ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ 11 ايىندا ەل سوتتارى 29 375 ءىس قاراپتى. سوندا 51 ادام اقتالعان. ال ەسىرتكىگە قاتىستى قىلمىستاردى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا پروتسەستىك نورمالاردىڭ بۇزىلۋى, قىزمەت بابىندا جالعان قۇجات جاساۋ, لاۋازىمدى وكىلەتتى اسىرا پايدالانۋ, پارا الۋ, ۇرلىق, الاياقتىق سەكىلدى جانە ت.ب. قوسقاندا, جىل بويىنا 70 شاقتى اقتالۋ ۇكىمى شىعىپتى. سول سياقتى وتكەن جىلى 93 ادام عانا اقتالعان. بۇل قىلمىستىق ىستەر بويىنشا كوپ ءىس قارالاتىن ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن از ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, بەلگىلى قۇقىقتانۋشى مارات ءباشىموۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, وركەنيەتتى ەلدەردە جاعداي مۇلدە باسقاشا. ولاردا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمدەرىنەن گورى اقتاۋ ۇكىمدەرى باسىم. ويتكەنى ولاردىڭ ماقساتى – ادامدى بوستاندىقتان ايىرۋ ەمەس, ادامنىڭ قۇقىن قورعاۋ. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ەلباسىمىز دا قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
سوندىقتان ءبارىمىز بىردەي «اققا قۇداي جاق» دەسەك تە, نەلىكتەن اقتاۋ ۇكىمى از دەيمىز؟ ءبىز دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە ەنتەلەپ كەلە جاتقان ەلمىز عوي. دامىعان ەلدەردە كەرىسىنشە, اقتاۋ ۇكىمى كوپ بولىپ تۇر. بۇعان دالەل رەتىندە سوتتاردىڭ دا ايتارى بار ەكەن. كەيبىرەۋلەر ءبىزدىڭ ەلدى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى دەيدى. سەبەبى ولاردا قىلمىس جاساعان ادامدى ۇستاعان بويدا بىردەن سوتقا جەتكىزەدى. ال بىزدە سوتقا دەيىن ەكى اي تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى. ياعني, بار ماسەلە قۋدالاۋ ورگاندارىنان باستالادى. مىنە, اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ ازدىعىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى دەپ كەلتىرەدى. بىراق بۇل دالەل ەمەس. قۋدالاۋ ورگانى تەكسەرىپ, پروكۋراتۋرا ايىپتاپ, سۋديا سوتتاعان سوڭ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا جازاسىن وتەپ وتىرعانداردىڭ كەز كەلگەنىنەن سۇراساڭىز, ايتاتىندارى: «مەن قىلمىسكەر ەمەسپىن, ويتكەنى ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوقپىن» دەيدى. ارينە, ولاردىڭ سوزىنە سەنۋگە دە, سەنبەۋگە دە بولار دەرسىز. بىراق ولاردىڭ وسى جانايقايى جان-جاقتى جەرىنە جەتە تەكسەرىلدى دەي الامىز با؟ بۇعان ء«يا» دەپ, ءجۇز پايىز ەشكىم دە ايتا الماس. سەبەبى سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمىن شىعارۋىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دالەلدەرى جەتكىلىكتى كورىنەدى. ول دالەلدەردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن وزىندىك زەرتتەپ, تەكسەرىپ شىعارۋدان گورى, سونى قۇپتاي سالۋ قالىپتاسقان جولدى بۇزباۋعا جاقسى. دەمەك, بۇل ارادا سوتتىڭ تاۋەلسىزدىگى اسا قاجەت. ال ءار سۋديانى پرەزيدەنت تاعايىندايدى دەيمىز. ەندەشە سوت نەلىكتەن تاۋەلسىز بولا الماۋى مۇمكىن؟
بۇعان كەزىندە كوپ جىلدار ادىلەت مينيسترلىگىندە, جوعارعى سوت جۇيەسىندە قىزمەت ىستەگەن جانە ەل پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان يراك ەلەكەەۆ تومەندەگىشە ءوز ويىن بىلدىرەدى: «بۇل ارادا مىنا جايتتى ەسكەرگەن ءجون. اۋداندىق سوتتىڭ كەز كەلگەن سۋدياسى ەشۋاقىتتا اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسىنا باعىنۋعا ءتيىس ەمەس. ءيا, ول ونىڭ ءىسىن قاداعالاۋى دا ءتيىس ەمەس. ويتكەنى ءار سۋديا ۇكىمدى بىرەۋدىڭ ايتقانىنا ساي ەمەس, ىشكى تۇيسىگىنە سۇيەنىپ شىعارۋى كەرەك. بىراق بىزدە اۋداندىق سوت, وبلىستىق سوت توراعالارى بار. ولاردىڭ باقىلاۋى, قاداعالاۋى جانە بار. سۋديالار ودان اسىپ كەتە المايدى. سونىمەن قاتار پروتسەسسۋالدىق قارىم-قاتىناس وتە تومەن. ەگەر تومەنگى ساتىداعى سۋديانىڭ كەز كەلگەن ءبىر شەشىمى جوعارى تۇرعان ساتىدا بۇزىلسا, الگى سۋديانىڭ ماسەلەسى قارالادى. ال شەتەلدە ولاي ەمەس. مەن اقش-تىڭ ءبىر سۋدياسىمەن سويلەسكەنىم بار. ونىڭ ون شەشىمىنىڭ تورتەۋى بۇزىلعان ەكەن. بۇل ءۇشىن ءسىزدى جاۋاپقا تارتقان جوق پا دەپ سۇرادىم. ونداي ءتارتىپ بىزدە جوق دەدى. كىمنىڭ مەنى جاۋاپقا تارتۋعا قۇقى بار؟! ويتكەنى مەن زاڭعا سايكەس ءوزىمنىڭ جەكە ىشكى تۇيسىگىمە ساي شەشىم قابىلدايمىن. ماعان ەشكىم بىلاي ىستە دەپ ايتا المايدى دەيدى. اقتاۋ ۇكىمىنىڭ ازدىعىنا سەبەپكەر بولاتىن بۇدان باسقا دا كوپتەگەن ادامي فاكتورلاردى ايتۋعا بولادى».
سونىڭ ءبىرى رەتىندە كەزىندە بۇل تۋرالى جاقىپ اسانوۆ تا باس پروكۋرور بولىپ تۇرعاندا اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ ازدىعىن العا تارتقان بولاتىن. اقتاۋ ۇكىمدەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋديا, پروكۋرور جانە تەرگەۋشىنىڭ قۇزىرەتىن ءبىر-بىرىنەن ءبولۋ كەرەك دەگەن. ءىستىڭ باسىنان باستاپ سوتقا جىبەرگەنگە دەيىن, تەرگەۋشى ءوز-وزىنە قوجا. ماتەريالداردى ءوزى جينايدى, ولاردى ايعاق رەتىندە ءوزى تانيدى, ءوزى كۇدىك تۋدىرادى, قىلمىستىق كودەكس بابىن ءوزى بەلگىلەيدى, سوڭعى شەشىمدى قابىلداپ, ايىپتاۋ اكتىسىن شىعارادى نەمەسە قىلمىستىق ءىستى توقتاتادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە نەمەسە ءبىز ۇمتىلعان دامىعان 30 ەلدىڭ بىردە-بىرىندە تەرگەۋشىلەردە مۇنداي قۇزىرەت جوق, دەدى. راس ءسوز. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلارىمىزدا مەملەكەتتىڭ بارلىق سالالارى كەمشىلىكسىز بىردەي دامۋى كەرەك. مۇنداي كەمشىلىكتەر اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ از بولۋىنا اسەرىن تيگىزەتىنىن كەزىندە بىرنەشە جىل بويىنا سۋديا بولىپ جۇمىس ىستەگەن, بۇگىندە قورعاۋشىلىقتى قولعا العان بەلگىباي ساحاريەۆ تە جاسىرمايدى. ول: «تەرگەۋشىلەردىڭ قيسىنسىز ىستەرىن كوپ ايتۋعا بولادى. ال پروكۋرورلاردىڭ بۇگىندە قولىندا ۇلكەن مارتەبە بار. بىراق قورعاۋشىلار قولىندا ونداي قۇقىق جوق. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اتقارار ءىسى ارقاشاندا كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. ويتكەنى دەرەكتەردى دالەل رەتىندە تانۋدا, نەمەسە تانىماۋدا جانە ءىستى قىسقارتۋعا كەلگەندە وزدەرىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر تۋىنداۋى مۇمكىن دەپ جاعدايدان شىعا المايدى. سودان مۇنىڭ اق, قاراسىن شىعارسىن دەپ ءىس سوتقا جولدانادى. ال سوتتاردا, ءوزىڭىز كورگەندەي, ايىپتاۋ ۇكىمدەرىنەن اسا المايدى. ءسويتىپ اينالىپ كەلگەندە, اقتاۋ ۇكىمى سيرەك شىعادى. ارينە قازىرگى كۇنى اقتاۋ ۇكىمى مۇلدە از دەپ ايتۋعا بولمايدى. جوعارى سوت توراعاسى بولىپ كەلگەن جاقىپ اسانوۆتىڭ جاڭاشىلدىعى, ىزگىلىكتى كوزقاراسى ارقاسىندا سوتتاردا اقتاۋ ۇكىمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى», دەيدى.
ءيا, ادۆوكات ب. ساحاريەۆتىڭ ايتىپ وتىرعانى بەلگىلى جايت. دەسەك تە, ماماندار مۇنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. راسىندا, تەرگەۋشى ءىس بويىنشا ماتەريالداردى جينايدى جانە ونى دالەل رەتىندە تانيدى. ال قورعاۋشى جاعىندا مۇنداي قۇقىق جوق ەكەندىگى اشىق ايتىلادى. بىراق بۇل تاراپتاردىڭ باسەكەلەستىگىنە ىقپال ەتپەيدى. سوندىقتان دەرەكتەردى دالەل رەتىندە تانۋ نەمەسە تانىماۋ تەرگەۋشى مەن پروكۋرورعا ەمەس, سوتقا تيەسىلى بولۋ كەرەكتىگى العا تارتىلىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى سوت تاراپى تەرگەۋ جيناعان ايعاقتارمەن عانا شەكتەلۋمەن قاتار, وسى دالەلدەردىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراستىرۋعا بەيىم ەمەس. دەمەك, سوتتىڭ الدىن الا دالەلدەرمەن بايلانىپ قالعاندىعى – اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ تىم از بولاتىندىعىنىڭ باستى سەبەبى بولىپ وتىر. ەندەشە مۇنى جويۋدىڭ جولىنا نەگە تەزىرەك تۇسپەسكە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وعان تاعى دا كەدەرگى كوپ. ەگەر سوت تاراپى تەرگەۋ جيناعان دەرەكتەر مەن ايعاقتاردىڭ دالەل ەمەستىگىن انىقتاسا, ايىپتاۋشى تاراپقا دا, سوتتىڭ وزىنە دە ۇلكەن سىن. سوندىقتاندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى كەڭەستە جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ قازاقستاندىقتاردىڭ سوتتاردى نەگە سىنايتىندىعىن ايتقان بولاتىن. «سوتتاردى نە ءۇشىن سىنايدى؟ قىلمىستىق ىستەگى باستى سىن – سوت ايىپتاۋعا بەيىمدىلىكتى جۇقتىرعان دەيدى. سوت الدىن الا دالەلدەرمەن بايلانىستى بولماۋى جانە ايىپتاۋ دايەكتەرىنە بەيىم بولماۋى قاجەت. ءىستى وقىعان كەزدەن-اق, پورتسەسسكە دەيىن سۋديادا ايىپتالۋشىنىڭ كىنالى ەكەندىگىنە پاراديگما قالىپتاسادى. ول ايىپتاۋ رۋحىن سىڭىرەدى. ودان كەيىن قورعاۋشى تاراپتىڭ دالەلدەمەسىن قابىلداۋ قيىنعا سوعادى».
ەندى وتكەن جىلعى سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاعان جوعارعى سوت توراعاسى 2019 جىلى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىنىن باسا جەتكىزدى. ءسويتىپ ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى ءاربىر سۋديا وزدەرى شىعارعان سوت شەشىمدەرى ءۇشىن وزدەرى دەربەس جاۋاپ بەرەدى. بۇل – سوت تورەلىگى حالىق ءۇشىن, ادام ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن ايقىنداپ بەرەدى. تەك وسى جاعدايدا عانا سوتتار زاڭ ۇستەمدىگى مەن الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءوز مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرا الماق.
الەكساندر تاسبولات,
«Egemen Qazaqstan»
