– ءبىزدىڭ وڭىردە مۋزەي قوزعالىسىنىڭ جاندانۋىنا ءدال وسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى سەرپىن بەردى. ەلىمىز بويىنشا تۇڭعىش رەت ورال قالاسىندا وسى اتتاس مۋزەي اشتىق. ءبىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيىمىز قازىردىڭ وزىندە وبلىستىڭ مادەني ومىرىنەن ءوز ورنىن تاۋىپ ۇلگەردى. كورەرمەنى كوپ, كورسەتكىشى جاقسى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ميربولات ەرساەۆ.
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنان كەيىن جەرگىلىكتى مۋزەيلەردىڭ دە ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, جاڭا باستامالار تۋىنداعان. بيىل ورال مۋزەيى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ماسكەۋ, ورىنبور, ۋفا, ت.ب. قالالارداعى ارحيۆتەرمەن ارىپتەستىك بايلانىسىن جالعاستىرۋعا نيەتتى. وسى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى «ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت» باعىتىنىڭ « ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا», «اڭ ءستيلى», «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى» تارماقتارى بويىنشا اقجايىق ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق التىن بۇيىمدارىنداعى اڭ ءستيلى جانە باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەي قورىنداعى ات ابزەلدەرى جيىنتىعىن كاتالوگتارىن شىعارۋ جوسپارلانعان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكارالاس بەس وبلىسىندا جىلجىمالى كورمەلەر ۇيىمداستىرىلماق.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇگىندە 22 مۋزەي بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى, ياعني 17 مۋزەي ءبىر ورتالىققا قارايدى, باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى بولىپ تىركەلگەن. ەلىمىزدەگى جاڭا ءتارتىپ بويىنشا وڭىرلەردەگى, اۋدان-اۋىلدارداعى شاعىن مۋزەيلەر وبلىستىق مۋزەيدىڭ قۇرامىنا توپتاستىرىلىپ جاتىر ەكەن.
«بۇدان ول مۋزەيلەر جاپا شەكپەيدى. كەرىسىنشە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلىپ, كاسىبي تۇرعىدان دا كۇشەيەدى», دەيدى ميربولات ەرساەۆ.
تاريحي عيمارات تارتىپ تۇرادى
ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ەلىمىز بويىنشا ەڭ كونە مۋزەيدىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ تاريحى 1832 جىلدان باستاۋ الادى. بۇگىندە مۋزەي قورىندا فيليالدارىمەن قوسا العاندا 193 186 جادىگەر ساقتاۋلى.
– ءبىز جاقىندا 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعاردىق. ءبىر جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ۇلكەن ۇجىم 118 455 كەلۋشىنى قابىلداپ, 7793 مارتە ەكسكۋرسيا وتكىزىپتى. ودان بولەك جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرعان 500-گە جۋىق مادەني شارامىز, 336 كورمەمىز, 260 ءدارىس تاعى بار, – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى.
وبلىستىق مۋزەي ءحىح عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى – ورىس-قازاق قولونەر مەكتەبىنىڭ ەرەكشە اسەم عيماراتىنا ورنالاسقان. جالپى, جايىق جاعاسىنداعى كونە شاھاردىڭ ءوزى تاريحي ورىن, قاستەرلى ۇيلەرگە تولى. مىسالى, باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆانىڭ مۇراجايى ونىڭ اكەسى احمەت مامەتوۆ تۇرعان ۇيدە ورىن تەپكەن. ەمەليان پۋگاچەۆ, پۋشكين مۋزەيلەرى دە وسى تۇلعالاردىڭ تابانى تيگەن تاريحي عيماراتتاردا تۇر. ساكەن عۇماروۆتىڭ مۋزەيى ورنالاسقان شاعىن ءۇي دە سۋرەتشىنىڭ شەبەرحاناسى بولعان ەدى. جىمپيتىداعى الاشوردا مۋزەيى, حان ورداسىنداعى بوكەي ورداسى تاريحي كەشەنى دە عاسىردىڭ عالامات وقيعالارى وتكەن كيەلى شاڭىراقتار. وسىنىڭ ءوزى بۇل مۋزەيلەردىڭ ءباسىن بيىكتەتىپ, كەلۋشىنىڭ كوڭىلىنە ەرەكشە اسەر سىيلايدى.
جاڭا مۋزەيلەردە جاڭالىق كوپ
سوڭعى بىرەر جىلدىڭ وزىندە جاڭاقالا, قازتالوۆ, شىڭعىرلاۋ, بايتەرەك اۋداندارىندا جاڭا ولكەتانۋ مۋزەيى اشىلدى. تەرەكتى اۋدانىندا جاڭا مۋزەي اشۋعا دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.
ءبىر قىزىعى, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءار ءوڭىردىڭ جەرگىلىكتى تاريحىن, اسىرەسە قازاق ۇلتىنىڭ وتكەنىن باياندايتىن جادىگەرلەر مۇلدەم ناسيحاتتالماعان ەكەن. ورالدا پۋگاچەۆ, چاپاەۆ اۋىلىندا ۆاسيلي چاپاەۆ, دارياندا شولوحوۆ مۋزەيى عانا جۇمىس ىستەگەن. ال جوعارىداعى شىڭعىرلاۋ, تەرەكتى, بايتەرەك (بۇرىنعى زەلەنوۆ), تاسقالا اۋداندارىندا مۇلدەم مۋزەي بولماعان. وسىعان قاراپ-اق كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قازاق جەرىنىڭ تەرەڭ تاريحىن تانۋعا مۇلدەم ىقىلاسسىز بولعانىن كورۋگە بولادى.
مىسالى, شىڭعىرلاۋدا اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىلعانىنا ءبىر جىل عانا ۋاقىت بولدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە بۇل توپىراقتا سوناۋ ساق-سارمات زامانىنداعى كونە قورعانداردان باستاپ, ودان بەرگى قازاق حاندىعى مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءىزى ءالى سايراپ جاتىر. بىراق وڭىردە 1960 جىلداردان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنمەن, بىردە-ءبىر جادىگەر تاريحي وتانىندا قالماعان. ءارىسى ماسكەۋ, بەرىسى وبلىس ورتالىعىنا كەتىپ وتىرعان. شىڭعىرلاۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تىلەگەن قاليەۆ وسى مۋزەيدى جاساقتاعان كەزدە قۇندى جادىگەرلەردى قايتارا الماي قينالعانىن ايتادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلىپ جاتقان جاڭا مۋزەيلەردىڭ نەگىزگى لەيتموتيۆى – ەل مەن جەر, تاۋەلسىزدىك تاريحى ەكەندىگى تۇسىنىكتى جايت. بۇل جەرگە كەلگەن ادام ۇلى دالا تاريحىن, ونىڭ جارقىن داستۇرلەرىن, ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن تۇلعالارىنىڭ تاعىلىمدى عۇمىرىن كورەدى.
ءار ءىستى العا سۇيرەيتىن – ادام
مۋزەي ءىسى جان-تانىمەن بەرىلگەندى سۇيەدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءتۇرلى مۋزەيلەردىڭ تاريحىنا قاراپ وتىرساڭىز, ولاردىڭ دامىپ قالىپتاسۋىنا جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەنىن بايقايسىز.
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن كوپ جىل باسقارعان, بۇگىندە زەينەت دەمالىسىنا شىقسا دا قاتاردان قالماعان, ءوڭىر تاريحى, مۋزەي جادىگەرلەرى تۋرالى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتۋعا بار سارا تاناباەۆا اپايدى جەرلەستەرى «ورالدىڭ مۋزەي-اپاسى» دەپ اتايدى.
بوكەي ورداداعى بىرنەشە تاريحي عيماراتتىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن كەشەننىڭ قالىپتاسۋىنا بۇكىل ءومىرىن ارناعان تەمىربولات ماحيموۆ پەن كوكتەرەك اۋىلدىق مۋزەيىن تاقىر جەردەن قۇرىپ, وبلىسقا ايگىلى مادەنيەت وشاعىنا اينالدىرىپ كەتكەن تولەگەن سەيىتكەرەەۆتى باتىسقازاقستاندىقتار ماقتانىش تۇتادى. بۇل كىسىلەر ومىردەن وتكەنىمەن, ولاردىڭ ءىسىن ۇرپاقتارى عايسا تەمىربولات ۇلى مەن جايساڭ تولەگەن ۇلى جالعاستىرىپ, اتالعان مۋزەيلەردى باسقارىپ وتىر.
ءوز اۋىلىندا تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن اشۋ ءۇشىن 7,5 ملن تەڭگە قارجىسىن جۇمساعان اقپاتەرلىك كارىم وتەعۇلوۆ اعامىز تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارنايى ماقالا ارناعان بولاتىن (https://www.egemen.kz/article/161674-tughan-zherin-tuletken).
كۇنى بۇگىن عۇمىرىن مۋزەي ىسىنە ارناپ, بىلەك سىبانا كىرىسكەن ولكەتانۋشى امانجول ءسالىموۆ پەن جانىبەك ابىلپەيىسوۆتى ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, امانجول اعانىڭ جەكە قورىندا 1 مىڭعا جۋىق قۇندى جادىگەر بار. جوعارىدا ايتىلعان تەرەكتى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن جاساقتاۋدى قولعا العان امانجول ساياسات ۇلىنان ماماندار كوپ ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
ال قاراپايىم مەكتەپ مۇعالىمى جانىبەك ابىلپەيىسوۆ اقجايىق اۋدانى المالى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اتامەكەن اۋىلىندا «جەرۇيىق» مۇراجايىن جاساقتاپ, الىس-جاقىن جەرلەستەرىنە تانىمال بولىپ ۇلگەردى. بۇل مۋزەي, اسىرەسە «بەس قارۋ» ەكسپوزيتسياسىمەن ايگىلى. قازاق باتىرىنىڭ قارۋ-جاراعىن جانىبەك ءتۇرلى شەبەرگە تاپسىرىس بەرىپ, ءوز قارجىسىنا جاساتقان. ال تورعايكوز كىرەۋكە ساۋىتتى وقۋشىلارىمەن بىرگە ءوزى توقىپ شىعىپتى.
ايتپاقشى, قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى قوشانكول اۋىلىندا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش جىلقى مۋزەيىن اشقان اۋىلدىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ات باپكەرى مەڭدىحان حالىق ۇلىنىڭ ەڭبەگى دە ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە.
جاڭا ەرەجەنىڭ تالابى قاتال
– قوشانكولدەگى جىلقى مۋزەيىن اشار كەزدە ءبىز مەڭدىحان اعاعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, اقىل-كەڭەسىمىزدى ايامادىق, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ميربولات ەرساەۆ. – ارينە شاعىن ەلدى مەكەندە مۋزەي اشىپ, ونى تۇراقتى ۇستاپ وتىرۋ اۋىلدىقتار ءۇشىن وتە قيىن. ولار بۇل مەكەمەنى وبلىستىق مۋزەي ءوز قولتىعىنا الىپ, فيليالى رەتىندە ۇستاعانىن قالايدى. بىراق ەلىمىزدە قابىلدانعان مۋزەي تۋرالى زاڭعا سايكەس, جاڭا مۋزەي اشۋدىڭ تالاپتارى بار. ياعني, مۋزەي كەمىندە 5 مىڭ تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندە اشىلۋى جانە ونداعى جادىگەر سانى 1 مىڭنان از بولماۋى ءتيىس.
قوشانكولدەگى جىلقى مۋزەيى دە, اتامەكەندەگى «جەرۇيىق» مۋزەيى دە بۇل تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعا المايدى. سوندىقتان ولار ازىرگە ءوز قوتىرىن ءوزى قاسۋعا ءماجبۇر.
– مەڭدىحان اعا قوشانكولدە شارۋا قوجالىعىن ۇستاپ, جىلقى وسىرۋمەن, قىمىز وندىرۋمەن اينالىسىپ وتىر. «سايگ ۇلىك» مۋزەيىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا بالالاردى, مەكتەپ وقۋشىلارىن, اسىرەسە سال اۋرۋىنا شالدىققان سابيلەردى اتقا مىنگىزىپ, يپپوتەراپيامەن ەمدەۋدى جولعا قويعىسى كەلەدى. قازتالوۆ اۋدانى اكىمدىگى دە بۇل ىسكە بارىنشا جاناشىر بولىپ قولداپ وتىر, – دەيدى ميربولات ەرساەۆ.
XVIII-XX عاسىرلارداعى كازاچەستۆو بەكىنىسى بولعان, سىرىم باتىر, ماحامبەت وتەمىس ۇلى قامالعان اباقتىسىمەن ايگىلى بۇرىنعى انتونوۆو, قازىرگى اتامەكەن اۋىلىندا تاريحي عيماراتقا ورنالاسقان «جەرۇيىق» مۋزەيىنە دە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ قامقورلىعى قاجەت-اق. ويتكەنى مۋزەي عيماراتىنىڭ توبەسى ابدەن توزعان, جاۋىن-شاشىن بولسا, شاتىردان سۋ كەتەدى. قۇندى جادىگەرلەر ب ۇلىنەدى. اقجايىق اۋدانى اكىمدىگى عيماراتتىڭ شاتىرىن جوندەۋگە قارجى بولۋگە ۋادە بەرگەنىمەن, ونى ورىنداۋعا اسىعار ەمەس.
ساقتىق پەن ءتارتىپ ماڭىزدى
سوندا قالاي, حالىق سانى 5 مىڭعا جەتپەيتىن اۋىلداردا مۋزەي اشۋعا بولماي ما؟!
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە قوسا حالىقارالىق مۋزەيلەر كەڭەسى (ICOM) قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن ميربولات بيجان ۇلى اۋىل مەكتەپتەرى جانىنان اشىلعان مەكتەپتەردىڭ بولاشاعى زور دەپ سانايدى. بىراق بۇل ىستە كەيبىر ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك.
ەلىمىزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن مۋزەيلەردىڭ ەرەجەلەرى» بەكىتىلگەن. ەرەجەدە مەكتەپ مۋزەيىنىڭ جۇمىسىنىڭ مازمۇنى مەن ءتۇرى, باسقارۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جۇيەسى, قوردى ساقتاۋ جانە ەسەپكە الۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرلەرى اشىپ كورسەتىلگەن. جانە مۇندا مەكتەپ مۋزەيلەرى تاريحي-ولكەتانۋ, ەكولوگيالىق باعىتتا بولا الاتىنى دا اتالعان.
– الايدا كوپتەگەن مەكتەپ مۋزەيلەرىندە جينالعان جادىگەرلەر مەن ونىڭ ساقتالىم جۇيەسى جالپى مۋزەيلەردەگى زاتتار ساقتالىمى بويىنشا نەگىزگى ەرەجەگە ساي ەمەس. ماسەلەن, ارحەولوگيالىق سالا بويىنشا تابىلعان زاتتار: قىش قۇمىرالار, سىنىقتارى, جەبە ۇشتارى, مامونتتىڭ ءتىسى, قارۋ-جاراق تۇرلەرى سياقتى قۇندىلىقتار مەكتەپ مۋزەيىندە بالا قولىنا ۇستاتپاس بۇرىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدەن ءوتۋى كەرەك. مىسالى, وبلىستىق مۋزەيدىڭ ارحەولوگيالىق زالىنداعى ءاربىر ەكسپونات بىزگە «باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحەولوگيا ورتالىعى» ارقىلى تۇسەدى. عالىمدار ونى زەرتتەيدى, زەردەلەيدى, قويۋعا بولاتىن ارحەولوگيالىق زاتتاردى عانا مۋزەي قورىنا تاپسىرادى. سودان كەيىن عانا ول ەكسپوزيتسياعا شىعارىلادى, ونىڭ وزىندە جابىق ۆيترينا استىنان كورسەتىلەدى. مۋزەي ءىشىن بىرقالىپتى تەمپەراتۋرادا ساقتاۋعا ارقاشان كوڭىل ءبولىنىپ وتىرۋى كەرەك. قىستا +10 گرادۋستان تومەن, ال جازدا 25 گرادۋستان جوعارى بولماۋى كەرەك. ءتۇرلى كەمىرگىشتەردەن, شاڭنان ساقتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىرادى. شاڭدى جۇمساق تەرى ششەتكامەن ءسۇرتىپ وتىرۋ قاجەت. ءتۇرلى كەمىرگىشتەردەن قورعانۋ ءۇشىن ارنايى قۇرالدار قولدانىلادى. تاعى ءبىر ماسەلە, مەكتەپ مۋزەيىندە قارۋدىڭ نەشە ءتۇرلى بولىكتەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ال مۋزەي زاتتارىنىڭ ساقتالىم ءتارتىبى بويىنشا ساداق, قىلىش, مىلتىق تۇرلەرى مىندەتتى تۇردە دابىل قوسىلعىش استىندا ساقتالۋى قاجەت. سيگناليزاتسياسى جوق جەردە ولاردى قويىپ, كورسەتۋگە بولمايدى, – دەيدى ميربولات ەرساەۆ.
مەكتەپ مۋزەيىنىڭ مۇمكىندىگى
سوندا مەكتەپ مۋزەيلەرى قانداي باعىتتا بولۋى مۇمكىن؟ – دەگەن وي تۋارى انىق. «قازىر ءار اۋداندا سول ءوڭىردىڭ تابيعاتى, تاريحى تۋرالى بايان ەتەتىن تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى بار. ءار مەكتەپ ولكەگە قاتىستى جيناعان جادىگەرلەرىن سول اۋداننىڭ مۋزەيىنە تابىس ەتسە, وندا بۇكىل اۋدان تۇرعىندارىنا كورۋ مۇمكىندىگىن بەرەر ەدى», دەپ سانايدى ميربولات بيجان ۇلى.
وبلىستىق مۋزەي باسشىسى مەكتەپ مۋزەيى ولكەگە قاتىستى ماتەريالدىق ەمەس مۇرا جيناۋمەن اينالىسقانى ءجون دەپ سانايدى. ماتەريالدىق ەمەس مۇراعا اڭىزدار, ماقال-ماتەلدەر, ەرتەگىلەر, قيسسالار, تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەر جاتادى. «كونەكوز قاريالار اۋزىنان جازىپ العان دەرەكتەردى مەكتەپ مۋزەيى ارقىلى جيناق ەتىپ شىعارسا قانداي عانيبەت!» دەيدى ول.
مەكتەپ مۋزەيى ەڭ الدىمەن مەكتەپ تاريحىن جيناپ ساقتاۋ ءۇشىن قۇرىلۋى قاجەت. ويتكەنى ءار مەكتەپتىڭ وزىنە ءتان تاريحى, قىزىقتى شەجىرەسى بار.
مىنە, بازبىرەۋگە توزىعى جەتىپ, توت باسقان كونە جادىگەرلەر جيىنتىعى سياقتى كورىنەتىن مۋزەي ءىسىنىڭ وسىنداي سان-سالالى مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بار. باتىس قازاقستان وبلىسىندا مۋزەيلەردىڭ سانى عانا ەمەس, ساپاسى دا كوتەرىلىپ كەلەدى. «مۋزەي – قوردا بار جادىگەرلەردى جۇرتقا كورسەتىپ وتىراتىن عانا مەكەمە ەمەس, ول عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسۋى كەرەك», بۇل باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى باسشىسىنىڭ ۇستانعان پىكىرى.
«ەگەر ءسىز كونە داۋىرلەردەن باستالعان بابالار تاريحىن بايان ەتەر ماڭىزدى دۇنيەلەر مەن قۇندى دەرەكتەردى ءوز كوزىڭىزبەن كورىپ, قولىڭىزبەن ۇستاپ, سول داۋىرگە ساياحات جاساپ, ەرەكشە اسەر الىپ, قاجەتتى مالىمەتتەردى كوڭىلىڭىزگە توقىعىڭىز كەلسە, مۋزەيگە كەلىڭىز», دەيدى باتىسقازاقستاندىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرى.
ءيا, مۋزەيدە وتكەن ءار مينۋتىڭىز ماعىنالى بولاتىنى ءسوزسىز.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
