ءبىر كۇن جانجال بولعان ۇيدەن قىرىق كۇن بەرەكە كەتەدى
جۇما, 13 ءساۋىر 2012 7:17
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى روزاقۇل حالمۇرادوۆپەن اڭگىمە
– روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا (24 ناۋرىز 1995 جىل) جاساعان بايانداماسىندا «ءبىزدىڭ قوعامدى ءبىرىكتىرەتىن تۇتقالاردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولۋعا ءتيىس» دەگەن ەدى. اسسامبلەيا سول ۇدەدەن شىعىپ كەلە مە؟
جۇما, 13 ءساۋىر 2012 7:17
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى روزاقۇل حالمۇرادوۆپەن اڭگىمە
– روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا (24 ناۋرىز 1995 جىل) جاساعان بايانداماسىندا «ءبىزدىڭ قوعامدى ءبىرىكتىرەتىن تۇتقالاردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولۋعا ءتيىس» دەگەن ەدى. اسسامبلەيا سول ۇدەدەن شىعىپ كەلە مە؟
– كەزىندە كوپتەگەن بەدەلدى ساراپشىلار كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنان شىققان ەگەمەن قازاق ەلى يادرولىق قارۋعا سۇيەنە وتىرىپ, قاتال دەرجاۆالىق ساياسات جۇرگىزەدى دەپ قاۋىپتەنگەنى بەلگىلى. الايدا, قوعامدا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار ورناتۋ جانە ازاماتتىق قوعام قۇرۋ باعىتىندا باتىل ءىس-قيمىلعا كوشكەن قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋى, الەمدە ءتورتىنشى ورىندا دەپ رەسمي باعالانعان يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋى جاھاندىق ساياساتتاعى قايتالانباس وقيعا رەتىندە مويىندالدى. قازاقستان ءوزىنىڭ الدىنا قويعان نەگىزگى ماقساتى – بەيبىت ءومىر, كەلىسىمدى قوعام, ىنتىماقتاستىق پەن بىرىگۋ ەكەنىن ءدالەلدەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستى ساياساتى قوعامداعى بارلىق ەتنوستاردىڭ تولىقتاي قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاي وتىرىپ, جەرگىلىكتى, بايىرعى ۇلتقا نەگىزدەلگەن جوعارى الەۋەتتى قوعام قۇرۋ بولدى. ال 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسشى ورگان رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. سول جىلدان باستاپ اسسامبلەيا ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋشى ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە باعالانىپ, ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىمدى قۇرالعا اينالدى.
قۇرىلعاننان بەرگى ۋاقىتتا اسسامبلەيا ەتنوسارالىق كەلىسىم سالاسىندا ايتۋلى تابىستارعا جەتىپ, ازاماتتاردىڭ ەتنوستىق نەمەسە ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋداعى باستى كەپىلىنە اينالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتيىمدى ءارى جەمىستى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار سالاسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ۇلگىسى ساقتالدى. ال اسسامبلەيا قاناتىنىڭ استىنا 130-دان استام ەتنوستىڭ جينالۋى اتالعان ۇيىمنىڭ «كىشى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى» دەپ اتالۋىنا سەبەپ بولدى.
2007 جىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جاڭا كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىلىك پەن مارتەبەگە يە بولدى, سونىمەن قاتار اسسامبلەيانىڭ اتىنان پارلامەنت ماجىلىسىنە 9 دەپۋتاتتىڭ سايلانۋى قازاقستان قوعامىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەت پەن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامى رەتىندە باعالانىپ, الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ۇلگىسى دەپ مويىندالدى. قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءداستۇرىن دامىتۋعا بارلىق جاعدايلار جاسالعان.
بۇگىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ تىكەلەي كۇش سالۋىمەن ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىن ساياساتتان تىس ساقتاپ, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. اسسامبلەيا ءۇشىن 2008 جىل وتە ماڭىزدى, ءناتيجەلى جىل بولدى – اسسامبلەيانىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ باعىتىنداعى ءرولىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تۇرعىدا ۇيلەستىرەتىن «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭنامالىق قۇجات ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنا حالقى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتۋدى, قازاقستاننىڭ پاتريوتى بولۋعا شاقىرىپ, ناقتى ءىس-قيمىل باعىتتارىن ۇسىنادى. مەملەكەتتىك جانە وزگە ەتنوس تىلدەرىن, سالت-ءداستۇر, مادەنيەتتى وركەندەتۋگە تولىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى قازاقستاننىڭ بولاشاعى, ەگەمەندىك نەگىزى – مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتىپ, ناعىز ءىس جۇزىندە پاتريوتقا اينالىپ, وتان ءۇشىن قىزمەت ەتۋ, اتالعان قاسيەتتەردى جاس ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ باعىتى ناقتىلانعان.
اسسامبلەيا جۇمىس ىستەي باستاعان 17 جىلدان بەرى اتقارعان قىزمەتى مەن ءجۇرىپ وتكەن سارا جولى قازاقستاندىق ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ۇلگىسىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىندا بەدەلدى ۇيىمعا اينالىپ, ەل قوعامىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالعانىن كورسەتتى. تاعى دا اتاپ وتەتىن ءجايت, ەلدى جۇمىلدىرۋشى ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى قازاق حالقى, ونىڭ داستۇرلىك, تىلدىك جانە مادەني قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلادى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءبىرىگۋىنىڭ, ورتاق ماقساتقا ۇيىسۋىنىڭ نەگىزى حالىقتىڭ جاپپاي مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋىنا بايلانىستى. مەملەكەتتىك ءتىل مەن قازاق ۇلتى – قازاقستان قوعامىن جۇمىلدىرۋشى باستى كۇش, قازاقستان حالقىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ كەپىلى. قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن بارلىق ەتنوس وكىلدەرى تاتۋلىعىنىڭ سىرى – قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلى, قوناقجاي تابيعي بولمىسىندا, ءبىتىمشىل جاراتىلىسىندا جاتىر.
پرەزيدەنت وتكەن جىلعى جولداۋىن جاريالاعاندا: «مەملەكەتتى, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەرەك» دەدى. سول كەزدە قوس پالاتا وتىرىسىنا قاتىسۋشى دەپۋتاتتار, شەتەلدىڭ ەلشىلەرى, باسقا دا شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ بارلىعى ورىندارىنان تۇرىپ قول سوقتى. ال ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ەلىمىزگە, جەرىمىزگە, ەلباسىمىزعا دەگەن ماقتانىش سەزىمى تولقىپ تۇردى. توردەگى تۋىمىزعا, الەمگە ايگىلى قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەندىگىمىزگە قۋاندىق. سونىمەن قاتار, تەك ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن تىنىشتىقتىڭ, ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ, قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ قىمبات ەكەنىن سەزىندىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعىمىز دا وسى – ۇلتارالىق كەلىسىم, قوعامدىق تاتۋلىق. وسى بايلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلەيىك.
– بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى كوفي اننان قازاقستاندى «الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ, تۇرلاۋلى ءارى تۇراقتى دامۋىنىڭ ۇلگىسى» دەپ اتاعان ەكەن. الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەردىڭ وسى پىكىرىن تاراتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇگىنگىدەي بىرقاتار مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنا ەتنوستىق جانە ءدىني جانجالدار ايتارلىقتاي قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان شاقتا قازاقستان مۇنداي ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشە بىلۋگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتۋدە. كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ءوز ۇلتىنىڭ ازاماتتارىنىڭ دا باسىن بىرىكتىرە الماي ايتىسىپ جاتقاندا, قازاقستاندا تۇراتىن 130-دان استام ەنوس وكىلدەرىن قازاقتىڭ قاسيەتتى دە بەرەكەلى شاڭىراعىنىڭ استىندا توپتاستىرىپ, ولاردىڭ ءبىرلىگىن, ىنتىماعىن نىعايتۋداعى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى, قوعامداعى تاتۋلىقتى ۇيلەستىرۋدەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىككە تولى ەڭبەگىن ءبۇگىندە تەك قانا قازاقستاندىقتار ەمەس, بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر.
ەلىمىزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ارقىلى ۇلتتىق ساياساتتى, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرەگەي ءارى ءتيىمدى تەتىگى قۇرىلعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان اسسامبلەيا ەتنوسارالىق قاتىناستارداعى جاراسىمدىلىقتىڭ ورتالىق بۋىنى بولىپ تابىلادى جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرۋدا, قوعامدىق كەلىسىم مەن تىنىشتىقتى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جالپى العاندا, ەلدە ءمۋلتيمادەنيەتتى, كوپكونفەسسيالى, كوپەتنوستى قوعامدا بىرلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدىڭ باي ءارى بىرەگەي تاجىريبەسى جيناقتالعان. سوندىقتان دا ءبۇگىندەرى ونى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ دا قابىلداي باستاۋى اسا تاڭقالارلىقتاي ماسەلە ەمەس. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋدا سان عاسىرلىق ءتاجىريبەسى بار مەملەكەتتەر دە مۇقيات زەرتتەپ وتىر.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى بۇۇ-دا, ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ شتاب-پاتەرىندە, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردە, بارلىعى 30-عا جۋىق حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردە تانىستىرىلدى. سونداي-اق, سوڭعى ءۇش جىلدا 14 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى كەلىپ, ءبىزدىڭ ءتاجىريبەمىزبەن تانىستى جانە جوعارى باعا بەردى. وسىنىڭ ءبارى ايتارلىقتاي اۋقىمداعى كەشەندى جانە كوپۇلتتى ءارى كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قۇرايدى. بۇل – رەسپۋبليكانى وركەندەتۋگە, قۋاتتى جانە قارقىندى دامۋعا باستايتىن باعدار.
قحا-نىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندە ارتىپ وتىرعان ءرولى, ونىڭ قوعامداعى بەدەلى 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا پرەزيدەنت ن.ا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردە كورىنىس تاپتى. وسىلايشا, ءماجىلىستىڭ 107 دەپۋتاتىنىڭ توعىزىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايدى. بۇل قادام تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قاجەت ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ اياقتالعانىن جانە قازاقستاننىڭ دۇنيە جۇزىندەگى الدىڭعى قاتارداعى شەپتەردىڭ ءبىرىنە باستاعان قوزعالىسىن سيپاتتايتىن جاڭا ساياسي ساپاعا قادام باسۋىنىڭ بەلگىسى. رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي نورما, ساياسي شەشىمدەردى دايىنداۋ مەن قابىلداۋ ۇدەرىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءوزارا جانە اسسامبلەيامەن ءىس-ارەكەتتەرىن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ الۋان ءتۇرلى پىكىرلەرىن الدەقايدا تولىق ەسكەرۋ ءۇشىن تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى, اسىرەسە, قاراپايىم قازاقستاندىقتاردى قىزىقتىرا تۇسۋدە. مۇنىڭ ءمانىسى نەدە؟
– ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىن زەر سالا قارايتىن بولساق, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن كورەمىز. بۇل قۇجاتتاردا «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتتارى كورسەتىلگەن. جولداۋلاردىڭ تۇپكى ماقساتتارى ءبىر, ول – ەلدىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋ ارقىلى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ.
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ون باعىتتى بەلگىلەپ بەردى. وسى باعىتتاردا ءاربىر قازاقستاندىق مەملەكەت تاراپىنان وزىنە جاسالاتىن قامقورلىقتى, قولداۋدى ناقتى اڭعارادى ءارى سەزىنەدى. بايقايتىن بولساڭىز, ەلباسىنىڭ نازارىنان ءدال بۇگىنگى وزەكتى دەگەن ەشقانداي ماسەلە تىس قالماعان. مىسالى, ەلىمىزدە كەنجەلەپ تۇرعان ءبىر ماسەلە جاستارعا تاربيە بەرۋ ەدى. پرەزيدەنت وسىنى ءدوپ باسىپ, جاستاردى پاتريوتتىق, تولەرانتتىلىق رۋحتا ءتاربيەلەۋدى ءبىلىم بەرۋمەن بىرگە الىپ ءجۇرۋدى ۇسىندى.
جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن نەگىزگى ءۇش شارت بولۋى كەرەك. ءبىرىنشى – بەيبىتشىلىك. ەگەر ەلدە بەيبىتشىلىك بولماسا, جۇمىسىڭدا دا, تۇرمىسىڭدا دا بەرەكە بولمايدى. ەكىنشى – كەلىسىم. مۇنىڭ جاۋابى: «ءبىر كۇن جانجال بولعان ۇيدەن قىرىق كۇن بەرەكە قاشادى» دەگەن ماتەل بولماق. ءۇشىنشى – جاسامپاز ەڭبەك.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستاندا وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى سالتانات قۇرىپ وتىر. ەندى بىزدەر جولداۋدا كورىنىس تاپقان ماسەلەلەردى بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە الساق, سول مىندەتتەمەلەر, ءسوز جوق, ورىندالادى.
– بۇگىندە ەلىمىزدى الەمدىك قوعامداستىق جاقسى جاعىنان تانىدى. ەكونوميكامىز قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇل نەگە بايلانىستى؟
– ەكونوميكامىزدىڭ قارقىندى دامۋى, ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىمگە بايلانىستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى مەملەكەت باسشىسى قوعامدى دەموكراتيالىق جولمەن دامىتۋعا, زايىرلى دا داۋلەتتى ەل بولۋعا باستاپ كەلەدى. نارىق ەكونوميكاسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى زور باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىردى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ءوركەندەۋىنە جول اشتى. مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ءجۇرگىزۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى دۇنيە جۇزىنە تانىتا ءبىلدى. الەمدەگى بەدەلدى ەلدەر مەن ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمدار ءبۇگىنگى قازاقستانداعى ورناعان دەموكراتيالىق احۋالدى قولداپ وتىر. ن.نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىن قولداعانىنىڭ دالەلى – قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى. بۇل – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى وسكەندىگىنىڭ, پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگى-قالىپتارىنا ساي ەكەندىگىنىڭ كورىنىسى.
ءبىز 20 جىلدى الىپ ادىمدارمەن, قارىشتى قادامدارمەن ءجۇرىپ وتتىك. ادام ايتسا نانعىسىز تابىستارعا جەتتىك. كۇنى كەشە عانا ايلاپ, توقسانداپ جالاقىسىز, ستيپەندياسىز, زەينەتاقىسىز قالعان ەلگە «از عانا جىلدا وسىنداي تابىسقا جەتەمىز, بۇگىنگىدەي داۋرەن سۇرەمىز» دەگەن وي ءوڭى تۇگىل, تۇسىنە دە كىرگەن جوق. ءبىز ەندىگى جەردە ءازازىلدىڭ سوزىنە ەرمەي, ەل بىرلىگىن ساقتاپ, بۇكىل قوعام بولىپ جۇمىلىپ, «ۇلت تا ورتاق, ەل دە ورتاق, جەر دە ورتاق, وتان دا ورتاق» دەپ, ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي باس قوسىپ, ءباتۋالى ءومىر, باياندى تۇرمىس كەشۋدى, كوسەگەسى كوگەرگەن وركەنيەتتى ەلگە اينالۋدى ويلاۋىمىز كەرەك.
ەل بولاشاعى ءۇشىن قوعامنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىن جەڭىپ, ىلگەرىلەۋىمىزگە قۇرساۋ, اياعىمىزعا تۇساۋ بولىپ وتىرعان ادەتتەردەن ارىلۋىمىز قاجەت. الەم مويىنداعان قازاقستاننىڭ سالعان داڭعىل جولى بولاشاقتا دا وسى مەملەكەتتى قۇرعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقىل-ويى مەن پاراساتى, حالىقارالىق ساياساتتاعى بەدەلى مەن قاجىماس قايراتىنىڭ ارقاسىندا باسقالارعا ۇلگى بولا وتىرىپ, ىرگەلى ەلىمىزدىڭ دامي بەرەتىنىنە كۇمان جوق.
قازاقستان بۇگىندە الەمدە سويلەسە – ءسوزى, ىستەسە – ءىسى ۇدەگە اسىپ تۇرعان ىقپالدى, تۇعىرلى مەملەكەتكە, ال ەل مەن ەلباسى بولىنبەيتىن ەگىز ۇعىمعا اينالدى. القابى – مالعا, قوينى – قازىناعا تولى كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, اسپانكوك تۋدىڭ استىنا توپتاسقان ىنتىماقتى ەلىمىز بار, الەمنەن ءبىلىم مەن ءىلىم جيناپ جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاعىمىز بار, اسقاق اقوردامىز بار, ايبىندى استانامىز بار, كوش باستاعان ەرىمىز بار ەڭسەسى بيىك ەل-جۇرتپىز! الدىمىزدا – جارقىن بولاشاق. تورتەۋ تۇگەل بولسا, الىنبايتىن قامال جوق. تەك ءاۋىزبىرشىلىگىمىزدى الما دەپ تىلەيىك اللادان!
– روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, ەلىمىزدەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋ-كومەكتى قالاي باعالايسىز؟
– ەلىمىز بويىنشا 800-گە جۋىق ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 28-ءى رەسپۋبليكالىق ءبىرلەستىكتەر. جالپى, رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ 50-گە جۋىعى وزدەرىنىڭ ورتالىقتارىن قۇرعان. وسى ەتنومادەني ورتالىقتار مەن ءبىرلەستىكتەردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا كەلەتىن بولساق, بۇل ءماسەلەدە اسا اۋقىمدى جۇمىستار ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مىسالى, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسى ءبىرشاما رەتكە كەلدى. ەلىمىزدىڭ وبلىستارىندا, الماتى قالالارىندا دوستىق ۇيلەرى اشىلىپ, كوپشىلىككە قىزمەت ەتە باستادى. ال ەلوردامىزدا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى بار. بۇل عيماراتتان ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە ورىن-جاي بەرىلگەن, جۇمىس ىستەۋلەرىنە قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان.
بۇگىندە رەسپۋبليكالىق ورىس, ۇيعىر, وزبەك, نەمىس, كورەي تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ جالپى سانى – 14. بۇل ونەر شاڭىراقتارىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلادى. ەلىمىزدە ەتنوستاردىڭ ءوز انا ءتىلىن دامىتۋدا دا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. ماسەلەن, 100-دەن استام مەكتەپتە 22 ەتنوستىڭ تىلىندە ولاردىڭ انا ءتىلى جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلادى. سونىمەن بىرگە, 90-عا جۋىق مەكتەپتە وقۋ ۇدەرىستەرىنىڭ بارلىعى وزبەك, ۇيعىر, تاجىك, ۋكراين تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا 200-گە تارتا جەكسەنبىلىك ەتنولينگۆيستيكالىق ورتالىقتار تاعى جۇمىس ىستەيدى. 11 تىلدە 40-تان استام گازەت-جۋرنال جارىق كورەدى.
ال ەندى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى قارجىلىق قولداۋعا كەلەتىن بولساق, بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ەكى جولمەن بەرىلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – الەۋمەتتىك تاپسىرىس, ەكىنشىسى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ گرانت ارقىلى قارجىلاندىرۋى.
ەلىمىزدە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مەنىڭ ويىمشا, ەندى «ەتنومادەني بىرلەستىكتەر تۋرالى» دا زاڭ قابىلداعان ءجون شىعار. ويتكەنى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ دە ەڭ نەگىزگى قىزمەتى قوعامدا بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا كەلىسىمدى نىعايتۋ عوي. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار قازىرگى كەزدە دەپۋتاتتىق توپ قۇرىپ, وسى ماسەلەنى تالقىلاپ جاتىر. ەگەر وسىنداي زاڭ قابىلدانسا, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ باسقا دا تەتىكتەرى قاراستىرىلاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.
– اتاجۇرتىڭىز – وزبەكستانعا ءجيى بارىپ تۇراتىن شىعارسىز؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرمەكپىن: ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز وزبەكستان ەمەس, ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز – وسى قازاقستان. قازاقتا «ءار ازامات ءوزىنىڭ جەتى اتاسىن ءبىلۋى پارىز» دەگەن ءسوز بار عوي. مەن جەتى اتامدى تاراتاتىن بولسام, ءوزىمنىڭ اكەم – ساتىبالدى, ونىڭ اكەسى – حالى بابا, ونىڭ اكەسى – قوشقار بابا, ونىڭ اكەسى – مادۋسمان بابا, ونىڭ اكەسى – احمەت يۋسۋپ بابا, ونىڭ اكەسى – نۇرجان بابا, ونىڭ اكەسى – حاسانتاي بابا. مەنىڭ وسى اتالعان جەتى اتامنىڭ بارلىعى قازاقستاندا تۋىپ, قازاقستاندا وسكەندەر. سوندىقتان «اتاجۇرتىڭ – وزبەكستان» دەگەن بىزگە وتە اۋىر تيەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
