسايدان تابىلعان «التىن حانشايىم». قولىندا ايناسى بار, جانىندا توستاعانى بار, اينالاسىنا وتە ىقپالدى, بەدەلدى ساۋەگەي ايەلدى سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەرلەردىڭ ساناتىنا جاتقىزۋعا تولىق نەگىز بار. ءدال وسىنداي التىن ادامدار رەسەيدىڭ ورىنبورىنان, تىۆادان دا تابىلىپ جاتىر. زامانىندا مۇنىڭ ءبارى دە ءبىر-اق مادەنيەت, ءبىر مەملەكەت بولعان. ارحەولوگيا مەن تاريح وسىنىسىمەن قىزىق.
– ارحەولوگتارمەن بىرگە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزە ءجۇرىپ, جۇزدەگەن جادىگەر تاۋىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن جادىگەرلەردىڭ ىشىندە ءسىزدى ەرەكشە تاڭعالدىرعانى قايسى؟
– ارحەولوگيا – ۇجىمدىق جۇمىس. ول ۇجىمنىڭ توڭىرەگىنە ءارتۇرلى باعىتتا ىزدەنىپ جۇرگەن تابيعاتى دا, ىزدەنەتىن تاقىرىبى دا ۇقسامايتىن عالىمدار توپتاسادى. مۇنى جالپاقتاۋ تىلمەن تۇسىندىرسەم بىلاي: عالىمدار تاريح ءۇشىن قاجەتتى دالەل, الدەقانداي عىلىمي تۇجىرىمدى دايەكتەيتىن ءتۇيىن ىزدەيدى. تاپقان دۇنيەسىن بىزگە الىپ كەلەدى. ءبىز ساراپتاماسىن ازىرلەپ بەرگەن سوڭ عالىمدار ءارى قاراي ىزدەنىسىن جالعاستىرا بەرەدى. التىن ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ رەستاۆراتورلار ءۇشىن قيىن ەمەس, ەڭ قيىنى – ورگانيكامەن جۇمىس ىستەۋ. ول تەز بۇزىلادى. جەردىڭ استىندا جۇزجىلدىقتاردى جاستانىپ جاتقان جادىگەر قازىلىپ العان سوڭ كۇن ساۋلەسى تۇسكەندە جارتى-اق ساعاتتىڭ ىشىندە ءب ۇلىنىپ كەتەدى. دەمەك, مامانداردى دەر كەزىندە شاقىرماعاننان كەيىن التىننان باسقا ورگانيكا زاماتتا قۇم بولىپ ۇگىتىلىپ كەتەدى. سەبەبى عاسىرلار بويى جەردىڭ استىندا جاتقان جادىگەر سۋدىڭ, ىلعالدىڭ ارقاسىندا عانا ساقتالىپ تۇرادى, ال ول كۇن ساۋلەسىمەن قۇرعاي باستاعاندا, ىسكە العىسىز بولىپ قالادى.
ارحەولوگيا تەرەڭىنە بويلاتىپ, تىلسىمىنا تارتا بەرەتىن عاجايىپ عىلىم. مىسالى, قۇپياعا تولى, ماڭگى توڭ باسقان بەرەل قورىمىنان تابىلعان 2500 جىل بۇرىنعى ەر-توقىمنىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىن الايىقشى. نەگىزى جاستىق ءتارىزدى, ىشىنە ءجۇن نەمەسە ءشوپ تولتىرىلعان, ونىڭ بەتىنە ماتا تارتقان, ونىڭ سىرتىنا كيىز, كيىزدىڭ ۇستىندە مىقتى جىپتەرمەن اسقان شەبەرلىكپەن اڭ, قۇس, گۇل بەينەسىندەگى ادەمى نازىك ورنەك ىزدەرىن قۋالاپ كەستە تىككەن. ارقايسىسىنا اسىقپاي جەكە-دارا ۇڭىلسەڭ, كينو كورگەندەي بولاسىڭ. وسى جىلقىلاردىڭ ارقاسىندا ەجەلگى ساق تايپالارى كوممۋنيكاتسيالىق مادەنيەت قالىپتاستىردى. العاشقى ارعىماقتار وسى جەردە قولعا ۇيرەتىلىپ, باسقا قۇرلىقتار جىلقىنى بىلگەنىمەن, يمپەراتورلارعا تارتۋ ەتەتىن, ۇيرەتىلگەن, ادامعا, تىرشىلىككە قىزمەت ەتەتىن اتتاردى وسى ايماقتان ساتىپ الدى. عىلىم ءۇشىن, ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز ءۇشىن كەرەكتى باي دۇنيە بۇلار. وسى جادىگەرمەن-اق تۇتاس ءبىر ءداۋىردى, ونىڭ مادەنيەتىن تولىقتاي دالەلدەپ شىعۋعا بولادى. وسىنى ساقتاپ قالعانىمىزدى ۇلكەن جەڭىسكە بالايمىن. ءبىز زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ كۇشىمەن كونە جادىگەرلەردى زەرتتەپ جاتىرمىز, ال بۇگىنگى تەحنيكاڭىزدىڭ ءوزى كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن جەتىلىپ بارا جاتىر ەمەس پە؟ سوندىقتان مەنى تاڭعالدىراتىن دۇنيە ءالى اشىلماعان, الدا كەزدەسەتىن دۇنيە دەپ بىلەمىن.
– استاناداعى ۇلتتىق مۋزەي العاش اشىلعان كەزىنەن باستاپ ءۇش جىلعا دەيىن «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اتتى اكتسيا جۇرگىزىپ, وبلىستاعى, ايماقتاعى مۋزەيلەردەن, جەكە تۇلعالاردان 3000-نان استام جادىگەر جيناپ, قورىن قۇندى قازىنالارمەن تولىقتىرعانى ەسىمىزدە. جاڭا تۇرپاتتى مۋزەي قورىن تولىقتىرۋدىڭ بۇدان باسقا قانداي جولىن كورەسىز؟
– استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيگە ءبىراز جادىگەرىمىزدى ءبىز دە سىيعا تارتتىق, تارتۋ ەتكەن سول باعالى زاتتاردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ زەرتحانادا قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن بولاتىن. قالىپتاسقان مۋزەيلەرىمىزدىڭ ءوزى وعان جادىگەر اپارىپ سىيلايتىنداي جاعدايدا ەمەس, سەبەبى قولىنداعى بار باعالىسىن, بار اسىلىن كەزىندە ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ مۋزەيلەرى وزدەرىنە يەلەنىپ الدى دا, جۇتاڭداۋ بولىپ قالعان مۋزەيلەرىمىز بەرتىن ۋاقىتتان باستاپ قانا دامي باستادى. مۋزەيگە سول عاسىردىڭ جاڭعىرىعىن, ءۇنىن قۇلاققا جەتكىزىپ, ەلەسىن كوز الدىعا اكەلەتىن ءتىرى دۇنيە كەرەك. كەز كەلگەن مۋزەيدىڭ, كەز كەلگەن جادىگەردىڭ قايتالانبايتىن اۋراسى, وزىنە عانا ءتان ەنەرگەتيكاسى بولادى. ءوزى ورنالاسقان قالامەن بىرگە مادەنيەت پەن تاريح ەسكەرتكىشىنىڭ جانىن مۋزەي عانا جاساي الادى.
– ارحەولوگيا مەن ارۋاقتاردى بايلانىستىرۋعا قالاي قارايسىز؟ تىلسىمنان تون ءپىشىپ, شىندىق تانىعىسى كەلەتىندەر بار. بۇعان نە دەيسىز؟
– مۇندايدى مەنىڭ دە قۇلاعىم شالادى. بەرەلدى اشقاننان كەيىن, باسقا قورعان-وبالاردى قازعاننان كەيىن دە تابيعات وزگەرىپ كەتتى, ءولىم-ءجىتىم, اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيىپ بارا جاتىر دەگەندەي قيسىنسىز اڭگىمەلەر ايتىلادى. جالعان ءسوز. ەگەر ماسەلەگە ءدال وسى كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق, وندا الدىمىزعا قويعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە المايمىز. ويتكەنى سول سۇراقتاردىڭ جاۋابىنىڭ ءبارى سول جادىگەرلەرمەن بىرگە كومۋلى جاتىر.
– قازاقستاندىق رەستاۆراتورلاردىڭ سانى وتە از, قاتارىنىڭ قالىپتاسپاي وتىرعانىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟
– رەستاۆراتور دەگەن كاسىپ يەسى قازاقستان تۇگىلى بۇكىل الەمنىڭ وزىندە كوپ ەمەس. شەتەلدىك رەستاۆراتورلارمەن جىل سايىن بىرنەشە مارتە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا باس قوسىپ تۇرامىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى تانيمىز. سول جيىنداردا بايانداما جاساپ, شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ الدىمىزدا ەسەپ بەرەمىز. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدا قۇپيا بولمايدى, سەبەبى بۇل جۇمىسپەن بيزنەستىڭ قاتىسى جوق. كەرىسىنشە, ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسۋگە تىرىسامىز. كەز كەلگەن ەلدىڭ ارحەولوگياسىندا تابىلعان قۇندى جادىگەر باسقا ەلدە بالاماسى جوق, جالعىز-اق دانا بولۋى مۇمكىن. راس, العاشىندا جاس بالالار رەستاۆراتورلىق كاسىپتى ۇيرەنگىسى كەلىپ شەبەرحانامىزعا قۇلشىنىپ-اق كەلەدى. بىراق مىنا ءشىرىپ جاتقان دۇنيەلەردى كورگەننەن كەيىن, ءبىر ءوزىنىڭ حيميك تە, مەديك تە, سۋرەتشى دە, زەرگەر دە بولاتىنىن بىلگەننەن كەيىن, مىناۋ سورەلەردە كىرپىش سەكىلدى قالانىپ تۇرعان كەرە قارىس كىتاپتاردىڭ ءبارىن تاۋىسىپ وقۋعا تۋرا كەلەتىنىن, جۇمىستىڭ مايدان قىل سۋىرعانداي اسقان شەبەرلىكپەن سابىرىڭدى سارقىپ وتىرىپ ىستەلەتىن جۇمىس ەكەنىنە كوزى جەتكەننەن كەيىن ءتۇرى بۇزىلا باستايدى دا, اقىرى قولىن ءبىر-اق سىلتەپ كەتىپ قالادى. از اقشاعا وسىنشا اۋقىمدى جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى جانە ەڭ قىزىعى, ول اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ قاشان اياقتالاتىنىن ەشكىم دە ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. بۇل جۇمىس نە ءۇشىن كەرەك, اينالىسۋداعى ءمانى نە, ول اقپارات كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن كەرەك – وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بىلسەڭىز جانە سونىڭ اقىرعى ناتيجەسىنە سەنسەڭىز عانا, شۇعىلدانۋعا بولادى. ال بۇگىنگى كۇندەگىدەي تەز اقشا تاۋىپ, تەز بايىعىسى كەلەتىندەرگە بۇل كاسىپپەن شۇعىلدانۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلگە ءتان جاعداي ەمەس, ەرميتاجىڭىزدا دا وسى جاعداي, باسقا مەملەكەتتەردەگى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىندا دا وسى قالىپ.
– «قىرىم ارالىندا» تۇتاس ديناستيانىڭ جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن بىلەمىز, بۇل «جات جارىلقامايدىنىڭ» كەرى مە؟ ارالدىڭ قوجايىنى جۇمىس بارىسىندا قانداي ۇستانىمعا دەن قويادى؟
– ايەلىم, قىزدارىم بۇرىننان وسىندا جۇمىس ىستەيدى, جالپى بۇل «ارالدى» 15 ادام مەكەندەيدى, كوپ جىلداردان بەرى كونە عاسىرلاردىڭ جادىگەرلەرىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءبارى دە وسى كاسىپكە ماماندانعان. كوپشىلىگى – عالىمدار. «قىرىم ارالى» – كونە تاريح مەكەنى. جۇمىستا تەك ادالدىق پەن كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەمىن. كۇردەلى ءارى قيىن جۇمىستى اتقارۋ ءۇشىن ءتوزىم دە قاجەت. بۇلار بولماسا جالعىز ءوزىم نە ىستەي الامىن, قالاي بارىنە ۇلگەرمەكپىن؟ مەن تەك باعىت بەرەمىن, ۇيرەتەمىن. قانشاما جىلداردان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز, بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر جادىگەردىڭ «باسىنان ءبىر تال شاشى تۇسكەن» ەمەس, ول كاسىبي مامانداردىڭ ارقاسى. كونسەرۆاتسياسى مەن رەستاۆراتسياسىن جاساپ, شەتىنەن مۋزەيلەرگە وتكىزىپ وتىرامىز. حالىق تاماشالاپ, عالىمدار زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ جاتىر, ءوز كاسىبىنە ادالدىقپەن قارايتىن ادامعا بۇدان باسقا نە كەرەك؟
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
