ءيا, قازاقستاننىڭ تۋريستىك الەۋەتى وراسان دەپ ءجيى ماقتاناتىنىمىز راس. الايدا, تۋريزم سالاسىن ءالى كۇنگە دەيىن قارىشتاپ دامىتا الماي وتىرعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى كەنەنباي مامبەتاليەۆ مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي دەپ تارقاتادى:
− كەز كەلگەن مەملەكەت بەلگىلى ءبىر سالانى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋ جوسپارىن ارنايى ستراتەگيالىق قۇجات ارقىلى ايقىندايدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عالىمداردىڭ جانە سالاعا قاتىستى مۇددەلى تاراپتاردىڭ بارلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالۋى كەرەك. ءبىز ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قابىلدانعان بارلىق تۋريزم باعدارلامالارى مەن تۇجىرىمدامالارىن اقش-تىڭ تۋريزم سالاسىنىڭ عالىمدارىمەن بىرگە تولىق زەرتتەدىك. سونداعى انىقتاعانىمىز, بىزدەگى كوپتەگەن باعدارلامالار مەن قۇجاتتاردا ناقتى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى پايدالانىلماعان. ءتىپتى 2017 جىلى قابىلدانعان تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا دا تۋريستىك الەۋەتىمىز دۇرىس زەرتتەلمەگەن. بۇل جاعدايدا ءتۋريزمنىڭ دامۋى تۋرالى ايتۋ قيىن.
وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن ماماننىڭ ايتار ناقتى دالەل-دايەكتەرى دە بار. ونىڭ پىكىرىنشە, تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى سەنىمسىز اقپاراتتار نەگىزىندە جازىلعان. مىسالى, قۇجاتتا ءتۋريزمدى دامىتۋعا قيىندىق كەلتىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە «تۋريزم سالاسىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە اكادەميالىق ءبىلىم سيپاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنان, ءوندىرىس قاجەتتىلىكتەرىنەن, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كۇتۋىنەن ءبىرشاما الشاقتىعى» كورسەتىلگەن. بۇل ورايدا, تۇجىرىمداما اۆتورلارى ءتۋريزمنىڭ دامىماۋىنا باستى كەمشىلىك رەتىندە ماماندىق بەرۋ مەكەمەلەرىن نەگىزسىز ايىپتاعان.
– سونىمەن قاتار تۇجىرىمداما بويىنشا كەمپينگتىك تۋريزم, اۆتوتۋريزم جانە كاراۆانينگ ءتۋريزمىن دامىتۋ جوسپارلانعان. قۇجاتتى ازىرلەۋشىلەردىڭ پايىمىنا سالساق, وسى سالانى دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن وتە قولايلى-مىس. سەبەبى ءتۋريزمنىڭ بۇل تۇرلەرى بارلىق ماۋسىمدا دامي بەرەدى دەيدى. شىنى كەرەك, بۇل اقىلعا قونبايدى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماعىندا قىس مەزگىلىندە تابيعات اياسىندا سەرۋەندەۋ تۇرماق, جۇمىس پەن ءۇيدىڭ اراسىنا قاتىناۋ مۇڭ بولادى ەمەس پە؟! اياز, بوراندا, تۇماندا, كوكتايعاق كەزدە ماڭىزدى قالاارالىق تراسسالار دا ءجيى جابىلادى. قاتتى سۋىقتا كوپتەگەن مەكەمەلەر جۇمىسىن توقتاتاتىنىن بىلە تۇرا, قىسقى مەزگىلدە دە تۋريستەردىڭ ساياحاتىن جوسپارلاۋ ءتىپتى كۇلكىلى كورىنەدى. ەلىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەگەنىنە قاراپ, تۇجىرىمداما اۆتورلارىنىڭ گەوگرافيالىق بىلىمىنە كۇماندانىپ قالدىم,– دەيدى ك.مامبەتاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر قازاقستاندا كەمپينگتىك تۋريزم, اۆتوتۋريزم جانە كاراۆانينگ ءتۋريزمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك از. تۇجىرىمداماداعى وسىعان قاتىستى ءبولىم گەرمانيا, قىتاي جانە رەسەيدىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋعا ارنالعان سياقتى. سەبەبى سول مەملەكەتتەردىڭ الەۋەتى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلىپ, قازاقستاننىڭ الەۋەتى نازاردان تىس قالعان. قازاقستانعا شەتەلدىك تۋريستەردىڭ بارلىعى بىردەي ءوز كولىكتەرىمەن كەلمەيتىنى بەلگىلى. مىسالى, اۋستراليا مەن امەريكادان, ەۋروپا مەن ازيانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ ءوز كولىگىمەن كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. ال بىزدە, وكىنىشكە قاراي, ولارعا جالعا كولىك بەرەتىن ورتالىقتار وتە از. ونىڭ ۇستىنە, ءتۋريزمنىڭ بۇل سالاسىنا كەز كەلگەن كولىك جارامايتىندىقتان, جول تالعامايتىن, قاۋىپسىزدىگى جوعارى مىقتى اۆتوكولىك قاجەت.
الىس شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەرگە مىقتى اۆتوكولىك بەرمەك تۇگىلى, تمد كولەمىندە ءوز اۆتوكولىگىمەن كەلەتىندەردىڭ كولىگى بۇزىلعان جاعدايدا تەحنيكالىق كومەك بەرەتىن ورتالىقتار دا كوپ ەمەس.
– قازىرگى تاڭدا ءتۋريزمنىڭ بۇل تۇرىنە ۇلتتىق دەڭگەيدە كوڭىل بولۋگە ءالى ەرتە. سەبەبى بىزدە ءبىرىنشى كەزەكتە ءتۋريزمنىڭ دايىن تۇرعان نىساندارىنىڭ كوپشىلىگى بوس تۇر. وسى نىساندار پايدا اكەلۋى ءۇشىن قاجەتتى تۋريستەردى ءالى تارتقان جوقپىز. الىس شەتەلدەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانى ون بەس-جيىرما ميلليوننان اسقان سوڭ عانا ءتۋريزمنىڭ كەمپينگ, اۆتو, كاراۆانينگ سياقتى تۇرلەرىن دامىتۋ تۋرالى ايتۋعا بولار. ال قازىر ونى قولعا الۋدان بۇرىن, ەلىمىزدە كولىكتەر جۇرەتىن جولداردىڭ ساپاسىن رەتكە كەلتىرىپ العان ءجون,– دەيدى ول.
سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق تۋريزمدەگى الەۋەتى جوعارى باعالانىپ جۇرگەنى بەلگىلى. بۇعان دا كۇدىكپەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ءتۋريزمدى دامىتۋعا قاتىستى قۇجات اۆتورلارى مەديتسينا سالاسى بويىنشا باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشى ەكەنىن مويىندايدى. سوعان قاراماستان, قازاقستاندا جاسالعان نەبارى 40 جۇرەك ترانسپلانتاتسيالاۋ جانە 5 وكپە ترانسپلانتاتسيالاۋ وپەراتسياسىن ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە قاراستىرىپ, وسى ەلدەرمەن مەديتسينالىق تۋريزم سالاسىندا باسەكەلەسۋگە شاقىرادى. ارينە, ءبىر وپەراتسيانىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. الايدا, جوعارىدا اتالعان وپەراتسيالار قانشا ناۋقاسقا شاققاندا ءساتتى جاسالدى؟ ەگەر اۆتورلار تۇجىرىمدامادا سوڭعى بەس جىلدىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن پايدالاندى دەسەك, جىلىنا ءبىر ترانسپلانتاتسيا جاساۋ وتاندىق مەديتسينانىڭ جوعارى دارەجەدە ەكەندىگىن ايقىنداي ما؟! وتاندىق مەديتسينا ەل ازاماتتارىن ەمدەپ بولىپ, باسقا ەلدىڭ ازاماتتارىن ەمدەۋ جاعدايىنا جەتتى مە؟! ەرتەڭ شەتەلدىك تۋريستەردى ەمدەۋ ءساتسىز بولعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەدەلى قالاي بولادى؟ ساتسىزدىككە ۇشىراعان كليەنتتىڭ قورعاۋشىلارى حالىقارالىق نەمەسە جەرگىلىكتى سوتتارعا جۇگىنگەن جاعدايدا تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتى قانداي ءرول اتقارىپ, قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى؟! وسى تەكتەس سالماقتى ماسەلەلەر ءالى شەشىلمەگەن.
ك.مامبەتاليەۆ كەيىنگى جىلدارى تۋريزم سالاسىنا جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىك قولداۋدى ەرەكشە باعالايدى. وكىنىشتىسى, ونى تۋريزم سالاسىنا جاۋاپتى مەكەمەلەر ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىر. الەمدە قازاقستان سياقتى ءتۋريزمدى قولداپ جاتقان ەلدەر كوپ ەمەس. جاعىمسىز ساياساتتىڭ اسەرىنەن تۋريزم سالاسىنان تۇسەتىن تابىستان ايىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتەر دە بار. مىسالى, بىرەر جىل بۇرىن اقش پرەزيدەنتى جەتى مۇسىلمان ەلدىڭ ازاماتتارىنا ەلگە كىرۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالعان-دى. ال اقش ەكونوميستەرىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, بۇل ەلدەگى تۋريزم سالاسىنداعى 40 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ جويىلۋىنا جانە ميللياردتاعان دوللار تابىستان ايىرىلۋىنا سەبەپ بولعان. وسىدان كەيىن اقش تۋريستەر كوپ كەلەتىن مەملەكەتتەر اراسىندا فرانتسيادان كەيىنگى ەكىنشى ورنىنان ءتۇسىپ قالدى. اقش-قا مۇسىلمان تۋريستەردەن عانا ەمەس, ەۋروپا ازاماتتارىنىڭ دا كەلۋى ازايىپ كەتكەن. ءتىپتى ەۋروپانىڭ كەيبىر دامىعان مەملەكەتتەرى ءوز ازاماتتارىنا اقش-قا بارماۋعا كەڭەس بەرىپ, ۇلتتىق تۋريستىك پورتالدارىندا قاۋىپتى ەلدەر ساناتىنا ەنگىزدى.
بۇعان كەرى مىسال رەتىندە ساۋد ارابياسىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. كونسەرۆاتيۆتى مەملەكەت رەتىندە بۇل ەل بۇرىن تەك مۇسىلمان تۋريستەردى قابىلدايتىن. قازىرگى تاق مۇراگەرىنىڭ ساياساتى بويىنشا بارلىق تۋريستەردىڭ ەلگە ەركىن كىرۋىنە رۇقسات بەرىلدى. وسى ارقىلى ساۋد ارابياسى مۇناي تاۋسىلعاننان كەيىنگى كەزەڭدە دە ەكونوميكالىق دامۋدى تومەندەتپەۋ جاعىن قازىردەن باستاپ قولعا الىپ وتىر. وسى ەكى مىسالعا قاراي وتىرىپ, تۋريزمگە ساياساتتىڭ تىكەلەي ىقپالى بار ەكەنىن كورۋگە بولادى. ەلىمىزدەگى ساياسي جاعدايدىڭ قولايلىلىعىنا قاراماستان تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتى تۋريستىك الەۋەتىمىزدى پايدالانا الماي, سالانى ءتيىستى دارەجەدە دامىتا الماي وتىر.
شەتەلدىك تۋريستەردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ساۋالعا ك.مامبەتاليەۆ:
− ەڭ ءبىرىنشى, ءتۋريزمنىڭ قانداي تۇرلەرىن دامىتۋ قاجەتتىگىن انىقتاۋ كەرەك. شەتەلدىك تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى تابيعات اياسىندا (ۇلتتىق پاركتەر, ۇلتتىق ساياباقتار مەن قورىقتار جانە ت.ب) ساياحاتتاعاندى ۇناتاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ەكىنشىدەن, قاي ەلدىڭ تۋريستەرىن تارتۋ ەل ەكونوميكاسىنا پايدالى ەكەنىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ءتيىستى تۇجىرىمداما اۆتورلارى ەلىمىزگە كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى تمد مەملەكەتتەرىنە تيەسىلى ەكەندىگىن, ولاردىڭ رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستاننان ەكەنىن كورسەتكەن. مەنىڭشە, ولار ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا جۇمساعان قارجىسىنىڭ ءبىراز بولىگىن قايتادان وزدەرى الىپ كەتەدى. بۇل تۋريستەردەن ەلىمىز ايتارلىقتاي پايدا كورمەيدى. سوندىقتان بىزگە اۋستراليادان, اقش-تان, ەۋروپا مەن ازياداعى دامىعان ەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەردى تارتۋ ماڭىزدىراق, – دەيدى.
ساراپشى اتاپ كورسەتكەندەي, ازاماتتارىن ەلگە تارتقىمىز كەلەتىن مەملەكەتتەرمەن تياناقتى تۇردە جۇمىس جاساۋ جاعى دا وتە وزەكتى. دەمەك, وسى ەلدەردە قازاقستان ءتۋريزمىن ءتيىمدى, ارزان جانە ناتيجەلى تاسىلدەرمەن ناسيحاتتاۋ كەرەك. وسى ايتىلعانداردى عىلىمي تۇردە جۇيەلەپ, سول جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەسەك, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزە الامىز.
باۋىرجان مۇقان,
«Egemen Qazaqstan»
