قازاقستان • 22 اقپان، 2019

قىرىم التىنبەكوۆ: «قىرىم ارالى» – كونە تاريح مەكەنى

349 رەتكورسەتىلدى

– قىرىم اعا، ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىل­عان التىن، تەمىر، قىشتىڭ كىشكەن­تاي سىنىقتارىنان تۇتاس تاريح قۇ­­راس­­تىرىپ شىعاراتىن عالىم­دار ەڭبە­گ­ىنىڭ ەداۋىر بولىگى رەستاۆ­راتور­­لارعا تيەسىلى. «قىرىم ارالى» دەپ اتالاتىن عىلىمي زەرت­حا­نا­ڭىزدىڭ قۇرىلۋ تاريحى وزىنشە قى­زىق بولار، قالاي دۇنيەگە كەلگەن ەدى؟ اتاۋى دا وزگەشە...

– توقسانىنشى جىلدىڭ توقىراۋىندا بۇكىل ەل الا قاپ ارقالاپ، بازار جاعالاپ كەتكەندە،  وزگەلەردەن ايىرماشىلىعىم، جۇمىس ۇستەلىمدى تاستاپ كەتكەنىم  جوق. مەن ارحەولوگ ەمەسپىن. نەگىزگى كاسىبىم – زەرگەرلىك. سۋرەتشى-زەرگەرمىن. 2000 جىلدارى اياقاستى ءىرى تاپسىرىس الدىق تا، جەدەل تۇردە سەرىكتەستىك اشۋ كەرەك بولدى. اشپاق بولىپ نيەتتەنگەن جەكە كاسىبىمىزدى «اتامۇرا»، «سارىارقا» سەكىلدى ۇيرەنشىكتى اتاۋمەن تىركەتۋگە بارساق، بۇل اتاۋلاردىڭ ءبارىن دە بىزدەن بۇرىن يەلەنىپ قويعاندار بار بولىپ شىقتى. ەرتەرەكتە سەرگەي دونتسوۆ دەگەن جۋرناليست «يزۆەس­تيا» گازەتىنە «وستروۆ كرىم» دەپ مەن تۋرالى ماقالا جازعان بولاتىن. وسى «وستروۆ كرىم» ەسىمە تۇسە قالدى دا، تاعى دا بىرنەشە اتاۋدى تىزىمدەپ الىپ تىركەلۋگە قايتا باردىق. نە كەرەك، الگى اتاۋلاردىڭ ىشىنەن جالعىز «وستروۆ كرىم» عانا جارامدى بولىپ شىقتى. سەرىك­­تەستىك بولىپ تىركەلگەننەن كەيىن ماعان: «بۇل ءوزى ۋكراينانىڭ ارالى ما؟» دەگەن سەكىلدى قيتۇرقى سۇراقتار ءجيى قويىلاتىن بولدى. مەن دە ءازىل ساۋالعا: «ۋكرايناداعى جارتى ارال عانا عوي، ال بىزدىكى ءبۇتىن ارال» دەپ قالجىڭمەن جا­ۋاپ قاتاتىن بولدىم. قىرىم دەپ اتىمدى اتام قويىپتى. «قىرىم» دەگەن – كونە تۇركى ءسوزى، «قىرات»، «قامال» اتتى ما­عىنانى بىلدىرەدى، ال «ارال» دەگەن اتاۋ ارقى­لى مەن تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءوزىمنىڭ  دەر­­بەستىگىمدى دە ءوزىم بەلگىلەپ العانداي بولدىم.

– ءسىز مۋزەي قۇندىلىقتارىنىڭ كونسەر­ۆاتسياسى مەن قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ ىسىمەن شۇعىلداناسىز. جەتى قابات جەردىڭ استىندا عاسىرلار بويى جاتقان، ەسكىرمەك تۇگىلى شىرۋ­گە اي­نالعان جادىگەردى ارشىپ الىپ،­ نە بۇيىم ەكەنىن انىقتاپ، تا­ري­حي سي­پات­تاماسىن جاساپ مۋزەي­گە­ قو­يىل­عانعا دەيىنگى ۇدەرىستى اتقارا­تىن ادامعا «ارلەۋشى»، «سىرلاۋشى»، «جاڭعىر­تۋشى» دەگەنىمىز تىم تارلىق ەتپەي مە؟

– ارحەولوگتار قازعاننان كەيىن بىر­نەشە مىڭ جىل بويى الدەنەشە جەر قىرتىسىنىڭ استىندا جاتقان جادىگەر، ايتالىق، ادامنىڭ سۇيەگىنەن باستاپ، ونىڭ اشەكەيى، كيىمى، ىدىس-اياعى، ات-ابزەلى، قارۋ-جاراعى توپىراق-قۇممەن، لاي-بات­­پاقپەن ارالاسىپ، ادام تۇسىنبەيتىن پى­شىندە جاتادى. ول توپىراق شوگىندىسى مە، الدە قالانىڭ قيراندىسى ما، اعاش پا، تەمىر مە – ادام ايى­را المايتىن بەلگىسىز زات. ونىڭ نە ەكەنىن انىقتاپ، قال­پىنا كەلتىرەتىن ارنايى مەكەمە جۇمىس ىستەيدى، دەگەنمەن بىزگە كەلىپ كومەك سۇراي­تىن عا­لىم­دار كوپ. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمى­سىنىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭى 1999 جىلى قازاقستان، فرانتسيا جانە يتاليا، ءۇش ەل بىرىگىپ شىعىس قا­زاق­ستانداعى بەرەل قورعانىن قازعان كەزدە كورىندى. التايدان تابىلعان قازبا جۇمىسىنىڭ باسىنا بار­ساق، لاي ارالاس توپىراقتىڭ اراسىندا ءبىرى ءشىرىپ، ءبىرى ساقتالعان ات پەن ادام­نىڭ سۇيەكتەرىمەن بىرگە تۇسىنىكسىز تاعى ءبىراز نارسە جاتىر. بۇعان قوسا، تاستان، سۇيەكتەن، التىننان جاسالعان اشە­كەيلەر، قارۋ-جاراق، بىرنەشە ات، ونىڭ اب­زەل­دەرى، ەركەك پەن ايەلدىڭ كيىمدەرى بار. توڭ ىشىندە مۋميالانىپ، «مۇرتى دا­ قيسايماي» مىڭ جىلداردان سوڭ امان جەت­كەن بايلىقتى قالاي دا ساقتاپ قالۋ كەرەك ەدى. 

فرانتسۋزداردىڭ كەڭەسىمەن كەڭەستىك رەفريجەراتور توڭازىتقىش الدىق. توڭا­زىت­قىشقا تيەپ ءبىزدىڭ زەرتحاناعا اكەلە جاتقان جولدا رەفريجەراتور سىنىپ، ىشىندە مۇز بولىپ قاتىپ تۇرعان بەرەلدىك جادىگەردىڭ سۋى ەرىپ، تامشىلاپ اعا باس­تادى. فرانتسۋز ارحەولوگتارى كورگەن بەتتە، «بۇدان ەندى ەشنارسە شىق­پايدى» دەپ ءتۇڭىلىپ، قولدارىن ءبىر-اق سىل­تەدى. كوز الدىمىزدا ايىرىلىپ قالعالى تۇر­عان جادىگەرلەرگە ءىشىمىز ۋداي اشىپ قاراپ، اقىرعى رەت قوشتاسقانداي، سوڭعى رەت سۋرەتكە، فيلمگە ءتۇسىرىپ، كەرەكتى مالىمەتتى الدىق. جادىگەردىڭ ەداۋىر بولىگى تاپ الگى جەردە-اق جارامسىز بولىپ قالدى. 

– ءجيى بارىپ جۇمىس ىستەگەندىكتەن، ەرميتاجدىڭ ءسىز ءۇشىن ءوز ءۇيىڭىز سەكىلدى بو­لىپ كەتكەنى بەلگىلى، لۋۆردا جۇمىس ىس­­تە­گەن جىلدارىڭىز دا جەمىسسىز بول­­ما­عان ەكەن، سونىڭ ارقاسىندا «قىرىم ارا­­لىنىڭ» ءوز نوۋ-حاۋى دۇنيەگە كەلگەن بو­لار؟

– ارينە ءوز تەحنولوگيامىزدى ويلاپ تاۋىپ تىعىرىقتان شىقپاساق، شەتەلدىڭ سۇراعان باعاسى ونسىز دا جۇقا قالتامىزعا سالماق سالاتىن بولدى. سەبەبى ول كەزەڭ­دە، توقسانىنشى جىلدارداعى الماعايىپ اۋىر كۇندەردەن ەندى-ەندى ەس جيىپ كەلە جات­قان ەلىمىزدە ارحەولوگياعا اقشا قاي­دان تابىلسىن؟ رەستاۆراتسيا ىسىنە قا­جەتتى جابدىقتىڭ سوقا باسىنىڭ ءوزى جۇز­دەگەن ميلليون تۇرادى، ونى ىسكە قوسىپ، جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار، ماماندار جا­نە كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەي كەلە، سۋ­­ مەن ءسپيرتتى قوسىپ، ءوزىمىزدىڭ قوس­پا­مىز­دى دايىنداپ شىعارۋدان باسقا اما­لىمىز قالمادى. قۇرامى قاراپايىم قوسپامىزدىڭ زاتتارعا تيگىزەتىن ەش زيا­نى جوق، كەرىسىنشە، ماڭگىلىككە ساقتاي الا­تىن كۇشكە يە. بۇل ويلاپ تاپقان ءادىسىمىز شەتەلدىكىنە قاراعاندا ءارى ارزان، ءارى ءتيىمدى، ەڭ باستىسى، مۇراجايدا ساقتاۋعا وتە قولايلى بولىپ شىقتى.

مۇراجايدا دا اۋانىڭ ىلعالدىلى­عىن، قۇرعاقتىعىن، جالپى تەمپەراتۋراسىن قاداعالايتىن ارنايى اپپاراتتارى بولادى. تەحنيكا بولعاننان كەيىن ولاردىڭ ءوزى دە ۋاقىتى جەتپەي شەتىنەن سىنىپ، ىستەن شىعىپ جاتاتىندارى بار. بۇدان كەيىن دە مەيلى اعاش بولسىن، مەيلى تەرى، كيىز، ماتا، سۇيەك، تەمىر بولسىن، ارقايسىسى ءۇشىن قولداناتىن مۇنداي قوسپالاردىڭ نەشە ءتۇرلىسىن ويلاپ شىعاردىق. ولار ءۇشىن الىنعان الۋان ءتۇرلى پاتەنتتەرىمىز بار. ەندى باسقا مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمىز ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدەن ۇيرەنىپ، بىزگە تاپسىرىس بەرىپ، قازاقستانعا كەلىپ جاساتاتىن جاعدايعا جەتتىك. جادىگەردى قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىسى وتە اۋىر كەزەڭدەردەن تۇرادى،  الدىمەن ماتەريالدى رەنتگەنگە تۇسىرەمىز، توموگرافياسىن جاسايمىز، اناليزدەرىن الامىز. ءار جادىگەرگە جەكە-دارا ءادىس قولدانامىز، بىرىنە سۇيىق قوسپا، بىرىنە قويۋىراق، بىرىنە ازىراق، بىرىنە كوبىرەك دەگەندەي، قاي ءادىسىمىز لايىق كەلەدى، سونى پايدالانامىز. 

ءبىزدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىمىز تۋرا مە­ديتسيناداعىداي. ناۋقاستىڭ تاريحىنا ارناپ پاراقشا اشاتىن ەمحاناداعى سياقتى ءار جاڭادان تابىلعان جادىگەر ءۇشىن جەكە تولقۇجات رەسىمدەلەدى، ودان 30-40-قا جۋىق اناليز الىنادى، دياگنوزىنا قاراي قانداي ەم قولدانىلاتىنى انىقتالادى. كوپ جادىگەرلەردىڭ بۇزىلماي ساقتالىپ قالۋىنا بارىنشا كۇش سالدىق. تەز بۇ­زىلىپ كەتەتىن تەرى، ماتا، كيىز سەكىلدى ماتەريالدى ساقتاپ قالا الماساق، ولاردىڭ جانىنداعى نەگىزگى كومپونەنت – سۇيەك، ات اب­زەلى، قارۋ-جاراقتار تۇسىنىكسىز بولىپ قالادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر ءداۋىردىڭ تاريحي شىندىعىن كورسەتەتىن، ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ-جارسا، مانىنەن، شىندىعىنان اجى­رايتىن تۇتاس كەشەندى جادىگەر. جاي جادىگەر عانا ەمەس، اقپارات تاسىمال­داۋشى قۇرال. ءبىر-بىرىمەن تىعىز باي­­لانىستى جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىر­گەندە، ارقايسىسى ءوز ورنىن تاۋىپ، ءتى­زىلىپ، وزدەرى تۋرالى سويلەي باستايدى. اشە­كەي بولسىن، ات ابزەلى بولسىن، ار­قايسىسى ءوز الدىنا جەكە ءبىر داس­تان. قاراپ وتىرىپ وقۋعا بولادى. ءاربىر اڭ، وعان جالعانعان قانات قۇددى جا­زۋ سياقتى قىزىقتى سىر شەرتەدى. تاريح­شىلارىمىز وقي باستاعاندا، مادە­نيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ جاڭا پاراعى اشىلىپ، عىلىم كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەدى. 

– جاقىندا سىزدەر ء«ۇرجار ساۋە­گەيى» ات­تى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەر­دى ۇلت­­­­­­­تىق مۋزەيگە ورنالاستىر­دى­ڭىز­­دار.­ ­ۇر­جار­لىق حانشايىمنىڭ ساۋە­گەي­ بول­عانىن، دارىگەر ەكەنىن قان­داي­ دالەلگە سۇ­يە­نىپ ايتىپ وتىرسىز؟ عى­لى­منىڭ دال­دىكتى سۇيەتىنىن بىلەمىز، بى­­­راق مۇنشا­ما باتىل بايلام جاساۋ ءۇشىن قانداي سەبەپ­تەردى اتايسىز؟

– ۇرجارلىق ساۋەگەي ايەل باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا جولىن جاساپ جات­قان كەزدە كەزدەيسوق اشىلدى. جولدى كەڭەي­تىپ قازىپ جاتقان جۇمىسشىلاردىڭ كۇرەگى باسقا ءتۇستى توپىراققا تىرەلىپ، 3 مەتر تەرەڭدىككە تۇسكەن كەزدە تاس قو­راپقا كەزدەسكەن. تاستاردىڭ اراسى لايمەن بىتەلىپ جاپسىرىلعان، ىشىنە كىرەتىن ساڭىلاۋ جوق. ورمەكشىنىڭ تورىنان وزگە ءبىر ءتۇيىر توپىراق تا تۇسپەگەن. ال­­عاشىندا ءبىز ونى التىن ادام دەپ ويل­ادىق. بىراق رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ زەرتتەي كەلە، مۇنىڭ باسقا ادام ەكەنىن بىل­دىك. مۇنداي بايلام جاساۋ ءۇشىن البەتتە، ەڭ الدىمەن، ايەلدىڭ جانىنان تابىلعان زاتتارعا سۇيەنەمىز. ءبىز ۇرجارلىق ايەل­دى زەرتحانامىزعا سول ساركوفاگتا جات­قان كۇيىندە توپىراعىمەن ءبىر-اق كوتە­رىپ الىپ كەلىپ، زەرتتەۋ جاسادىق. انا­ليزدەرى، توموگرافيا، رەنتگەن ناتي­جەلەرىنىڭ ءبارى وسى ساۋالعا ءوزى-اق جاۋاپ بەرىپ، كوكەيدەگى كوپ كۇماندى سەيىلتتى. قاڭقا سۇيەكتىڭ جان-جاعىندا الۋان ءتۇرلى دارىلىك شوپتەر، نەشە ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ تۇقىمدارى جينالىپ تۇر. ايەلدىڭ باس كيىمىندە تازا التىننان جاسالعان پاپوروتنيك جاپىراعىنا ۇقساس  قاۋىرسىن قانات ءتاجى بار جانە قولىنا دا ءدال وسى جاپىراقتى ۇستاپ جاتىر. ءتىپتى بۇل جا­پىراقتى رەنتگەنگە تۇسىرگەندە ۇلۋ سياق­تى اينالىپ، ەندى عانا ءبۇر جارىپ كەلە جاتقان بالعىن كۇيىندە كورىندى، ال مۇن­داي ورنەك بۇرىن دا كەزدەسكەن بولاتىن. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ونى ورنەك دەپ ويلاپ كەلدىك، ال ونىڭ جاڭادان باۋىرىن جازىپ كەلە جاتقان جاپىراق ەكەنىنە تەك وسى جولى كوز جەتكىزدىك. بۇل جاپىراق تۋ­رالى مالىمەتتى جيناقتاي كەلە، ونىڭ ء«جۇز ءبىر ءتۇرلى» اۋرۋعا شيپا ەكەنىنە كوز جەت­كىزدىم. ونىمەن ەمدەۋگە بولادى، ونى تاماق رەتىندە پايدالانادى، ونىڭ اپيىن سەكىلدى ميعا اسەر بەرىپ، كوڭىلدى كوتەرەتىن قاسيەتى بار.

ونى ايتاسىز، بۇدان دا باتىلداۋ ويىمدى دايەكتەپ ايتايىن، ساۋەگەي ايەل اقساق بولعان. ول ەمىن ورنىنان تۇر­ماي، وتىرىپ جاسايتىن. جاسى 18 بەن 25-ءتىڭ ارالىعىندا. ايەل ءومىر سۇر­گەن كەزەڭدەگى جەرلەۋ سالتىن ەسكە تۇسىر­سەك، ەگەر ول پاتشا بولسا جانىندا قىزمەت­شىلەرى، نوكەرلەرى، قىمبات زاتتارى، جاۋىن­گەر بولسا قارۋ-جاراعىمەن بىرگە جەر­لەنەتىن بولعان. داستۇرگە ساي بۇل ايەل دە اعاش­تان، قىشتان جاسالعان توستاعان-تاباقتارىمەن، وت جاعىپ، ءدارى قايناتۋعا ارنالعان كىشكەنتاي عانا ءتورتبۇرىشتى تەمىر قازاندىعىمەن، ەمدىك شوپتەرمەن بىرگە جەرلەنگەن. وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەي كەلە، باسىنا كيگەن التىن ءتاجىن ەسەپ­كە الا وتىرىپ، بۇل ايەلدى قوعامدا بيىك مارتەبەسى بار، شوپپەن ەمدەيتىن ەمشى دەپ ۇيعارىم جاساۋعا تۋرا كەلدى. كون­سەر­ۆاتسياسىن، رەستاۆراتسياسىن، رەكونسترۋكتسياسىن، مۋزيفيكاتسياسىنا دەيىن جاساپ، تولىقتاي قالپىنا كەلتىردىك. عىلىم ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى جاڭالىق.

قازىر ۇلتتىق مۋزەيدە تۇرعان ء«ۇرجار ساۋەگەيىن» تاماشالاۋعا كەلىپ جاتقان كوپتىڭ قاراسى قالىڭ. ءبىز بۇعان دەيىن تالاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسا ءجۇرىپ، بۇرىن-سوڭدى ءدال مۇنداي دارىگەر، ەمشى، بالگەر بولعان جادىگەرگە جو­لىققان جوق ەدىك. ارينە سوڭعى ءسوزدى تەك ءبىز عانا ايتپايمىز. كەلەشەكتە بىز­دەن كەيىنگى عالىمدارىمىز تاعى دا انا­ليزدەرىن الىپ، تەرەڭدەتىپ زەرتتەي ءتۇسۋى ءۇشىن كونسەرۆاتسياسىن جاساپ، ءارى­ قاراي زەرتتەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر­مىز. باسقا عالىمدار دا ءوز پىكىرىن ايت­سىن. تاريحشىلاردىڭ بولجامى بو­يىنشا، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى-ءىV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ء«ۇرجار ساۋەگەيىنىڭ» باسقا دا قۇپياسى بولسا، اشسىن، عىلىمعا جاڭالىق ەنگىزسىن، ول ءۇشىن بارلىق جاعدايدى ازىرلەپ قويدىق.

– سوڭعى جىلدارى ينتەرنەتتى اشىپ قالساق، ء«سۇيىنشى، التىن ادام تا­بىل­دى» دەپ الاقايلاعان حابار­دان اياق الىپ جۇرە المايتىن بولدىق. الايدا، مەملەكەتىمىزدىڭ سيمۆولى بولىپ وتىرعان «التىن ادام» بىزدە بىرەۋ عانا، ول – ەسىك قورعانىنان تا­بىل­عان ساق حانزاداسى. سول تا­بىل­عان التىن ادامدارعا اتاۋ بەرۋدە­گى ارحەولوگيانىڭ اسىقپايتىن سامار­قاۋلىعى، ءبىزدى الاڭداتاتىن جاعدايعا جەتكىزىپ وتىر. سولارعا «سارمات حانشايىمى»، ء«ۇرجار ساۋەگەيى» سەكىلدى ادەمى اتاۋ سىيلاۋعا نە كەدەرگى؟

– ەسىك قورعانىنان تابىلعان العاشقى ال­تىن ادام عىلىمداعى جاڭا ءداۋىردىڭ ەسىگىن اشقان قازاق ەلىنىڭ باعا جەتپەس باسىرە جەتىستىگى، ۇلتتىق بايلىعىنىڭ باسى  بولعاندىقتان قاتتى قۋانعان كە­مال اقىشەۆتىڭ ءوزى دە، كۇللى قازاق ەلى دە بىردەن ونى «التىن ادام» اتاندىرىپ جىبەردى. حانزادانىڭ كيىمى تۇتاس ال­تىنمەن قاپتالعان، سوندىقتان التىن اتاندىرماسقا امالىڭ دا جوق. بىراق وسى «التىن ادام» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ماعان دۇرىس ەمەس سەكىلدى كورىنەدى. وسى ۇردىسپەن كەيىنگى تابىلىپ جاتقان جادىگ­ەرلەردى دە ارحەولوگتارىمىز التىن دەپ اتاپ جاتىر. سەبەبى ولاردىڭ دا اشەكەيى، قارۋ-جاراعىندا، كيىمدەرىندە وتە كوپ التىن بار. سوندىقتان ارحەولوگتار دا ءوزىنىڭ تاپقان قازىناسىنا ماقتانىپ، سونداي دارەجەگە جەتكىزگىسى كەلەتىن الىپ-ۇشقان كوڭىلىنىڭ اسەرىمەن وسىلاي اتاۋعا اسىعادى دەپ ويلايمىن.

التىن ادامدار نەگە كوپ؟ ويتكەنى قازاق جەرىندە قاي زاماندا دا التىننىڭ  قورى كوپ بولعان. التىن وسى ايماقتا مەكەندەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنان دا، مادەنيەتىنەن دە كورىنىس تاپقان. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، باسقا ورگانيكاعا قاراعاندا التىن شىرىمەيدى. «التىن ادام­نان» كەيىن تونالماي وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن التىن جادىگەر باتىس قازاق­ستان وبلىسىنداعى تاقسايدان تابىلعان «التىن حانشايىم». قولىندا ايناسى بار، جانىندا توستاعانى بار، اينالاسىنا وتە ىقپالدى، بەدەلدى ساۋەگەي ايەلدى سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەرلەردىڭ سانا­تىنا جاتقىزۋعا تولىق نەگىز بار. ءدال وسىنداي التىن ادامدار رەسەيدىڭ ورىن­بورىنان، تىۆادان دا تابىلىپ جاتىر. زامانىندا مۇنىڭ ءبارى دە ءبىر-اق مادەنيەت، ءبىر مەملەكەت بولعان. ارحەو­لوگيا مەن تاريح وسىنىسىمەن قىزىق.

– ارحەولوگتارمەن بىرگە قازبا جۇ­مىس­تا­رىن جۇرگىزە ءجۇرىپ، جۇزدەگەن جادى­گەر تاۋىپ، قايتا قالپىنا كەل­تىرگەن جادى­گەرلەردىڭ ىشىندە ءسىزدى ەرەكشە تاڭعال­دىرعانى قايسى؟

– ارحەولوگيا – ۇجىمدىق جۇمىس. ول ۇجىم­نىڭ توڭىرەگىنە ءارتۇرلى باعىتتا ىزدەنىپ جۇرگەن تابيعاتى دا، ىزدەنەتىن تاقىرىبى دا ۇقسامايتىن عالىمدار توپتاسادى. مۇنى جالپاقتاۋ تىلمەن تۇسىن­دىرسەم بىلاي: عالىمدار تاريح ءۇشىن قاجەتتى دالەل، الدەقانداي عىلى­مي تۇجى­­رىمدى دايەكتەيتىن ءتۇيىن ىز­دەيدى. تاپقان دۇنيەسىن بىزگە الىپ كەلە­دى. ءبىز ساراپتاماسىن ازىرلەپ بەرگەن سوڭ عالىمدار ءارى قاراي ىزدەنىسىن جالعاستىرا بەرەدى. التىن ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ رەستاۆراتورلار ءۇشىن قيىن ەمەس، ەڭ قيىنى – ورگانيكامەن جۇمىس ىس­تەۋ. ول تەز بۇزىلادى. جەردىڭ استىندا جۇز­جىلدىقتاردى جاس­تانىپ جات­قان جادىگەر قازىلىپ العان سوڭ كۇن ساۋ­لەسى تۇسكەندە جارتى-اق ساعاتتىڭ ىشىندە ءب ۇلىنىپ كەتەدى. دەمەك، مامانداردى دەر كەزىندە شاقىرماعاننان كەيىن التىننان باسقا ورگانيكا زاماتتا قۇم بولىپ ۇگىتىلىپ كەتەدى. سەبەبى عا­سىر­لار بويى جەردىڭ استىندا جاتقان جا­دىگەر سۋدىڭ، ىلعال­دىڭ ارقاسىندا عانا ساق­تالىپ تۇرادى، ال ول كۇن ساۋلەسىمەن قۇر­­­عاي باس­تا­عاندا، ىسكە العىسىز  بولىپ قالادى. 

ارحەولوگيا تەرەڭىنە بويلاتىپ، تىلسىمىنا تارتا بەرەتىن عاجايىپ عىلىم. مىسالى، قۇپياعا تولى، ماڭگى توڭ باسقان بەرەل قورىمىنان تابىلعان 2500 جىل بۇرىنعى ەر-توقىمنىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىن الايىقشى. نەگىزى جاستىق ءتارىزدى، ىشىنە ءجۇن نەمەسە ءشوپ تولتىرىلعان، ونىڭ بەتىنە ماتا تارتقان، ونىڭ سىرتىنا كيىز، كيىزدىڭ ۇستىندە مىقتى جىپتەرمەن اسقان شەبەرلىكپەن اڭ، قۇس، گۇل بەينەسىندەگى ادە­مى نازىك ورنەك ىزدەرىن قۋالاپ كەس­تە تىككەن. ارقايسىسىنا اسىقپاي جەكە-دارا ۇڭىلسەڭ، كينو كورگەندەي بولاسىڭ. وسى جىلقىلاردىڭ ارقاسىندا ەجەلگى ساق­ تايپالارى كوممۋنيكاتسيالىق ما­دە­نيەت قالىپتاستىردى. العاشقى ارعى­ماقتار وسى جەردە قولعا ۇيرەتىلىپ، باس­قا قۇرلىقتار جىلقىنى بىلگەنىمەن، يمپەراتورلارعا تارتۋ ەتەتىن، ۇيرەتىلگەن، ادامعا، تىرشىلىككە قىزمەت ەتەتىن اتتاردى وسى ايماقتان ساتىپ الدى. عىلىم ءۇشىن، ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز ءۇشىن كەرەكتى باي دۇ­نيە بۇلار. وسى جادىگەرمەن-اق تۇتاس ءبىر ءداۋىردى، ونىڭ مادەنيەتىن تولىقتاي دا­لەل­دەپ شىعۋعا بولادى. وسىنى ساقتاپ قالعانىمىزدى ۇلكەن جەڭىسكە بالايمىن. ءبىز زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ كۇشىمەن كونە جادىگەرلەردى زەرتتەپ جاتىرمىز، ال بۇگىنگى تەحنيكاڭىزدىڭ ءوزى كۇن سا­يىن­ ەمەس، ساعات سايىن جەتىلىپ بارا جاتىر ەمەس پە؟ سوندىقتان مەنى تاڭ­عالدىراتىن دۇنيە ءالى اشىلماعان، الدا كەزدەسەتىن دۇنيە دەپ بىلەمىن.

استاناداعى ۇلتتىق مۋزەي العاش اشىل­عان كەزىنەن باستاپ ءۇش جىلعا دەيىن «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اتتى اكتسيا جۇرگىزىپ، وبلىس­تاعى، ايماقتاعى مۋزەي­لەردەن، جەكە تۇلعا­لاردان 3000-نان استام جادىگەر جيناپ، قورىن قۇن­دى قازىنالارمەن تولىق­تىرعانى ەسى­مىزد­ە. جاڭا تۇرپاتتى مۋ­زەي قورىن تولىق­تىرۋدىڭ بۇدان باسقا قان­داي جولىن كورەسىز؟

– استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيگە ءبىراز جادى­گەرىمىزدى ءبىز دە سىيعا تارتتىق، تارتۋ ەتكەن سول باعالى زاتتاردىڭ كوپشىلىگى ءبىز­دىڭ زەرتحانادا قايتا قالپىنا كەلتى­رىلگەن بولاتىن. قالىپتاسقان مۋزەي­لەرىمىزدىڭ ءوزى وعان جادىگەر اپارىپ سىي­لايتىنداي جاعدايدا ەمەس، سەبەبى قولىنداعى بار باعا­لىسىن، بار اسىلىن كەزىندە ماسكەۋ مەن لە­نين­گرادتىڭ  مۋزەيلەرى وز­دەرىنە يەلەنىپ الدى دا، جۇتاڭداۋ بولىپ قال­عان مۋزەيلەرىمىز بەرتىن ۋاقىتتان باس­تاپ قانا دامي باستادى. مۋزەيگە سول عا­سىر­دىڭ جاڭعىرىعىن، ءۇنىن قۇلاققا جەت­ك­ىزىپ، ەلە­سىن كوز الدىعا اكەلەتىن ءتىرى دۇنيە كەرەك. كەز كەلگەن مۋزەيدىڭ، كەز كەلگەن جادى­گەردىڭ قايتالانبايتىن  اۋراسى، وزى­نە عانا ءتان ەنەرگەتيكاسى بولادى. ءوزى ورنا­لاس­قان قالامەن بىرگە مادەنيەت پەن تاريح ەس­كەرت­كىشىنىڭ جانىن مۋزەي عانا جاساي الادى.  

– ارحەولوگيا مەن ارۋاقتاردى باي­لانىس­تىرۋعا قالاي قارايسىز؟ تىل­­سىم­نان تون ءپىشىپ، شىندىق تانى­عىسى كەلە­تىندەر بار. بۇعان نە دەيسىز؟

– مۇندايدى مەنىڭ دە قۇلاعىم شالادى. بەرەلدى اشقاننان كەيىن، باسقا قور­عان-وبالاردى قازعاننان كەيىن دە تابيعات وزگەرىپ كەتتى، ءولىم-ءجىتىم، اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيىپ بارا جاتىر دەگەندەي قي­سىنسىز اڭگىمەلەر ايتىلادى. جالعان ءسوز. ەگەر ماسەلەگە ءدال وسى كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق، وندا الدىمىزعا قوي­عان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە المايمىز. ويت­ك­ە­نى سول سۇراقتاردىڭ جاۋابىنىڭ ءبارى سول جادىگەرلەرمەن بىرگە كومۋلى جاتىر. 

– قازاقستاندىق رەستاۆراتور­لار­دىڭ سانى وتە از، قاتارىنىڭ قا­لىپ­تاس­­پاي وتىرعانىن نەمەن تۇسىن­­­­دىرۋگە بولادى؟

– رەستاۆراتور دەگەن كاسىپ يەسى قازاق­­ستان تۇگىلى بۇكىل الەمنىڭ وزىندە كوپ ەمەس. شەتەلدىك رەستاۆراتورلارمەن جىل سايىن بىرنەشە مارتە حالىقارالىق عى­لىمي كونفەرەنتسيالاردا باس قوسىپ تۇرا­مىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى تانيمىز. سول جيىن­داردا بايانداما جاساپ، شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ الدىمىزدا ەسەپ بەرەمىز. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدا قۇپيا  بولمايدى، سەبەبى بۇل جۇمىسپەن بيزنەستىڭ قاتىسى جوق. كەرىسىنشە، ءبىر-بىرىمىزگە كومەكتەسۋگە تىرىسامىز. كەز كەلگەن ەلدىڭ ارحەولوگياسىندا تابىلعان قۇندى جادىگەر باسقا ەلدە بالاماسى جوق،  جالعىز-اق دانا بولۋى مۇمكىن. راس، ال­عاشىندا جاس بالالار رەستاۆراتورلىق كا­سىپ­تى ۇيرەنگىسى كەلىپ شەبەرحانامىزعا قۇل­شىنىپ-اق كەلەدى. بىراق مىنا ءشىرىپ جاتقان دۇنيەلەردى كورگەننەن كەيىن، ءبىر ءوزىنىڭ حيميك تە، مەديك تە، سۋرەتشى دە، زەرگەر دە بولاتىنىن بىلگەننەن كەيىن، مىناۋ سورەلەردە كىرپىش سەكىلدى قالانىپ تۇرعان كەرە قارىس كىتاپتاردىڭ ءبارىن تاۋىسىپ وقۋعا تۋرا كەلەتىنىن، جۇ­مىس­تىڭ مايدان قىل سۋىرعانداي اس­قان شەبەرلىكپەن سابىرىڭدى سارقىپ وتى­رىپ ىستەلەتىن جۇمىس ەكەنىنە كوزى جەت­كەننەن كەيىن ءتۇرى بۇزىلا باستايدى دا، اقىرى قولىن ءبىر-اق سىلتەپ كەتىپ قالادى. از اقشاعا وسىنشا اۋقىمدى جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى جانە ەڭ قىزىعى، ول اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ قاشان اياق­­تالاتىنىن ەشكىم دە ءدوپ باسىپ ايتا ال­مايدى.  بۇل جۇمىس نە ءۇشىن كەرەك، اي­نالىسۋداعى ءمانى نە، ول اقپارات كىم ءۇشىن، نە ءۇشىن كەرەك – وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بىلسەڭىز جانە سونىڭ اقىرعى ناتيجەسىنە سەنسەڭىز عانا، شۇعىلدانۋعا بولادى. ال بۇگىنگى كۇندەگىدەي تەز اقشا تا­ۋىپ، تەز بايىعىسى كەلەتىندەرگە بۇل­­­ كاسىپ­­پەن شۇعىلدانۋدىڭ قاجەتى جوق.­ بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلگە ءتان جاعداي ەمەس،­ ەر­ميتا­جىڭىزدا دا وسى جاعداي، باس­قا مەم­لەكەت­ت­ەر­دەگى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن­دا دا وسى قالىپ.

– «قىرىم ارالىندا» تۇتاس ديناس­تيا­­نىڭ جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن بىلە­مىز، بۇل «جات جارىلقامايدىنىڭ» كەرى مە؟ ارال­دىڭ قوجايىنى جۇمىس بارى­سىندا قانداي ۇستانىمعا دەن قويا­دى؟

– ايەلىم، قىزدارىم بۇرىننان وسىندا جۇمىس ىستەيدى، جالپى بۇل «ارالدى» 15 ادام مەكەندەيدى، كوپ جىلداردان بەرى كونە عاسىرلاردىڭ جادىگەرلەرىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءبارى دە وسى كاسىپكە ماماندانعان. كوپشىلىگى – عالىمدار. «قى­رىم ارالى» – كونە تاريح مەكەنى. جۇ­­­­مىس­تا تەك ادالدىق پەن كاسىبيلىكتى تا­لاپ ەتەمىن. كۇردەلى ءارى قيىن جۇمىستى ات­قارۋ ءۇشىن ءتوزىم دە قاجەت. بۇلار بولماسا جالعىز ءوزىم نە ىستەي الامىن، قا­لاي بارىنە ۇلگەرمەكپىن؟ مەن تەك با­عىت بەرە­مىن، ۇيرەتەمىن. قانشاما جىل­داردان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە­مىز، بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر جادى­گەردىڭ «باسىنان ءبىر تال شاشى تۇسكەن» ەمەس، ول كاسىبي مامانداردىڭ ارقاسى. كونسەرۆاتسياسى مەن رەستاۆراتسياسىن جاساپ، شەتىنەن مۋزەيلەرگە وتكىزىپ وتىرامىز. حالىق تاماشالاپ، عالىمدار زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ جاتىر، ءوز كاسىبىنە ادالدىقپەن قارايتىن ادامعا بۇدان باسقا نە كەرەك؟

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان اۋرۋ

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار