جالپى, قوعامدا بالالار ءفيلمىن جوقتاعان ساۋالدىڭ دۇركىن-دۇركىن قويىلىپ تۇرۋى داعدىعا اينالىپ كەتكەن. بىراق ودان بالالار ءفيلمى وركەن جايعانىن كورسەتىپ, دامىپ تا كەتپەيدى, «جوق ەكەن» دەپ جەرلەپ تاستاۋعا بالا الدىندا ءوزىن از-كەم جاۋاپتى سەزىنەتىن رەجيسسەرلەر ارا-تۇرا اينالىپ سوعىپ تۇراتىندىقتان بۇل توڭىرەك مۇلدە تاقىرلانىپ تا قالمايدى. جىل سايىن قازاقستاندا ءبىرىنىڭ شاڭى باسىلماي جاتىپ, ەكىنشىسىنىڭ باسى قىلاڭ بەرەتىن كينوبايقاۋدىڭ نەشە ءتۇرى وتكىزىلەدى, بىراق سولاردىڭ ىشىنەن «بالالار ءفيلمى بايگە الىپتى» دەگەندى ەستىگەن بىرەۋ-مىرەۋ بار ما؟ سوڭعى ون جىلدا بالالار تاقىرىبىنا ارنالىپ بار-جوعى 7-اق فيلم تۇسىرىلگەن. ءسابيت قۇرمانبەكوۆتىڭ «سەكەر», ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ «اڭشى بالا», دانيار سالامات پەن بەراگس ەلۋبايدىڭ «بايتەرەك», اسحات ىبىراەۆتىڭ «سيقىرلى ورمان», ءاسيا سۇلەەۆا مەن ءانۋار رايباەۆتىڭ «جەڭىس سەمسەرى», تالعات تەمەنوۆتىڭ ء«بىزدىڭ قالامىزدىڭ كىشكەنتاي حانزاداسى» جانە بىلتىر ءتۇسىرىلىپ, قازىر وندىرىستە مونتاجدالىپ جاتقان «بالا عاشىق» ءفيلمى بولماسا, بالالارىمىز ابدوللا اتالارى باياعىدا ءتۇسىرىپ بەرىپ كەتكەن, «الپامىس» پەن «قوجانى» قىرىقتان اسقان جاسىنا قاراماستان قۇرداس قىلىپ ءالى مالدانىپ جۇرەر مە ەدى.
وكىنىشتىسى, بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋ دەڭگەيى قانداي بولسا, بالالار كينوسىنىڭ دامۋى دا ءدال وسى دەڭگەيمەن قارايلاس بولعاندىقتان, ەكەۋىنىڭ كورگەن كۇنى ءبىر بولىپ تۇر. بالالار كينوسىنىڭ دامىماي وتىرعانىن ادەبيەتپەن بايلانىستىراتىن سەبەبىمىز, بۇرىن كينوداعى كوپ ستسەناريلەر ادەبيەتكە نەگىزدەلەتىن. ال قازىر كينوفيلمدەر ارقا سۇيەيتىن بالالار ادەبيەتىنىڭ ءوزى دامىماي وتىر. بۇگىنگى «كينودراماتۋرگپىز» دەپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى كوممەرتسيالىق, ارت-حاۋس, اۆتورلىق, جانرلىق فيلمدەردى كورىپ, سونىڭ ساياسىندا وسكەندىكتەن قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ نۇسقاسىن بىلمەيدى. بىلايشا ايتقاندا, ءجىپتىڭ قاي ۇشىنان ۇستارىنان بەيحابار.
بالالار كينوسىنا نەگە كوڭىل بولىنبەيدى؟ بىرىنشىدەن, بالالار تاقىرىبىنا قىزىعاتىن رەجيسسەر جوق. «بالالار كينوسى» دەگەن اتىنا ساي تەك بالالاردىڭ وزىنە عانا ارنالىپ تۇسىرىلگەن, جاس كورەرمەنگە جەتىك تىلمەن جىتكىزىلەتىن فيلم دە, رەجيسسەر دە جوقتىڭ قاسى. سوڭعى جيىرما بەس-وتىز جىلدا كوپ دۇنيەگە قول جەتكىزە العانىمىزبەن, بالا بىتكەن جاپىرىلىپ كورەتىن جاقسى فيلم تۇسىرە الماۋىمىزدىڭ سەبەبىن رەجيسسەرلەردىڭ ءوزى ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى. ال ۆاكۋمنىڭ ەشقاشان بوس بولمايتىنى بەلگىلى, ونى ءۇستى-ۇستىنە تولتىرىپ جاتقان تاڭعاجايىپ شەتەلدىك فيلمدەرگە بالا تۇگىلى ەرەسەكتىڭ ءوزى ەلىگىپ, ۇزدىگىپ تۇرادى. «نەگە كورەسىڭ؟» دەپ ەكراننان بالاڭدى ج ۇلىپ الا المايسىڭ, ويتكەنى ونىڭ ورنىنا كورسەتەتىن وتاندىق ءفيلمنىڭ جوق ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ.
كەز كەلگەن بالالار ءفيلمىنىڭ ماقساتى – بالا دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋ, ول ەلىكتەپ, ۇلگى تۇتىپ وسكىسى كەلەتىن تۇلعانىڭ تۇعىرىن بويىندا قالاپ بەرۋ. جاتتىڭ قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالاعا وسىدان كەيىن كۇنىنە ون رەت «وتانىڭدى ءسۇي» دەپ ۇيرەتسەڭ دە, ودان پايدا بولا ما؟
«قازاقفيلم» كينوفابريكاسىنداعى شۇبىرعان كەزەك ىشىنەن بالالارعا ارناپ فيلم تۇسىرەتىندەردى بولەك شىعارىپ الماي, ءوز الدىنا دەربەس بىرلەستىك, ارنايى ستۋديا بولىپ قۇرىلماي, ساۋساقپەن ساناپ الارلىق فيلمدەردىڭ سانىن دا, ساپاسىن دا ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق بۇل وي, بار بولعانى پىكىر عانا. سەبەبى رەجيسسەرلەردىڭ بىرقاتارى بالا تاقىرىبىنا ارنايى مويىن بۇرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى. بالالار رەجيسسەرى قاتارىنىڭ ءتۇزىلۋى قيىن, سەبەبى بالالار رەجيسسەرى دەگەننىڭ ءوزى – شارتتى اتاۋ. تازا بالالار شىعارماشىلىعىمەن اينالىسۋ دۇرىس ەمەس, ول رەجيسسەردىڭ كاسىبيلىگىن شەكتەي تۇسەدى نەمەسە وزدەرىنىڭ تاپسىرلەۋىمەن تۇسىندىرسەك, «رەجيسسەر تەك ەرەسەكتەر تاقىرىبىمەن شەكتەلىپ قالماي, اراسىندا بالالار اۋىلىنا دا ات شالدىرىپ تۇرۋى كەرەك».
ەكىنشىدەن, بالالار اۋديتورياسىنا ارنالىپ تۇسىرىلگەن ءفيلمنىڭ پروكاتىنان تۇسەتىن پايدا از. پروديۋسەرلەر مەن پروكاتشىلارعا جەڭىلدىك قاراستىرىلماعان. ءتىپتى تەلەارنالاردىڭ ءوزى ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز مۇنداي كونتەنتكە ارنالعان ءونىمدى كورسەتۋگە ىقىلاستى ەمەس. كينوتانۋشى گۇلنار مۋرساليموۆانىڭ پىكىرىنشە, 1960-1980 جىلدار ارالىعىندا بالالاردىڭ وزدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن, 1995-2005 جىلدار ارالىعىندا جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ەرەسەكتەر ءفيلمى عانا بولعان. 1990 جىلداردان باستاپ بالالار تاقىرىبىنداعى باعىت ءبىراز وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەندىگى جەردە رەجيسسسەرلەر قالىپتاسقان كينەماتوگرافيالىق قالىپتاردى سانالى تۇردە بۇزىپ, بۇرىنعى مودەلمەن ءتۇسىرۋدى قالامادى. سول سەبەپتى بالالار كينوسى توقىراۋعا تىرەلدى. سوندا بۇگىنگى بالالار ءفيلمى قانداي بولۋى كەرەك؟
تالعات تەمەنوۆ, رەجيسسەر:
– بالالار كينوسى – ەشبىر قوعامدىق فورماتسياعا, ساياسي يدەولوگياعا باعىنبايتىن ەرەكشە ونەر. ونەردىڭ ىشىندەگى بالانىڭ ساناسىنا شۋاق بولىپ توگىلەتىن, جانىن اسەمدىككە, ىزگىلىككە باۋليتىن ەڭ رۋحاني ونەر. قازاق بالالار كينوسىنىڭ باستاۋى, اتاسى دەپ ەسەپتەلەتىن «مەنىڭ اتىم قوجانىڭ» وزىندە ساياسي استار بار. ساياسي استار «التى جاسار الپامىستان» دا سەزىلەدى. بىراق «شوق پەن شەردە» ول جوق. مەنىڭ «ادامدار اراسىنداعى بولتىرىگىمدە» دە ول جوق. سوندىقتان بالالار كينوسى ساياساتتان, قانداي دا ءبىر قوعامدىق جالعان ۇرانداردان بيىك تۇرۋى كەرەك. بىزدە بالالار ءفيلمى, بالالار كينەماتوگرافياسى جوق. ءومىر تۋرالى, ماحاببات, جاستىق شاق, وتان, ساتقىندىق تۋرالى سالماقتى, وي سالاتىن جاقسى كارتينالار جوق. تىرەك بولاتىن مىقتى ۇرپاقتى دايىنداۋ ماقسات بولسا, ول بالالاردىڭ جانىنا, رۋحاني الەمىنە جاقسىلىقتىڭ ءدانىن سەبۋىمىز كەرەك ەدى. ءبىز تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى جوعالتىپ الدىق. نەگە قازىر جاستارىمىز شەتەلگە, اسىرەسە امەريكاعا ۇمتىلىپ تۇرادى؟ سەبەبى ءبىز ولارعا وتانعا دەگەن ماحابباتتى, ەلگە, جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى بەرە المادىق. پاتريوتيزم دەگەن وتاندى سۇيۋدەن بۇرىن الدىمەن ءوز اتا-اناڭدى قۇرمەتتەۋدەن, ءوز باۋىرىڭدى سۇيۋدەن باستالادى. ال ءبىزدىڭ بالالارىمىز امەريكانىڭ, شەتەلدىڭ فيلمدەرىمەن ءوستى, سول سەبەپتى ولاردىڭ جۇرەگىندە ءوز ەلىنەن گورى وسى ەلگە دەگەن قۇرمەت جاتىر. قالعان بالالارىمىز بولسا وزىنەن تۋعان بالاسىن جەتىمدەر ۇيىنە, ودان قالسا اكەسى مەن شەشەسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ جاتىر. قاسىرەت پە, بۇل؟ ارينە, قاسىرەت. سوندا بالالارىمىزدىڭ رۋحاني مۇگەدەك بولىپ جاتقانىنا كىمدى كىنالايمىز؟
دانيار سالامات, رەجيسسەر:
– مەنىڭ بىلۋىمدە, جالپى كينو ونەرىندە تاقىرىپقا بايلانىستى ساياسات جوق. ءتۇرلى-ءتۇرلى فيلمدەرىن ۇسىنىپ وتىرعان شەتەلدىك كينوەكسپانسيانىڭ استىندا وتىرعان بالالارىمىزعا بالالار ءفيلمى دەگەن قاجەتتىلىك بولماي قالدى. ۇلتتىق ۇستانىم بولماعاندىقتان, بالالارىمىز وزىنە كەرەگىن شەتەلدىك شىعارمالاردان الا بەرەدى, ول ءۇشىن تولىق مۇمكىندىك جاسالىپ قويعان. گارري پوتەر, تەمىر ادام, ورمەكشى ادام تۇرعاندا, باسقا دا تاماشا انيماتسيالىق فيلمدەر تۇرعاندا, ول باسقا كەيىپكەردى ىزدەمەيدى دە. ۇلتتىق ساياسات, تىلدىك ساياسات, ۇلتتىڭ بيىك قۇندىلىقتارىن دارىپتەگەن ءبىرتۇتاس ساياسات ورنىقپايىنشا, بالالار ءفيلمىنىڭ قاعاجۋ كورگەنى – كورگەن. سودان كەيىنگى ماسەلە رەجيسسەرلەردىڭ وزىنە قاتىستى. بالا تاقىرىبىنا كەز كەلگەن رەجيسسەر باتىلى بارىپ بارا بەرمەيدى. ويتكەنى بۇل – وتە كۇردەلى الەم, رەجيسسەردىڭ رەجيسسەرىنە عانا باعىنادى. باستى ماسەلە, رەجيسسەردىڭ بالالارعا قاجەت تاقىرىپتى تۇيسىگىمەن سەزىپ, تاڭداي العانىندا. بالا الەمىن ءبىلۋ دەگەن ءسوز – تازالىقتى, ادالدىقتى ءسۇيۋ, شىندىقپەن دوس بولۋ, ساتقىندىقتى, ەكىجۇزدىلىكتى جەك كورۋ. ەكىنشىدەن, بالالاردى شەكسىز سۇيەتىن سەزىمنىڭ بولۋى, بالا بولاشاعىنىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىق. وسى ەكى سەزىم قاراجات از بولسا دا, جوق بولسا دا, رەجيسسەردى ءسوزسىز بالا الەمىنە ءوزى جەتەكتەپ اكەلەدى.
جاقىندا ۇلتتىق كينونىڭ بارلىق سالاسى مەن تەتىگىن قاراستىرىپ, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قابىلدانعان «كينو تۋرالى» زاڭ جاقسىلىقتىڭ شەتىن جىلت ەتكىزگەندەي بولىپ وتىر. زاڭدا بالالار كينوسى تۋرالى ايقىن جازىلعان ارنايى باپ پايدا بولدى. ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى فيلمدەر قاتارىندا بالالار كينوسى دا مەملەكەت تاراپىنان 100 پايىزعا قارجىلاندىرىلادى. تىڭ يدەيالارىن جاڭا زاڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىن رەجيسسەرلەرگە كەڭىستىك بوس. ازىرگە بالالارعا قاجەتتى ونىممەن ءبىزدى باتىس قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
