1978 جىلى ءساۋىر ايىندا توڭكەرىس جاساپ, اۋعانستان بيلىگىن باسىپ العان ن.تاراكي باستاعان كوممۋنيستەر ەل باسقارۋ تىزگىنىن قولدارىنا العانىمەن, ونى ۇستاپ تۇرا المادى. كوممۋنيستەردىڭ بيلىككە كەلۋى جانە ولار جۇرگىزگەن رەفورمالار حالىق كوڭىلىنەن شىقپادى. جەر-جەردە نارازىلىق شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ, اقىرى بيلىك پەن حالىق اراسىندا قارۋلى تەكەتىرەس پايدا بولدى. 1979 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلدە ءىرى كولەمدى اسكەري ۇرىس-قيمىلدارى باستالىپ, اۋعانستاننىڭ 26 پروۆينتسياسىنىڭ 18-ىندە قارۋلى قاقتىعىستار بولدى. ەلدەگى شيەلەنىستى جاعداي ادر باسشىلارىن بىرنەشە رەت كەڭەس وداعىنا اسكەري قولداۋ مەن كومەك سۇراپ جۇگىنۋگە ماجبۇرلەدى. «اۋعانستاننىڭ زاڭدى ۇكىمەتىنىڭ» ءوتىنىشىن ەسكەرىپ جانە 1978 جىلعى 5 جەلتوقسانداعى شارتتى, سونداي-اق بۇۇ جارعىسىنىڭ مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن ءوزى قورعاۋ قۇقىعى تۋرالى 51-بابىن العا تارتىپ, كسرو اۋعانستانعا قارۋلى كۇشتەرىن كىرگىزۋگە كەلىستى.
اۋعانستانعا اسكەر كىرگىزۋ جونىندەگى ساياسي شەشىمدى جەلتوقساننىڭ 12-ءسى كۇنى كەڭەس باسشىلارىنىڭ شاعىن عانا توبى قابىلدادى. تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنەن ء(تۇراو) اۋعانستانعا كىرەتىن 40-ارميا قۇرىلىپ, وعان قولباسشىلىققا گەنەرال-لەيتەنانت يۋ.تۋحارينوۆ تاعايىندالدى. 25 جەلتوقسان كۇنى مەملەكەتتىك شەكارانى كەسىپ ءوتۋ ماسكەۋ ۋاقىتى بويىنشا 15.00 (جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا 17.00) باستالدى.
1980 جىلى قاڭتار ايىندا 40-ارميا يۋ.ۆ.تۋحارينوۆ قولباسشىلىعىمەن ەلدىڭ ماڭىزدى اۋداندارىنا ورنالاستى. اۋعاندىق ارميامەن بىرلەسىپ اكىمشىلىك ورتالىقتاردى, قاجەتتى نىسانداردى, اۋەجايلاردى جانە حايراتون-كابۋل, كۋشكا-گەرات-كانداگار, كابۋل-جالالاباد, پۋلي-حۋمري-قۇندىز-فايزاباد اۆتوماگيسترالدارىن قاراۋىلداۋعا الدى. كەڭەس اسكەرلەرى بارلىعى 21 پروۆينتسيانى, توعىز اۋەجايدى (كابۋل, باگرام, شينداند, كانداگار, قۇندىز, جالالاباد, گاردەز, گەرات, فايزاباد) قامتاماسىز ەتتى.
كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ەڭ العاشقى سوعىس قيمىلى 1979 جىلى 27 جەلتوقساندا ح.ءاميننىڭ كوزىن جوياتىن «داۋىل-333» جاۋىنگەرلىك وپەراتسيادان باستالىپ, 1989 جىلى قاڭتارداعى «تايفۋن» وپەراتسياسىمەن اياقتالدى. 40-ارميا اۋعانستاندا ءىرى كولەمدە «داۋىل-333», «كۋنار», «پانشەر», «قۇندىز», «ماگيسترال», «ۋدار», «تايفۋن» جانە ت.ب. وپەراتسيالار جۇرگىزدى. بۇل ايتىلعان اسكەري وپەراتسيالارعا مىڭداعان جاۋىنگەرلەر مەن اسكەري تەحنيكالار قاتىستى.
ەڭ العاشقى, ۇلكەن قارۋلى قاقتىعىس 1980 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا وتكەن كۋنار وپەراتسياسى ەدى. العاشقىدا, مودجاحەدتەر وتريادى اشىق تۇردە سوعىسۋدى ءجون كوردى, بىراق, «تاسادان اتقىلاۋ» تاكتيكاسىنا وتۋگە ءماجبۇر بولدى, ويتكەنى, اشىق قاقتىعىستارعا ولاردىڭ كۇشى تەڭ كەلمەدى. اۋعانستاننىڭ تاۋ شاتقالدارىن قيالاي كەسەتىن كۋنار وزەنىنىڭ جانىندا باقىتجان ەرتاەۆ (بۇگىندە حالىق قاھارمانى) باسقارعان باتالون ورنالاستى. سول كەزدە 27 جاستاعى كومانديرگە اناۋ-مىناۋ ەمەس, سوعىس جاعدايىنداعى باسشىلىق تاپسىرىلدى. كۋنار وزەنىنىڭ بويىندا پاكىستان جاعىندا چيترال, ال اۋعانستان جاعىندا اساداباد اتالاتىن ەكى پروۆينتسيا ورنالاسقان. پاكىستانعا جاقىن ورنالاسقان اسكەري بولىمدەر ءومىرى قاۋىپ-قاتەرگە تولى بولدى. كەڭەس اسكەرلەرى 1980-1985 جىلدارى 5 جىل ىشىندە 7 رەت كۋنار اسكەري وپەراتسياسىن جۇرگىزدى. ەڭ العاشقى كۋنارداعى اسكەري وپەراتسيا 1980 جىلى اقپان ايىنىڭ اياعىندا باستالدى. وسى جىلى كەڭەس ساربازدارى جۇرگىزگەن كۋنارداعى اسكەري وپەراتسيادا كۇزگە دەيىن, باسقاسىن ايتپاعاندا دۇشمانداردىڭ 6 شتابى, 2 بيىك اسۋداعى بازاسى, 17 بەكىنىس بەكەتى, 12 زەڭبىرەك پەن مينومەتى, اسكەري اۋە كۇشتەرىنە قارسى كۇرەسەتىن 5 ورنالاسۋ الاڭى جانە 1,5 مىڭ ب ۇلىكشىنىڭ كوزى جويىلدى. ال كەڭەستىك تاراپتان 52 جاۋىنگەر اجال قۇشىپ, 43-ءى اۋىر جارالاندى, 1 جاۋىنگەر ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. وعان قوسا 9 تىكۇشاق ىستەن شىقتى.
40-ارميا «پانشەر» اتالعان القاپتا ون جىل ىشىندە 9 رەت ءىرى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزدى. احماد شاح ماسۋد يەلىگىنە قارايتىن بۇل القاپ وتە قاۋىپتى ەدى. وسى قاۋىپتى ايماققا مارشال سوكولوۆ كەيىن «قارا مايور» اتانعان بوريس كەرىمباەۆتى باتالونىمەن اپاردى. ويتكەنى «پانشەر ارىستانى» اتانعان احماد شاحقا اناۋ-مىناۋ كومانديردىڭ ءتىسى باتپايتىن ەدى. 1982 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا «5-پانشەر» وپەراتسياسى ءوتتى, العاشقى ءۇش كۇن ىشىندە 4 مىڭنان استام كەڭەستىك دەسانتشى ءتۇسىرىلدى. بارلىعى بۇل وپەراتسياعا 12 مىڭنان استام كەڭەس جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرى قاتىستى. بۇل وپەراتسيا, ءبىر مەزگىلدە 120 شاقىرىم كولەمىندەگى شاتقال اڭعارلارىندا ءوتتى. ناتيجەسىندە, بۇل جولى پانشەر الىندى, بىراق اۋعان ارمياسىنىڭ بۇل ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى ايماقتى ۇستاپ تۇرۋعا كۇشى جەتپەدى.
1986 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا «قۇندىز» وپەراتسياسى ءوتتى. مەن وسى وپەراتسيادا حاناباد پروۆينتسياسىنداعى ۇرىسقا قاتىستىم. وپەراتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى: اۋعانستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە اسكەري-ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, 40-ارميانىڭ جۇك تيەلگەن كولوننالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اسۋلارداعى بازالار مەن تىرەك پۋنكتتەرىن جويۋ, ۇكىمەتكە قارسى كۇرەسۋشىلەردىڭ بەلسەندىلىگىن بەيتاراپتاندىرۋ, ولاردى ادر ۇكىمەتى جاعىنا تارتۋ, ۇلكەن كولەمدەگى قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى جانە بارلاۋ قۇجاتتارىن قولعا ءتۇسىرۋ بولدى. قۇندىز پروۆينتسياسىنا قارايتىن چاردارا, حاناباد, الياباد, يمام-ساحيب, داشت-ي-ارچي, كالاي-ي-زال جانە ت.ب. ۋەزدەردەگى مودجاحەدتەر ورنالاسقان ايماقتاردا جاۋىنگەرلىك قيمىل ەشقاشان توقتاعان ەمەس.
1987 جىلدىڭ 23 قاراشاسى – 1988 جىلدىڭ 10 قاڭتارى ارالىعىندا ەڭ ءىرى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى – «ماگيسترال» وپەراتسياسى ىسكە اسىرىلدى. 40-ارميا قولباسشىسى ب.گروموۆقا وسى وپەراتسيانى ءساتتى وتكىزگەنى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
40-ارميا جوعارىدان تۇسكەن بۇيرىق بويىنشا اۋعانستاننان تولىق شىعىپ كەتكەنشە جاۋىنگەرلىك وپەراتسيانى جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. مىسالى, 1989 جىلى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا كابۋلعا كسرو ءسىم ە.شەۆارنادزە كەلدى. اۋعانستان باسشىسى م.نادجيبۋللا ماسكەۋدەن كەلگەن وكىلگە احماد شاح ماسۋد پەن ونىڭ جاساقتارىنىڭ كۇشىن السىرەتىپ بەرۋدى ءوتىندى. م.گورباچەۆتان نۇسقاۋ العان كسرو قورعانىس ءمينيسترى د.يازوۆ 40-ارميا قولباسشىسىنا 23 قاڭتاردا ا.ماسۋد جاساقتارىنا قارسى جاۋىنگەرلىك وپەراتسيانى باستاۋعا بۇيرىق بەردى. بىراق بۇل وپەراتسيانى باستاۋعا 40-ارميا قولباسشىلىعى تىكەلەي قارسى بولدى. ويتكەنى بىرىنشىدەن, قولباسشىلىق اسكەر كەتەر الدىندا ا.ماسۋدپەن وق اتىسپاۋدى كەلىسىپ قويدى. ەكىنشىدەن, بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ وتىرعان ارمياعا قاقاعان قىستا مۇنداي وپەراتسيانى جۇرگىزۋ ولجا اپەرمەيتىن ەدى. ۇشىنشىدەن, اسكەردىڭ اكەتىلۋىنە ساناۋلى كۇندەر قالعاندا قۇربان سانىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. بىراق ماسكەۋدىڭ بۇيرىعى ودان كۇشتى-تۇعىن. ءسويتىپ 23-25 قاڭتاردا پانشەر القابى مەن وڭتۇستىك سالانگ اسۋىن قۋاتتى بومبالاۋ مەن اتقىلاۋ ماقساتىندا «تايفۋن» كودىمەن اتالاتىن وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. قولباسشىلىق احماد شاح ماسۋدقا الدىن الا ساق بولۋدى جانە قارسىلىق جاساماۋدى ەسكەرتتى. بەيبىت تۇرعىندارعا ۋاقىتشا قىشلاقتارىن تاستاپ شىعۋ دا ەسكەرتىلدى. «تايفۋن» وپەراتسياسى بىتكەن سوڭ احماد شاح ماسۋد كسرو-نىڭ كابۋلداعى ديپلوماتيالىق وكىلىنە ءوزىنىڭ نارازىلىق تانىتقان حاتىن جولدادى.
وسىلايشا, 40-ارميانىڭ اۋعانستاندا جۇرگىزگەن جاۋىنگەرلىك قيمىلدارى سوڭعى ساعاتتارعا دەيىن جالعاستى. مەن تەك ولاردىڭ اراسىنداعى بىرەر ءىرى وپەراتسيا بارىسىنا توقتالدىم. شىندىعىندا, ون جىل ىشىندە قانشاما قاقتىعىستار مەن اجال ايقاستارى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. جۇرگىزىلگەن ءىرى كولەمدەگى جانە كىشىگىرىم وپەراتسيالار كەزىندە قانشاما قارۋلاستارىمىز كوز جۇمدى. جاۋىنگەر جارعىسىندا: «بۇيرىق تالقىلانبايدى, تەك ورىندالادى» – دەگەن قاعيدا بار. وسى قاعيداعا سۇيەنسەك ءاربىر قازا تاپقان, مۇگەدەك بولعان جانە قاتىسىپ ءتىرى قالعان جاۋىنگەرلەرىمىز ءوز بورىشىن ادال ورىنداۋعا كۇش سالدى. سوندىقتاندا ولار ءوزىنىڭ اسكەري انتىن ەشقاشان بۇزعان جوق.
1979-1989 جج. كسرو-نىڭ 620 مىڭ ازاماتى اۋعانستان اۋماعىندا اسكەري قىزمەتىن وتەدى, ولاردىڭ 525 مىڭى كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا, 90 مىڭى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (مقك) شەكارالىق جانە ت.ب. بولىمشەلەرىندە, 5 مىڭى ىشكى اسكەرلەر مەن ميليتسيا قاتارىندا ءوز مىندەتتەرىن اتقاردى. سونداي-اق 21 مىڭ ادام جۇمىسشى جانە قىزمەتشى كاسىبىندە قىزمەت ەتتى. ال كەڭەس ارمياسى اسكەرىنىڭ جىل سايىنعى تىزىمىنە 80-104 مىڭ اسكەر, 5-7 مىڭ جۇمىسشى مەن قىزمەتشى تىركەلدى.
110 ايعا سوزىلعان اۋعان سوعىسىنداعى سانيتارلىق شىعىن 469 685 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە جارالانعان, باستان زاقىم (كونتۋزيا), ءتۇرلى مەرتىگۋ العاندار – 53753 ادام, اۋىرعاندار – 415932 ادام, ولاردىڭ اراسىنان – 115308 ادام جۇقپالى گەپاتيتپەن, 3180 ادام – ءىش سۇزەك اۋرۋىمەن, 140665 ادام باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلارمەن اۋىردى. اسقىنعان اۋرۋىنا, جاراقاتتانۋىنا بايلانىستى ارميادان 11654 ادام بوساتىلدى, 10751 ادام مۇگەدەك بولدى, ونىڭ اراسىندا 672 ادام – ءى توپ, 4216 ادام – ءىى توپ, 5863 ادام ءىىى توپ مۇگەدەگى بولدى.
اۋعان سوعىسىنان قايتىپ ورالماعان جالپى ادام شىعىنى 14453-كە جەتتى. ناقتىلاي ايتساق, كەڭەس ارمياسى قاتارىنان 13833 ادام, مقك بولىمشەلەرىنەن 572 ادام, كسرو ءىىم جاساعىنان 28 ادام, باسقا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدوموستۆولاردان 28 ادام وپات بولدى.
ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدان 22 مىڭ ادام اۋعان سوعىسىنا قاتىستى. ولاردىڭ 1000-عا جۋىعى سوعىستا قۇربان بولدى جانە قازاقستان جەرىندە جەرلەندى, 20 ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى ال جالپى شىعىننىڭ 362-ءسى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەندىگى انىقتالدى.
اۋعان سوعىسىندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار مەن تۇتقىنعا تۇسكەندەر سانى 417 ادامدى قۇراسا, ودان كەيىنگى جىلدارى 333, ال قازىرگى تاڭدا 264 ادامدى قۇراپ وتىر. ولاردىڭ 20-سى قازاقستان ازاماتى بولىپ سانالادى. 2013 جىلى بۇل ءتىزىم ەكى ادامعا قىسقاردى, ال قالعان ون سەگىزدەن ءالى كۇنگە دەيىن نە دايەك, نە حابار جوق.
اۋعان سوعىسىندا بارلىعى 200153 ادام مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولسا, ونىڭ 10955-ءى وسى سوعىستا شەيىت كەتتى. ال ماراپاتتالعانداردىڭ – 111966-ى سەرجانتتار مەن سولداتتار, 19261-ءى پراپورششيكتەر, 66251-ءى وفيتسەرلەر مەن گەنەرالدار, 2675-ءى كەڭەس ارمياسىنىڭ جۇمىسشى قىزمەتشىلەرى, ونىڭ 1350-ءى ايەل. سونداي-اق ماراپاتتالعانداردىڭ 2265-ءى قازاق, 635-ءى قىرعىز, 6050-ءى وزبەك, 855-ءى تۇركىمەن, 2710-ى تاجىك, 102547-ءسى ورىس, ال قالعاندارى باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى.
شەكتەۋلى كونتينگەنت قۇرامىندا – 86 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن السا, 103 اسكەري قىزمەتشى لەنين وردەنىمەن, 1972 ادام قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. باتىر اتاعىن العانداردىڭ 29-ى وسى سوعىستا قۇربان بولدى. باتىرلار اراسىندا ءبىر قازاق, ءبىر وزبەك, ءبىر تاجىك, ەلۋ ورىس بار, ال قالعاندارى باسقا ۇلت وكىلدەرى. ولاردىڭ 15-ءى قاتارداعى جاۋىنگەر مەن سەرجانت, 1-ەۋى ستارشينا, 62-ءسى وفيتسەر, 7-ەۋى گەنەرال, 1-ەۋى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى.
1988 جىلى 14 ساۋىردە, ادر-داعى جاعدايدى ساياسي رەتتەۋ تۋرالى جەنەۆا كەلىسىمىنە قول قويىلدى. قول قويعاندار قاتارىنا كسرو, اقش, اۋعانستان مەن پاكىستان كىردى. كەڭەس وداعى ءوز كونتينگەنتىن 9 ايلىق مەرزىمدە الىپ شىعۋعا, ال قۇراما شتاتتار مەن پاكىستان ءوز تاراپتارىنان قارۋلى وپپوزيتسيانى قولداۋدى توقتاتۋعا مىندەتتەلدى. جەنەۆا كەلىسىمىندە بەلگىلەنگەندەي, 1989 جىلى 15 اقپاندا اۋعانستاننان سوڭعى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اكەتىلۋى اياقتالدى. كەڭەس وداعى جەنەۆا كەلىسىمىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندادى. وسىلايشا 110 ايعا سوزىلعان سوعىس اياقتالدى.
بولات سايلان,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى
