جالپى, استانا قالاسىنىڭ حالىق سانى سوڭعى 20 جىلدا جىلدام ءوستى. 1997 جىلى تۇرعىن سانى 300 مىڭ بولسا, بيىل 1 ملن 78 مىڭعا جەتتى. و باستا ميلليونەر قالا بولۋعا جوسپارلانباعان ەدى. بىراق جىل سايىن ايماقتاردان كوشىپ كەلەتىن جۇرت از ەمەس, 2017 جىلى 135 مىڭ كىسى باس قالاعا قونىس اۋدارعان. وسى ۋاقىتتا 121 مىڭى الماتىعا كوشكەن. ارينە كەلگەننىڭ بارىنە بىردەي پاتەر مەن جۇمىس جەتپەيدى. جالاقىسىنىڭ 70%-ىن پاتەراقىعا جۇمسايتىن مىڭداعان وتباسى بار. ەكى-ءۇش بولمەلى ءۇيدى بىرلەسىپ جالدايتىندار دا جەتەرلىك. ال تابىسى ازدار قالا شەتىندەگى كەڭەس زامانىنان قالعان تار تامداردى جاعالايدى. بولمەلەردى 30-35 مىڭ تەڭگەگە جالدايدى. ءىرى شاھارلاردا وسىلاي جالعا بەرۋ ءۇشىن ارنايى جەر الىپ, 4-5 «ۆرەميانكا» سالىپ تاستايتىندار از ەمەس. تۇراقتى تابىس كوزى. قالانىڭ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالارىنا قوسىلا بەرمەيدى. رەسمي مەكەنجاي بولىپ ەسەپتەلمەگەن سوڭ, بالاسىن مەكتەپكە, بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ وڭاي ەمەس, جەدەل جاردەمنىڭ كەلۋى دە قيىن. ءۇي ماسەلەسى كوپشىلىككە ۋاقىتشا بولسا دا وسىلاي شەشىلگەندەي بولادى. بىراق ءومىر ساپاسى تومەن. جان باعۋ دەيدى مۇنى.
قازاقستاندا ۋربانيزاتسيا قازىر 57%, ياعني حالىقتىڭ وسىنشا پايىزى قالادا تۇرادى جانە جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. الماتى, استانا, شىمكەنت, اقتوبەدە جاڭا شاعىن اۋدانداردىڭ, كەيدە اۋدانداردىڭ اشىلۋى – سوعان دالەل. نەگىزى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرساق, جوعارى كورسەتكىش ەمەس. ماسەلەن, اقش-تا – 82%, وڭتۇستىك كورەيادا – 83%, گوللانديادا – 90%, جاپونيادا – 94%. الايدا, ۋربانيزاتسيانىڭ ساپاسى دا ماڭىزدى. ماسەلەن, قازاقستاندا رەسمي تۇردە 87 قالا بار, بىراق ونىڭ 70%-ى ۇساق قالا, 20-سىنىڭ عانا حالقى 100 مىڭنان اسادى. ياعني, بارلىعىن «مەگاپوليس» دەپ ايتا المايمىز. شاعىن قالالاردا, اسىرەسە جالعىز ءوندىرىس ورنىنا قاراعان مونوقالالاردا ينفراقۇرىلىم (مەكتەپ, بالاباقشا, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيا, جول) تولىق شەشىلمەگەنى ءمالىم.
وسى جانە وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر (جۇمىس تاپشىلىعى, جالاقىنىڭ ازدىعى) ايماقتاعى جۇرتتى ءىرى شاھارلارعا جەتەلەيدى. بىلتىر تەك قاڭتار-مامىر ايلارىندا استاناعا 35 مىڭ ادام كوشكەن. نەگىزىنەن اقمولا, تۇركىستان جانە قاراعاندى وبلىسىنان. ۇلتتىق قۇرامىنا كەلسەك, جايلى ءومىردى قيالداپ كەلگەندەردىڭ 89%-ى قازاق. باسقاشا ايتساق, ىشكى ميگراتسيادا ەڭ بەلسەندى ۇلت قازاقتار بولىپ تۇر. جالپى, ىشكى ميگراتسيا جىل وتكەن سايىن ارتىپ بارادى, 2012 جىلى 337 مىڭ بولسا, 4 جىلدا 610 مىڭعا جەتكەن.
ەگەر بۇل پروتسەسس رەتسىز جۇرە بەرسە, ناتيجەسى نە بولماق؟ الەمدىك تاجىريبەدە اۋىلدان قالاعا اۋا كوشكەن حالىق شەتكى اۋدانداردا ورىن تەۋىپ, سوندا وزىندىك قاۋىمداستىققا اينالادى. ريو-دە-جانەيروداعى فاۆەللالار, كينشاساداعى لاشىقتار, پاريجدەگى ميگرانتتار مەكەنى, نيۋ-يوركتەگى گەتتولار وسىعان ۇقساس قالا بولىگى. ادەتتە قىلمىس, انتيسانيتاريا, جۇمىسسىزدىق, قاراڭعى كوشەلەر سونداي مەكەندەردى سيپاتتايتىن سوزدەر. ارينە ەلىمىزدىڭ ءۇش ميلليونەر قالاسى ءالى مۇنداي دەڭگەيگە جەتكەن جوق. بىراق ۋربانيزاتسيا پروتسەسى رەتتەلمەسە, قوس استانانىڭ ءوز فاۆەللالارى پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن.
4 اقپان كۇنى استانادا بولعان ورنى تولماس قايعىدان سوڭ «7 ادام مىناداي تار بولمەدە قالاي تۇردى؟» دەپ تاڭعالعاندار كوپ بولدى, الايدا بۇل بىرەۋگە تاڭدانىس بولسا, كەيبىر مىڭداعان وتباسى ءۇشىن كۇندەلىكتى رەاليزم. مۇندايدا توتەنشە جاعدايلار قىزمەتى تالاپ ەتەتىن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋ ماسەلەسى 11-12-ءشى ورىنعا سىرعىپ تۇسەدى. سەبەبى ەلوردانىڭ ساقىلداعان سارى ايازىندا الدىمەن پەش جىلىتۋ, وعان قىمبات كومىر تابۋ – باستى ماقسات ءارى مۇڭ. ارينە وسىدان سوڭ ءيىس ءتيىپ ۋلانعان نە ءورت شىعىپ كۇيگەن كىسىلەردىڭ سانى ارتادى. تەك 2015 جىلى ەل بويىنشا وسىلاي 760 ادام زارداپ شەگىپ, ونىڭ 65-ءى كوز جۇمعان.
ءيا, ۋربانيزاتسيانىڭ نەگىزگى ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى – يندۋستريالىق نە تابيعي. ەلدىڭ ءبىر ايماعىندا ءىرى قۇرىلىس, ءوندىرىس باستالعاندا, جۇرت سول جاققا قونىس اۋدارادى. ەكىنشىسى – امالسىز نەمەسە تۇرمىستىق. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا ەكىنشى ءتۇرى ءجۇرىپ جاتىر. جوعارىدا ايتىلعان اۋىل-ايماقتاعى جۇمىسسىزدىق. سونىڭ سالدارى. نەگە؟ وڭىرلەر ءالى ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى دەۋدەن اۋلاقپىز, ءتىپتى قولداۋشى كومپونەنتىنە اينالمادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كومەگىمەن ءومىر سۇرەدى. اسىرەسە وڭتۇستىك ءوڭىر. مىسالى, سول وبلىستىڭ قازىرگى ءوندىرىس ءونىمى 1991 جىلعى كورسەتكىشتەن 22 ەسە كەم ەكەن, اقمولا وبلىسى 15 ەسە, جامبىل وبلىسى 10 ەسە از. ال 2017 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اتاۋى ءالى وزگەرمەي تۇرعاندا بيۋدجەتتىڭ 80%-ى رەسپۋبليكانىڭ بەرگەن دوتاتسياسى ەدى. باسقاشا ايتساق, ءوندىرىس ورىندارىمەن «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» بولاتىن جۇمىس از. سونىڭ ناتيجەسىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار دەپ اتالاتىن ۇلكەن تاپ شىقتى (ساۋداگەر, قۇرىلىسشى, شاشتاراز). بۇگىندە قازاقستانداعى بارلىق 2 ملن 700 مىڭداي ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىنىڭ 45-50%-ى تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىسىنا تيەسىلى. ياعني, بۇل ساناتتاعى ازاماتتاردا تۇراقتى جۇمىس بولماعاندىقتان, ولاردى ىشكى ميگراتسياعا دايىن ەڭ ءموبيلدى توپ دەپ اتاساق, قاتەلەسپەيمىز. ولاردىڭ بۇگىن شىمكەنتتە بولىپ, ەرتەڭ تارازدا ىستەپ, 2 ايدان سوڭ الماتىدا جۇمىس تابۋى ابدەن مۇمكىن.
قازاقستاندا وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى امال-ادىستەرى قاراستىرىلدى. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. عۇمىرى قىسقا بولعان وڭىرلەردى دامىتۋ مينيسترلىگى دە قۇرىلدى. مونوقالالار, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلامالارى قابىلداندى. اۋىل جىلى جاريالاندى. ولاردىڭ تيىمدىلىگىن, ناتيجەسىن وقىرمان ءوزى باعالار. الايدا, وبلىستاردا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزبەيىنشە, ۇكىمەت رەتسىز ۋربانيزاتسيانىڭ سالدارىمەن كۇرەسە بەرەتىن سەكىلدى. سەبەبى جىل سايىن 100 مىڭنان اسا ازامات استاناعا, الماتىعا اعىلىپ جاتقانىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ايماق پەن قالا قاتىناسىن ءتيىمدى قولدانعان ەلدىڭ ءبىرى – نيدەرلاند. حالقىنىڭ 90%-ى قالا تۇرعىندارى, 10%-ى اۋىلدا. الايدا, نيدەرلاند الەمدىك نارىققا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا اقش-تان كەيىن 2 ورىندا, ەۋروپادا كوشباسشى, ال تەرريتورياسى – 41 مىڭ شارشى شاقىرىم. ەلىمىزدەگى جەر كولەمى ەڭ از سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ەكى نيدەرلاند سىيىپ كەتەدى.
بۇل ءسوزدىڭ بارلىعى ۋربانيزاتسيا زيان دەگەن ءسوز ەمەس. قايتا ادەتتە قالا حالقى وسكەن سايىن كوپتەگەن ەلدىڭ ءىجو-ءسى دە ارتادى, ەكونوميكاسى تۇرلەنەدى. سەبەبى قالادا ءبىلىمدى ماماندار, تەحنولوگيا, قاراجات, كوممۋنيكاتسيا, جۇمىس ورنى مول. ولار تابىستى ارتتىرادى. ءتىپتى, قالا حالقى 1,5-2 ملن-عا جەتسە, ول ءوزىن-ءوزى اسىراي الاتىن دەڭگەيگە شىعادى دەگەن ۇعىم بار. الايدا, تەك ۇكىمەت ۋربانيزاتسيانى باسقارا السا, قالاعا كوشىپ كەلىپ جاتقان ازاماتتارعا جاعداي جاساي الاتىن مۇمكىندىككە يە بولسا. ال ءبىزدىڭ ميلليونەر قالالار شە؟ بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا 473 مىڭ ازامات باسپانا الۋعا كەزەككە تۇرعان. ونىڭ 47 مىڭى استانادا, 21 مىڭى الماتىدا. ال قالا اكىمدىكتەرى جاقىن 5 جىلدا وسىنشا تۇرعىندى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارى جەتە مە؟
ۋربانيزاتسيا – توقتامايتىن پروتسەسس. ماماندار 2025-2030 جىلدارعا قاراي قازاقستان حالقىنىڭ 63 پايىزى قالادا تۇرادى دەيدى. بىراق قازىرگى ىشكى ميگراتسيانى ەسكەرسەك, بۇل سان 10-11 جىلدا تاعى ءوسۋى ابدەن مۇمكىن. قولىندا قازاقستاننىڭ تولقۇجاتى بار ازامات ەلدىڭ قاي جەرىندە تۇرامىن دەسە دە قۇقىلى. دەگەنمەن, ۇكىمەت بۇل پروتسەستى باقىلاماسا, قالاداعى الەۋمەتتىك جارىلىس نە قاقتىعىستىڭ بولۋ مۇمكىندىگىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«ەگەمەن قازاقستان»
