«ءبىر بايتەرەكتىڭ بۇتاعىمىز»
بەيسەنبى, 25 قازان 2012 7:19
قىزىلوردا وبلىستىق وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اشۋر حاميدوۆ وسىلاي دەيدى
زامانا تولقىنىمەن قيلى تاعدىر قيىردان قازاقستانعا قاراي قونىس تەۋىپ جاتتى. ايداۋدا نە بايلاۋدا ءجۇرىپ قازاق توپىراعىنا قازىق بايلاعاندار كوپ. چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرىمەن سويلەسە قالساڭ, اتالارىنىڭ «حالىق جاۋى» اتانىپ قۋعىندالىپ كەلگەنىن ايتادى. كارىستەر ۆاگونعا تيەلىپ, ءتۇن ورتاسىندا ارپىلداعان يتتەردىڭ قارسى الۋىمەن وسى ەلگە تاباندارى تيگەنىن جەتكىزەدى. ەۆرەيلەر وزدەرىنە تاڭبا سالىنىپ, جۇرتتىڭ ءبارى الاپەس كورگەندەي سىرت اينالىپ جاتقاندا, قازاقستاننان قامقورلىق كورگەنىن جىر قىلادى.
بەيسەنبى, 25 قازان 2012 7:19
قىزىلوردا وبلىستىق وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اشۋر حاميدوۆ وسىلاي دەيدى
زامانا تولقىنىمەن قيلى تاعدىر قيىردان قازاقستانعا قاراي قونىس تەۋىپ جاتتى. ايداۋدا نە بايلاۋدا ءجۇرىپ قازاق توپىراعىنا قازىق بايلاعاندار كوپ. چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرىمەن سويلەسە قالساڭ, اتالارىنىڭ «حالىق جاۋى» اتانىپ قۋعىندالىپ كەلگەنىن ايتادى. كارىستەر ۆاگونعا تيەلىپ, ءتۇن ورتاسىندا ارپىلداعان يتتەردىڭ قارسى الۋىمەن وسى ەلگە تاباندارى تيگەنىن جەتكىزەدى. ەۆرەيلەر وزدەرىنە تاڭبا سالىنىپ, جۇرتتىڭ ءبارى الاپەس كورگەندەي سىرت اينالىپ جاتقاندا, قازاقستاننان قامقورلىق كورگەنىن جىر قىلادى. قىسقاسى, قازاق جەرىنە ءار ۇلتتىڭ وكىلى ءارتۇرلى تاعدىردىڭ ايداۋىمەن كەلگەن. دەگەنمەن, وسى ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءبارى قورىتىندى ءسوزىن «قازاق حالقى قولىنداعى ءبىر ءۇزىم نانىمەن ءبولىستى. اياعىمىزدان تۇرىپ كەتۋىمىزگە كومەكتەستى. قازاقتىڭ قامقورلىعى مەن قوناقجايلىعىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي بەيبىت تە مامىرا-جاي كۇنگە جەتىپ وتىرمىز» دەپ اياقتايدى.
ءبىزدىڭ ەلگە ارتىنا شالا بايلانباي, ەشقانداي قىسىم كورمەي, وزدەرىنىڭ ەركىمەن كەلىپ, وسى جەردى وتانى سانايتىن ۇلتتار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» جاتقان, قازاقتىڭ ءوزى «ءوز اعام» دەپ وبەكتەپ وتىراتىن وزبەكتەر. ءبىز – تامىرى ءبىر ۇلتپىز. ءبىر-بىرىمىزگە الاكوزدەنەتىن, بولىسە المايتىن, تۇرتپەكتەيتىن, مۇيىزدەسەتىن ەشتەڭەمىز جوق. باعزى زامانداردان بەرى قاراي تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ كەلەمىز. بۇگىندە قازاقستان دەيتىن قابىرعالى ەلدە 600 مىڭنان اسا وزبەك تۇرادى. ونىڭ سىرتىندا ءبىزدىڭ مەملەكەتكە كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن, ناپاقاسىن ايىراتىن اعايىننىڭ ءوزى ءبىرشاما. ال وزبەكستاندا ميلليوننان ارتىق قازاق عۇمىر كەشىپ جاتىر. اياقتى وسىلاي سالعاندا, ەكى جۇرتتىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ, باۋىرلاستىقتىڭ, ىنتىماقتىڭ بەلگىسىن اينىتپاي كورەمىز. عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان وسى ۇلى دوستىقتىڭ ءالى تالاي بۋىندى تەربەتەتىنىنە بەك سەنەمىز.
قىزىلوردا وبلىسىندا بۇگىندە ەكى مىڭعا جۋىق وزبەك ءومىر ءسۇرەدى. وبلىستا ولاردىڭ ەتنومادەني بىرلەستىگى بار. ول 1994 جىلى قۇرىلعان. ونى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ اشۋر حاميدوۆ اقساقال باسقارادى.
– مەنىڭ اجەم 1869 جىلى وسى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن,– دەپ باستادى ءسوزىن اشۋر اقساقال. – ال اكەم 1909 جىلى وسى توپىراقتا ءومىر ەسىگىن اشقان. انام دا وسى جەردىڭ تۋماسى. سوندىقتان ءبىز قازاقستاندى تۋعان جەرىمىز دەپ بىلەمىز. ول زاماندا حالىق كوشىپ-قونىپ ءجۇرگەن عوي. مەن سونداي ءبىر كوشتىڭ كەزىندە بۇقارادا ومىرگە كەلىپپىن. دەگەنمەن, ەسىمدى بىلگەننەن قازاقستاندا عۇمىر كەشىپ كەلەمىن.
اشۋر حاليل ۇلىنىڭ ءومىربايانى وتە قىزىق. و كىسى ەڭبەك جولىن اسپازدىڭ كومەكشىسى بولىپ باستاعان. سولايشا, ساتىلاپ وسە بەرگەن. ەڭبەك ءوتىلى ءۇش جىلعا تولعاندا ارنايى جولدامامەن ءوزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىنداعى ساۋدا ينستيتۋتىنا تۇسەدى. اراسىندا ەكى جىل اسكەري بورىشىن وتەپ, 70-جىلداردىڭ باسىندا قىزىلورداعا قايتىپ ورالادى. سودان ەڭبەككە بىلەك سىبانا ارالاسىپ كەتەدى. اقىرىندا, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, وبلىستىق ونەركاسىپ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن جوعارىلايدى. ەكى ۇل وسىرگەن. ەكەۋى دە دارىگەر. ءبۇگىندە ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ وتىر.
وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگى وبلىس شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ءىس-شارانىڭ بىردە-بىرىنەن سىرت قالعان ەمەس. ءسان-سالتاناتىمەن, بۇكىل ۇلتتىق بوياۋىمەن قاتىسىپ, ءبيىن بيلەپ, ءانىن شىرقاپ, مەرەكەنىڭ ءسانىن كىرگىزەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وڭىرلەردەگى ورتالىقتارعا تۋعان ءتىلىن دامىتۋدى دا باستى مىندەت ەتىپ قويعانى بەلگىلى. ونىڭ سىرتىندا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى دامىتۋ, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى ىستەر بار. اشۋر اقساقال: «ءبىز دە وزبەك ءتىلىن وقىتاتىن جەكسەنبىلىك مەكتەپ اشقىمىز كەلدى. بىراق بىرقاتار ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. سوسىن «الدىمەن قازاق ءتىلىن ابدەن جەتىك مەڭگەرىپ الىڭدار. ول – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىز. وزبەك ءتىلىن سودان كەيىن ۇيرەنە بەرەسىڭدەر» دەدىم», دەيدى. سولايشا, وزبەك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قازاق ءتىلىن بارىنشا ۇلكەن ىجداعاتتىقپەن مەڭگەرىپ جاتىر ەكەن. وسىنى ەستىگەندە كادىمگىدەي تەبىرەنىپ كەتكەنىمىزدى جاسىرمايمىز. بۇل – وزبەك اعايىنداردىڭ مەملەكەتتى, ونىڭ حالقىن, ءتىلىن سىيلاعانى دەپ قابىلداۋ قاجەت. قازاقستانداعى ءاربىر ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلى وسىنداي كوزقاراستى ۇستانار بولسا, وندا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ءتىلىمىزدىڭ عۇمىرلى بولارى ايداي اقيقات.
اقساقالمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. ەلدەگى تۇراقتىلىق, تولەرانتتىلىق تۋراسىندا ءبىرشاما ءسوز ايتىلدى. ءسوز سوڭىندا: «بالام, قۇربان ايت كەلىپ قالدى. وسى ەل گازەتى «ەگەمەندى» پايدالانا وتىرىپ, بارشا قازاقستاندىقتارعا ءتىلەك ايتسام دەيمىن», دەگەن ارزۋ نيەتىن جەتكىزدى. ماقۇل كوردىك.
– ەڭ الدىمەن, تىنىشتىق كەرەك. مۇسىلماننىڭ قاسيەتتى مەيرامى – قۇربان ايت كەزىندە مەن جاراتقان يەمىزدەن وسى قازاق جەرىندەگى تىنىشتىقتى ساقتا دەپ ءتىلەيمىن. ەلىمىز تىنىش, ەلباسىمىز امان بولسىن. بەرەكە-بىرلىكتەن, ىنتىماق-ىرىستان ايىرماسىن. ءبىرلىگىمىز جاراسىپ, ءتىرلىگىمىز العا ءورلەي بەرسىن. حالقىمىز اراسىنداعى دوستىق, باۋىرلاستىق ماڭگى بولسىن. ەلىمىز ىرگەلى, مەملەكەتىمىز مىعىم بولسىن! – دەدى ول سالماقپەن.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.
